Кіші алтын мыңжапырақтың пайдалы қасиеттері

Дәрігер Борис Увайдов

Кіші алтын мыңжапырақ (Centaurium erythraea) — Алаботагүлділер емес, Gentianaceae тұқымдасына жататын, дәмі айқын ащы шөптесін өсімдік. Фитотерапия анықтамалықтарының деректеріне сәйкес, оны дәстүрлі түрде тәбетті ашу және ас қорыту мүшелерінің қызметін ынталандыру үшін ащы дәрілік өсімдік ретінде қолданады. Шөбінен тұнба, қайнатпа және шөп қоспаларын дайындайды.

Алтын мыңжапырақ дегеніміз не және оны қалай тануға болады?

Мен кіші алтын мыңжапырақ туралы бұрыннан бері шөптер жөніндегі анықтамалықтарда сипатталып келе жатқан дәрілік өсімдік ретінде айтып отырмын. Оның латынша атауы — Centaurium erythraea. Анықтамалықтарда алтын мыңжапырақтың шатырша гүлді және кәдімгі түрлері деген атаулар да кездеседі.

Бұл — бір жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі әдетте 15–50 сантиметрге жетеді. Сабағы тік, бұтақталған. Түбінде жапырақтардың тамыр маңындағы розеткасы болады. Өсімдіктің беті қысқа, кедір-бұдыр түктермен жабылған.

Алтын мыңжапырақ құрғақ шалғындарда, орман алаңқайлары мен орман шеттерінде өседі. Оны тыңайған жерлерден және егістіктерде арамшөп ретінде де кездестіруге болады. Ботаникалық сипаттамаларға сәйкес, ол Ресейдің еуропалық бөлігінде, Кавказда, Қырымда, Орта Азияда және Батыс Сібірде таралған. Сонымен қатар Батыс Еуропада да кездеседі.

Алтын мыңжапырақтың гүлдері қызғылт-қызыл түсті. Дәрілік мақсатта өсімдіктің шөбі пайдаланылады. Анықтамалықтарда жерүсті бөлігін гүлдері ашылмай тұрып, тамыр маңындағы жапырақтары әлі жақсы дамыған кезде жинау керектігі көрсетілген.

Өсімдіктің иісі өте әлсіз. Негізгі ерекшелігі — таза ащы дәмі. Дәл осы ащылық оның фитотерапияда ұзақ уақыт бойы қолданылуына себеп болған.

Алтын мыңжапырақ табиғатта қай жерде кездеседі?

Алтын мыңжапырақ салыстырмалы түрде құрғақ жерлерді ұнатады. Ол шалғындарда, орман алаңқайлары мен орман шеттерінде, тыңайған жерлерде және арамшөп ретінде өсе алатын құнарлы егістіктерде кездеседі деп сипатталады.

Ботаникалық дереккөздерде оның таралу аймағы Ресейдің еуропалық бөлігімен ғана шектелмейді. Өсімдік Батыс Еуропаның, Солтүстік Африканың кейбір аудандарының және Алдыңғы Азияның аумақтарында да таралған. Ресейде ол көбіне еуропалық бөліктің орталық және оңтүстік аймақтарында, сондай-ақ Кавказда, Қырымда, Орта Азияда және Батыс Сібірде кездеседі.

Осындай кең таралуы алтын мыңжапырақтың әртүрлі өңірлердегі халықтық фитотерапияда бұрыннан белгілі болуын түсіндіреді. Ескі деректерде өсімдіктің жергілікті атаулары да кездеседі: сэрдэчнік, центаурия, мыңжапырақ, сердешник, алтын шөп, золотуха және семисильник.

Алтын мыңжапырақты ұқсас түрінен қалай ажыратуға болады?

Өсімдікті жинағанда қызыл гүлдеріне ғана емес, оның көлеміне және түбіндегі жапырақтар розеткасының болуына да назар аудару керек.

Жинауға жарамды басқа түр ретінде әдемі алтын мыңжапырақ — Centaurium pulchellum Druce сипатталған. Ол едәуір кішкентай: биіктігі шамамен 5–15 сантиметр. Сабағы түбінен бастап бұтақтанады, ал тамыр маңындағы жапырақтар розеткасы болмайды. Гүлдері де қызыл түсті.

