Химиотерапиядан кейінгі әлсіздік: не істеу керек

Дәрігер Борис Увайдов

Химиотерапиядан кейінгі әлсіздік жүруге, тамақ дайындауға және күнделікті істерді орындауға кедергі келтіруі мүмкін. Дәл қазір не істеу керек: күш түсіруді азайтыңыз, демалыңыз, дәрігердің ұсынымдарын ескере отырып сұйықтық ішіңіз және жағдайыңыздың өзгергенін онкологқа хабарлаңыз. Әлсіздікке дәрілердің әсері, анемия, сусыздану немесе инфекция себеп болуы мүмкін. Айқын шаршауды тек емнен кейінгі қалпына келу кезеңімен байланыстырмаңыз: ол жанама әсерлерге, анемияға, инфекцияға немесе дәрігердің назарын қажет ететін басқа жағдайларға байланысты болуы мүмкін.

Неліктен химиотерапиядан кейін күш-қуат азаяды?

Қатерлі ісікке қарсы емнен кейін бұрын оңай орындалатын күнделікті істердің өзі кейде әлдеқайда көп күшті қажет етеді. Адамға төсектен тұру, бөлмеде жүру, түскі ас дайындау немесе әңгімеге назар аудару қиын болуы мүмкін. Бүкіл денеде ауырлық сезіліп, ұйқыдан кейін де сергектік қалпына келмеуі ықтимал.

Дәрігерлер бұл жағдайды онкологиялық шаршау деп атайды. Дене жүктемесінен кейінгі кәдімгі шаршаудан айырмашылығы, ол жеткілікті демалғаннан кейін де сақталуы мүмкін. Әлсіздік химиотерапия кезінде пайда болады, кейде ем басталмай тұрып-ақ байқалады және ем аяқталғаннан кейін де жалғасуы мүмкін.

Кейбір адамдардың күші ем курсы аяқталған соң біртіндеп қалпына келеді. Басқаларында шаршау бірнеше ай немесе одан да ұзақ уақыт сақталады. Оның деңгейі ауруға, ем түріне, жалпы физикалық және эмоционалдық жағдайға, тамақтануға және ұйқы сапасына байланысты.

Әлсіздікті қалпына келуге жеткілікті күш салмаудың белгісі деп санауға болмайды. Қатерлі ісікке қарсы ем сау жасушаларға да әсер етіп, күнделікті белсенділікке кедергі келтіретін жанама әсерлер туғызуы мүмкін. Шаршау қатты болса немесе күшейіп бара жатса, оның себебін анықтау қажет, өйткені қатар жүретін кейбір жағдайлар арнайы медициналық көмекті талап етеді.

Емнен кейінгі әлсіздікке не себеп болады?

Себептері бірнешеу болуы мүмкін және олар жиі бір мезгілде әсер етеді. Сондықтан әлсіздіктің себебін тек бір белгіге қарап анықтау мүмкін емес.

Ықтимал себептердің бірі — анемия, яғни эритроциттер санының немесе гемоглобин деңгейінің төмендеуі. Химиотерапияға арналған кейбір дәрілер қан жасушалары түзілетін сүйек кемігіне әсер етеді. Тіндерге оттегі аз жеткенде, адамның қозғалысы қиындайды, ентігу, жүрек қағуы және қатты шаршау пайда болуы мүмкін.

Тағы бір себеп — сусыздану. Жүрек айну, құсу және диарея сұйықтықтың, кейде электролиттердің де жоғалуына әкеледі. Соның салдарынан әлсіздік пен бас айналу күшеюі мүмкін.

Адам аз тамақтанса да, күш-қуаты төмендейді. Тәбет болмаған кезде ағзаға энергия мен қоректік заттар аз түседі, ал салмақ жоғалту физикалық жағдайды одан әрі нашарлатуы мүмкін. Егер аз тамақтана бастағаныңызды немесе өздігінен салмақ жоғалтып жатқаныңызды байқасаңыз, емдеуші топқа хабарлаңыз.

Ауырсыну, ұйқының бұзылуы және эмоционалдық күйзеліс те адамның жағдайына әсер етеді. Келесі ем курсы алдындағы алаңдаушылық, жақындарыңыз үшін уайымдау және тексеру нәтижелерін күту ұйқыға және тәбетті сақтауға кедергі келтіруі мүмкін. Кейбір дәрілер ұйқышылдық пен басқа да жағымсыз реакциялар туғызады.