Дәрілік шикізат ретінде сипатталатын алтын мыңжапырақтың көлемі үлкенірек және түбінде жақсы дамыған жапырақтар розеткасы болады. Сондықтан өсімдікті өз бетіңізше жинағанда тек гүлдерінің түсіне қарап шешім қабылдауға болмайды.

Алтын мыңжапырақ неге соншалықты ащы?

Фитотерапия анықтамалықтарының деректеріне сәйкес, алтын мыңжапырақтың құрамында ащы заттар бар. Олардың қатарына ащы гликозидтер, генциопикрин, швертиамарин және басқа да қосылыстар жатады.

Құрамында генцианин алкалоиды, центауреин флавон гликозиді, шайыр, балауыз, минералды тұздар және басқа заттар да аталады. Ескі ботаникалық сипаттамаларда эритроцентаурин жеке көрсетіледі. Оның кристалдары күн сәулесінің әсерінен алдымен қызғылт, кейін ашық қызыл түске айналуы мүмкін.

Анықтамалықтарда шөптің 1:2000 қатынасында сұйылтылған тұнбасының өзі ащы дәмге ие болатыны жазылған. Бұл оның құрамындағы ащы гликозидтерге байланысты. Өсімдіктің ащы дәмі оның дәстүрлі қолданылуын айқындайды. Алтын мыңжапырақ ащы дәрілік өсімдіктерге жатады. Мұндай өсімдіктер тәбетті және ас қорыту мүшелерінің қызметін ынталандыру үшін қолданылады.

Алтын мыңжапырақтың құрамында қандай заттар бар?

Әртүрлі анықтамалықтарда шөптің химиялық құрамы толығырақ сипатталады. Генциопикрин мен басқа ащы гликозидтерден бөлек, эритаврин мен эритроцентаурин де көрсетілген. Сондай-ақ аскорбин қышқылы, олеанол қышқылы, эфир майы және шырышты заттар анықталған. Ескі дереккөздерде басқа құрамдастар ретінде шайыр, балауыз және минералды тұздар аталады.

Генцианин алкалоиды да жеке сипатталады. Анықтамалықтардың бірінде оның мөлшері шамамен 0,6–1% деп бағаланған. Өсімдіктің құрамы, ең алдымен, оның айқын ащы дәмімен байланысты. Бұл дәмді тіпті қатты сұйылтылған тұнбадан да сезуге болады.

Эритроцентауриннің бір ерекшелігі бар. Оның түссіз кристалдары күн сәулесінің әсерінен алдымен қызғылт, содан кейін ашық қызыл түске өзгереді. 130 °C-қа дейін қыздырғанда олар қайтадан түссіз болады.

Алтын мыңжапырақ: пайдасы, қолданылуы және дәстүрлі түрде қандай жағдайларда пайдаланылғаны

Анықтамалықтарда ең алдымен алтын мыңжапырақты ащы дәрілік құрал ретінде қолдану көрсетіледі. Дәстүрлі түрде оны тәбетті ашу және ас қорытуды жақсарту үшін пайдаланады. Шөптер туралы анықтамалықтарда бұл өсімдік тәбетті ашатын және асқазанға арналған қоспалардың құрамына кіретіні жазылған. Одан ащы тұнбалар да дайындалады. Фитотерапия анықтамалықтарында генцианин алкалоиды да аталады. Оған ішек құрттарына қарсы әсер телінеді.

Сондықтан «алтын мыңжапырақ қандай ауруларды емдейді?» деген сұраққа дереккөздерде нақты не айтылғанын ескере отырып жауап берген дұрыс. Өсімдіктің дәстүрлі қолданылуы негізінен тәбет пен ас қорытуға байланысты, ал әртүрлі ауруларға қарсы тиімділігі дәлелденген әмбебап ем ретінде қарастырылмайды. Ескі шөптану анықтамалықтарындағы мәліметтер дәрігердің тексеруі мен ұсыныстарын алмастырмайды.