Ақырында, әлсіздік инфекция кезінде де пайда болуы мүмкін. Химиотерапия кезінде ағзаның қорғаныс қабілеті төмендеуі ықтимал, сондықтан жағдайдың нашарлауын автоматты түрде емге берілетін қалыпты реакция деп түсіндіруге болмайды. Дене қызуын және басқа жаңа белгілерді бақылау ерекше маңызды.

Әлсіздіктің химиотерапияға байланысты екенін қалай түсінуге болады?

Белгінің қашан пайда болғаны дәрігерге жағдайды бағалауға көмектеседі, бірақ бұл мәліметтің өзі себепті анықтамайды. Шаршау дәрі енгізілгеннен кейін күшеюі, ем курсының белгілі бір күндерінде пайда болуы немесе соңғы сеанстан кейін де сақталуы мүмкін. Барлық науқасқа ортақ бір көрініс жоқ.

Күнделікті өміріңіздегі өзгерістерге назар аударыңыз. Жүру қиындады ма, тәбетіңіз төмендеді ме, ұйқыңыз бұзылды ма, бас айналу, ентігу немесе жүрек қағуы пайда болды ма? Жағдайдың қашан нашарлағанын және оның еммен қалай байланысты екенін дәрігерге айту пайдалы.

Тамақтан кейінгі әлсіздік те белгілі бір өнімнің сізге жақпайтынын міндетті түрде білдірмейді. Бұған күні бойы жеткіліксіз тамақтану, сусыздану, дәрілердің әсері немесе басқа бұзылыстар себеп болуы мүмкін. Егер мұндай жағдай қайталанып, қалыпты тамақтануға кедергі келтірсе, медициналық топпен кеңесіңіз.

Менің тәжірибемде белгінің жиілігіне немесе пайда болатын уақытына қарап қана диагноз қоюға тырыспау керек. Әлсіздік әр дәрі енгізілгеннен кейін пайда болса да, бұл анемияны, инфекцияны немесе басқа мәселені жоққа шығармайды. Себеп шағымдарды, тексеру нәтижелерін және қажетті зерттеулерді бірге бағалау арқылы анықталады.

Әлсіздік кезінде нені тексеріп, қандай талдаулар тапсыру керек?

Бірінші қадам — күнделікті белсенділігіңіздің қаншалықты төмендегенін онкологқа айту. Өз бетіңізше киіне аласыз ба, тамақ дайындай аласыз ба, үй ішінде жүріп-тұра аласыз ба және әдеттегі істеріңізді орындай аласыз ба — осыны түсіндіріңіз. Мұндай мәліметтер дәрігерге шаршаудың деңгейін бағалап, әрі қарай не істеу керегін анықтауға көмектеседі.

Дәрігер қан жасушаларының санын бағалау және анемия белгілерін тексеру үшін жалпы қан талдауын тағайындауы мүмкін. Нәтижелер мен жүргізіліп жатқан емге қарай қосымша зерттеулер қажет пе, соны шешеді. Талдаулар жиынтығы әр науқастың жағдайына байланысты.

Егер құсу, диарея немесе сұйықтықты жеткіліксіз ішу байқалса, дәрігер су-тұз теңгерімі мен бүйрек жұмысына қатысты көрсеткіштерді тексеруі мүмкін. Тиісті белгілер болған жағдайда инфекцияның және жағдайдың нашарлауына әкелетін басқа себептердің ықтималдығы да бағаланады.

Медициналық көрсетілім болмаса, барлық мүмкін талдауды тапсырудың қажеті жоқ. Тағайындалған дәрілерді, бұрынғы зерттеу нәтижелерін және қатар жүретін ауруларды ескере отырып, нені тексеру керегін онкологтан нақтылаған дұрыс.

Медициналық топ демеуші емді түзетуді, тамақтануды бағалауды немесе жанама әсерлердің себебін анықтауды қажет деп санауы мүмкін. Шешімді ауру тарихыңызды білетін мамандар қабылдайды.

Күш болмаған кезде қалай тамақтанып, күнді қалай жоспарлау керек?

Қалпына келу кезеңінде тамақтану жеткілікті энергия алуға және күш-қуатты сақтауға көмектесуі керек. Тәбет төмендесе, қолжетімді әрі ағзаңызға жеңіл тағамдарды таңдаңыз. Қатаң шектеулер енгізуге немесе тезірек қалпына келу үшін тамақтану тәртібін күрт өзгертуге тырыспаңыз.