Ащы заттардың ас қорытуға әсері қалай түсіндіріледі?

Дәрілік өсімдіктер жөніндегі анықтамалықта алтын мыңжапырақ ащы гликозидтері бар өсімдіктер қатарына енгізілген. Мұндай өсімдіктер дәстүрлі түрде тәбетті ашатын ащы құрал ретінде пайдаланылады.

Сол сипаттамада ащы заттар асқазанның перистальтикасын күшейтіп, асқазан сөлінің бөлінуін арттыратыны көрсетілген. Бұл алтын мыңжапырақтың ұзақ уақыт бойы асқазанға арналған және тәбетті ашатын шөп қоспаларына қосылып келгенін түсіндіреді.

Медициналық анықтамалықтарда алтын мыңжапырақтың тұнбасы мен қайнатпасы асқазан сөлінің бөлінуі төмен гастрит, диспепсияның кейбір түрлері және метеоризм кезінде қолданылғаны да сипатталады. Бұл мәліметтер өсімдікті қолданудың анықтамалықтарда келтірілген нұсқаларына жатады.

Кіші алтын мыңжапырақтың ерекшелігі неде?

Кіші алтын мыңжапырақ туралы айтқанда, ең алдымен оның ащы дәмі еске түседі. Дәл осы қасиет өсімдікті дәстүрлі түрде қолданудың негізі болып саналады.

Анықтамалықтардың деректеріне сәйкес, шөп тәбет пен ас қорыту қызметін қолдау үшін ащы құрал ретінде пайдаланылады. Оны әртүрлі шөп қоспаларына қосып, тұнба мен тұндырма дайындайды.

Ескі сипаттамаларда өсімдікті халық медицинасында қолданудың әртүрлі тәсілдері кездеседі. Бірақ мұндай мәліметтер дәстүрлі фитотерапияға жатады және өз бетіңізше емделуге арналған әмбебап ұсыныс емес. Мен бір қарапайым қағиданы ұстануды ұсынамын: кез келген өсімдік шикізатына сақтықпен қарау керек. Ащы дәм өсімдіктің бәріне бірдей жарамды екенін білдірмейді.

Бұрын алтын мыңжапырақты қалай қолданған?

Алтын мыңжапырақ ежелгі заманнан бері дәрілік өсімдік ретінде белгілі. Дәрілік өсімдіктер туралы дереккөзде оның XIII ғасырдағы шөптану кітаптарында аталғаны көрсетілген.

Бұл өсімдікке қатысты бірнеше атау мен тарихи әңгіме бар. Centaurium ғылыми туыс атауы Диоскорид сипаттаған қызыл гүлді өсімдікпен байланыстырылады. Плинийдің әңгімесіне сәйкес, алтын мыңжапырақты кентавр Хирон пайдаланған. Осыдан оның атауы гректің «kentaureion» — «кентавр шөбі» деген сөзінен шыққан деген болжам бар.

Тағы бір нұсқа бар. Оған сәйкес, centaurium сөзі «100 алтын» деген мағынамен байланыстырылады. Әңгімеде емделу үшін осындай соманы төлеген бай адам туралы айтылады. Дәрігер төлем мөлшерін жазғанда қателесіп, санға тағы бір нөл қосып жіберген делінеді.

Өсімдікті қолдану кейінгі дәуірлерде де жалғасқан. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін алтын мыңжапырақты дәрілік шикізат ретінде жинап, дәріханаларға өткізіп, сатып алушыларға сатқан.

Алтын мыңжапырақты қалай қолдануға болады: анықтамалықтардағы түрлері

Дәрілік шикізат ретінде алтын мыңжапырақтың шөбі пайдаланылады. Анықтамалықтарда ол жеке шикізат ретінде де, шөп қоспаларының құрамдасы ретінде де сипатталады.

Қолдану тәсілдерінің бірі — шөп тұнбасы. Анықтамалықта мынадай қатынас берілген: 10,0 г шөпке 200 мл су. Қабылдау мөлшері — 1 ас қасық. Дереккөзде бұл тұнбаны тәбетті ашатын ащы құрал ретінде және ас қорыту жүйесінің кейбір жағдайларына қатысты дәстүрлі сипаттамаларда қолдану көрсетілген.

Келтірілген сипаттамада дәл осы тұнбаны қабылдау жиілігі көрсетілмеген. Сондықтан оған басқа рецепттердің қабылдау тәртібін көшіруге болмайды.

Анықтамалықтарда ащы тұндырма да сипатталған. Бір нұсқада алтын мыңжапырақ пен шерменгүл шөбі 4 бөліктен, аир тамырсабағы 2 бөліктен, ал қалған құрамдастар 1 бөліктен алынады. Спирт тұндырманың жалпы мөлшері 65 бөлікке жеткенше қосылады. Осы түріне арналған қабылдау мөлшері — тамақ алдында күніне 2 рет 20 тамшы.

Басқа шөп қоспалары да кездеседі. Олардың құрамы мен пропорциялары әртүрлі. Сондықтан бір рецепттің мөлшерін екіншісіне автоматты түрде қолдануға болмайды. «Алтын мыңжапырақты қалай қабылдау керек?» деген сұрақтың жауабы оның нақты түріне байланысты. Анықтамалықтардағы рецепттерді әмбебап емдеу тәртібі ретінде қабылдамаған жөн.

Алтын мыңжапырақ тағы қандай шөп қоспаларының құрамында кездеседі?

Халықтық медицинаға арналған анықтамалықтарда алтын мыңжапырақ көптеген көпқұрамды қоспаларға кіреді. Оны мыңжапырақпен, шайқураймен, аирмен, жалбызбен, зиремен, үшжапырақты вахтамен және басқа өсімдіктермен біріктіріп қолданған.

Мысалы, алтын мыңжапырақ, жолжелкен, ащы жусан және арша бүршіктері мен жидектерінен тұратын қоспа сипатталған. Одан су қайнатпасын дайындаған. Тағы бір қоспада алтын мыңжапырақ атқұлақпен біріктірілген. Бұл қоспа да асқазанға арналған құралдарға жатады.

Құрамында ащы өсімдіктер мен ас қорыту жүйесінің әртүрлі жағдайларында дәстүрлі түрде пайдаланылған шөптер бар қоспалар да кездеседі. Олардың арасында алтын мыңжапырақтың тік қазтабанмен, шайқураймен, аңдызбен және басқа өсімдіктермен үйлесімдері бар.

Бұл рецепттер өсімдіктің халық медицинасында кең қолданылғанын көрсетеді. Сонымен бірге алтын мыңжапырақтың күрделі шөп қоспаларында сирек жалғыз құрамдас болғанын да аңғартады.

Алтын мыңжапырақты қалай демдеп, ішу керек?

«Алтын мыңжапырақты қалай демдеп, ішу керек?» деген сұрақ көбіне қарапайым тұнба дайындауға қатысты қойылады. Анықтамалықтарда мынадай қатынас көрсетілген: 10,0 г шөпке 200 мл су.

Бұл жерде дайындау тәсілі мен қабылдау тәртібін ажырата білу маңызды. Қарапайым тұнбаның сипаттамасында 1 ас қасықтан қабылдау көрсетілген, бірақ қабылдау кестесі берілмеген. Сондықтан бастапқы сипаттамада жоқ қабылдау жиілігін немесе қолдану ұзақтығын өз бетіңізше қосуға болмайды.

Басқа нұсқалар күрделі шөп қоспаларына жатады. Мысалы, алтын мыңжапырақ шөбі, шайқурай, түймедақ гүлдері, жалбыз жапырақтары және батпақ сушеницасы қосылған қоспа сипатталған. Барлық құрамдастар 20,0 г мөлшерінде алынады. Ескі анықтамалықта осы қоспадан дайындалған қайнатпаны тамақтан 40 минут бұрын таңертең және кешке 1/2 стақаннан қабылдау көрсетілген.