Жүрек айну немесе дәм сезудің өзгеруі кезінде бұрынғы сүйікті тағамдардың өзі жағымсыз көрінуі мүмкін. Қандай тағамдар қолайлы екенін дәрігермен немесе онкологиялық диетологпен талқылаңыз. Ауыздың ауыруына байланысты шайнау немесе жұту қиындаса, бұл туралы медициналық топқа міндетті түрде айтыңыз.

Сұйықтық ішу тәртібі денсаулық жағдайына байланысты. Құсу мен диарея кезінде сұйықтықтың жоғалуы әлсіздікті күшейтуі мүмкін, бірақ кейбір қатар жүретін ауруларда сұйықтықты шектеу қажет болады. Дәрігердің ұсынымдарын басшылыққа алыңыз, ал сұйықтықты іше немесе ұстап тұра алмасаңыз, шұғыл медициналық көмекке жүгініңіз.

Күн тәртібін нақты мүмкіндіктеріңізге қарай жоспарлаған дұрыс. Душтан кейін демалу қажет болса, сол уақытқа түскі ас дайындау мен үй жинауды қатар қоймаңыз. Тамақтануға, жеке гигиенаға және қарым-қатынасқа күшіңізді сақтау үшін үй шаруасының бір бөлігін жақындарыңыздан атқаруды сұраңыз.

Егер дәрігер дене белсенділігіне рұқсат берсе, қысқа серуеннен немесе шамаңыз келетін қарапайым қимылдардан бастауға болады. Жоспарды орындау үшін бас айналуды, ентігуді, ауырсынуды немесе шаршаудың күрт күшеюін елемеуге болмайды. Жүктемені көтеру қиындағаны анық байқалса, әрі қарайғы белсенділік тәртібін маманмен талқылаңыз.

Ұйқы да адамның жағдайына әсер етеді. Кешке тыныш орта қалыптастыруға тырысыңыз және ауырсыну, мазасыздық немесе басқа белгілер ұйқыға үнемі кедергі келтірсе, дәрігерге айтыңыз. Кейде ұйқыны жақсарту үшін әдеттерді өзгертумен қатар, оның бұзылу себептерін де анықтау қажет.

Химиотерапиядан кейінгі әлсіздік кезінде менің кеңестерім

Таза ауаға шығудан, қозғалыстан және жеткілікті демалыстан бастаңыз. Менің тәжірибемде таңертеңнен шаршау, ұйықтаса да тынықпау, зейін қоюдың қиындауы және ашушаңдық міндетті түрде жалқаулықты немесе жастың ұлғаюын білдірмейді. Менің ойымша, адамға таза ауа, қозғалыс, ұйқы және қалпына келуге уақыт қажет. Химиотерапиядан кейін күнделікті істерді қолда бар күшке қарай жоспарлауды, үзіліс жасауды және бір күнде барлық жұмысты орындауға тырыспауды ұсынамын. Қазіргі медицина мұндай әлсіздікті дәрілердің әсерімен, анемиямен, ұйқы бұзылыстарымен және басқа да себептермен байланыстырады. Менің тәсілімде өмір салтына көңіл бөлу медициналық бағалауды толықтырады, бірақ оның орнын баспайды.

Ішектің тұрақты жұмыс істеуіне назар аударыңыз. Мен ішекті ағзаның қалдықтардан арылатын маңызды жолы деп санаймын. Кітаптарымда ішек тұрақты жұмыс істемесе, менің теориям бойынша, қалдықтар қанға қайта сіңіп, денедегі ауырлық сезіміне, шаршауға және көңіл күйдің нашарлауына ықпал етуі мүмкін екенін жазамын. Сондықтан ас қорытудағы өзгерістерді бақылап, іш қатуды назардан тыс қалдырмауға кеңес беремін. Егер ағзаңыз жақсы қабылдаса, ботқа, көкөністер мен жемістер күнделікті тамақтанудың бір бөлігі бола алады. Химиотерапия кезінде тағамды ішектің жағдайын, тәбетті және емдеуші топтың ұсынымдарын ескере отырып таңдау қажет.

Ұзақ отырудан, экран алдында жұмыс істегендегі ширығудан және қапырық ауадан арылуға тырысыңыз