Тағы бір қоспаның құрамына алтын мыңжапырақпен бірге жолжелкен, шайқурай, сушеница, құс тараншөбі, мыңжапырақ, жалбыз, зире және аир кіреді. Анықтамалықта осы қайнатпаны тамақтан 1 сағат өткен соң күніне 4 рет 1/3 стақаннан қабылдау көрсетілген.

Мұндай рецепттер фитотерапия анықтамалықтарындағы сипаттамаларға жатады. Оларды қазіргі медициналық көмектің орнына қолдануға болмайды.

Алтын мыңжапырақтан тұндырманы қалай дайындаған?

Анықтамалықта 40% спиртке дайындалатын ащы тұндырма сипатталған. Оның құрамына алтын мыңжапырақ шөбі мен шерменгүл 4 бөліктен, аир тамырсабағы 2 бөліктен, сондай-ақ су үшжапырағының жапырақтары, жусан шөбі және мандарин қабығы 1 бөліктен кіреді.

65 бөлік тұндырма алынғанша 40% спирт қосылады. Сипаттамада ол қоңырқай-сары түсті мөлдір сұйықтық ретінде берілген. Иісі хош иісті, дәмі ащы әрі дәмдеуішке ұқсас.

Осы нақты түріне арналған қабылдау мөлшері — тамақ алдында күніне 2 рет 20 тамшы. Бұл жеке рецепт болғандықтан, оның пропорциялары мен мөлшерін қарапайым шөп тұнбасына қолдануға болмайды.

Алтын мыңжапырақ шөбін қалай жинап, сақтау керек?

Алтын мыңжапырақ шөбін гүлдеу кезеңінде жинайды. Анықтамалықтардың бірінде гүлдері ашылмай тұрып, тамыр маңындағы жапырақтары әлі жақсы дамып тұрған кезде жинау көрсетілген. Жинағанда өсімдікті тамыр маңындағы жапырақтарымен бірге тұтас жұлып алады, содан кейін тамырларын алып тастайды. Тамыр қалдықтарының араласуы құпталмайды, өйткені олар шикізатты ластап, күл мөлшерін арттырады.

Кептіру үшін шөпті гүлшоғырларын бір бағытқа қаратып, қатарлап жаяды. Сондай-ақ оны жақсы желдетілетін бөлмеде немесе ашық ауада көлеңкеде шағын шоқтарға байлап кептіру тәсілі де сипатталған.

Кептіру және сақтау кезінде жарықтың түсуі қолайсыз. Анықтамалықтарда алтын мыңжапырақтың гүлдері түсін оңай жоғалтатыны атап өтіледі.

Жинау кезінде өсімдікті дұрыс анықтау маңызды. Шөптану анықтамалықтарында жинауға жарамды басқа түр — әдемі алтын мыңжапырақ та сипатталады. Ол көлемінің кішірек болуымен және тамыр маңындағы жапырақтар розеткасының жоқтығымен ерекшеленеді.

Шөпті жинағанда нені ескеру керек?

Басқа сипаттамада шикізатты гүлдеудің басында жинау ұсынылады. Мұнда тамыр маңындағы жапырақтардың күйіне назар аудару керек: олар сарғайып, қурай бастамаған болуы тиіс.

Өсімдікті әдетте тамыр маңындағы жапырақтарымен бірге қолмен жұлып алады, содан кейін тамырларын кесіп тастайды. Бұл қажетті жерүсті бөлігін сақтауға және дәрілік шикізатқа артық тамыр бөліктерінің араласуына жол бермеуге көмектеседі.

Кептіру үшін шөпті гүлшоғырларын бір бағытқа қаратып, қатарлап жаяды. Бұл кейін оны қаптауды жеңілдетеді. Тағы бір сипатталған тәсіл — өсімдіктерді шағын шоқтарға байлап, жақсы желдетілетін бөлмеге ілу немесе ашық ауада көлеңкеде кептіру.

Кептіру және сақтау кезінде жарықтың түсуі қолайсыз, өйткені гүлдер түсін оңай жоғалтады. Сондықтан кептірілген шикізатты жарықтан қорғалған жерде сақтаған дұрыс.

Алтын мыңжапырақ шөбін қалай сақтау керек?

Кептірілген шикізатты құрғақ, жарық түспейтін жерде сақтайды. Қолданар алдында шөптің сыртқы түрін және артық қоспалардың жоқтығын тексерген жөн. Дәрілік мақсатта пайдалану үшін өсімдікті дұрыс жинау маңызды. Егер өсімдік қате анықталса немесе шикізатта қажетсіз бөліктер болса, шөптің сапасы төмендейді.

Кіші алтын мыңжапырақты шетелде қалай табуға болады?

АҚШ-та оны centaury, common centaury немесе European centaury атауларымен іздеуге болады. Германияда өсімдік Tausendgüldenkraut, Echtes Tausendgüldenkraut деп аталады, ал дәрілік шикізаттың қаптамасында *Centaurii herba* деген жазу болуы мүмкін. Францияда petite centaurée, centaurée petite және érythrée атаулары қолданылады. Латынша атауы — *Centaurium erythraea*.

Өсімдік кептірілген, ұсақталған шөп, тұндырма және сұйық экстракт түрінде сатылады. АҚШ-та қоспа ретінде алкогольсіз сұйық тамшылар да кездеседі. Францияда шөп шайына (tisane) және тұндырма жасауға арналған кептірілген гүлді жерүсті бөліктері сатылады.

Оны мамандандырылған шөп дүкендерінен, кейбір дәріханалардан, herboristeries дүкендерінен және шөптер мен қоспаларды сататын интернет-дүкендерден іздеуге болады. Германияда Arzneitee өнімдерін дәріханалардан және интернет-дәріханалардан табуға болады.

Қаптамада *Centaurium erythraea* деген атау және гүлдеген жерүсті бөліктері көрсетілгенін тексеріңіз: stems, leaves and flowers, *Kraut*, *parties aériennes fleuries* немесе *sommités fleuries*. Тамырлары мен жемістері қажетті шикізатқа жатпайды.

Өнімдерді сату ережелері елге қарай ерекшеленеді. Мысалы, АҚШ-та тағамдық қоспалар қауіпсіздігі немесе тиімділігі бойынша FDA тарапынан алдын ала мақұлдаудан өтпейді.

Қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары

«Кіші алтын мыңжапырақтың қарсы көрсетілімдері» деген сұрақ өсімдікті қауіпсіз қолдануға қатысты. Қазіргі қауіпсіздік деректеріне сәйкес, мәліметтер жеткіліксіз болғандықтан, алтын мыңжапырақты дәрілік мақсатта 18 жасқа толмаған балалар мен жасөспірімдерге қолдану ұсынылмайды. Жүктілік және емізу кезінде оны емдік мақсатта қолданудың қауіпсіздігі анықталмаған. Сондықтан мұндай жағдайда қолданбаған жөн.

Өсімдікке жоғары сезімталдықтың белгілі болуы қарсы көрсетілім болып саналады. Қауіпсіздік жөніндегі анықтамалықтарда алтын мыңжапырақты асқазан немесе он екі елі ішек ойық жарасы кезінде қолданбау керектігі де көрсетілген.

Өсімдік құралдарын пайдаланғанда сақтық таныту маңызды. Егер адам дәрілерді тұрақты түрде қабылдаса, шөпті қолдану мәселесін маманмен талқылаған жөн.

Қашан дәрігерге қаралу керек

Белгілер ұзаққа созылса немесе айқын байқалса, дәрігерге қаралу маңызды. Бұл ас қорыту жүйесінің тұрақты бұзылыстарына, ауырсынуға, жүрек айнуына және себебін анықтауды қажет ететін басқа жағдайларға қатысты. Жүктілік және емізу кезінде, балаларға, сондай-ақ созылмалы аурулары бар адамдарға шөпті қолданар алдында маманмен кеңесу керек. Аллергиялық реакция белгілері пайда болса, өсімдікті қабылдауды тоқтатып, медициналық көмекке жүгіну қажет. Қажет болған жағдайда өсімдік құралдары диагностика мен емдеуді алмастырмауы тиіс.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →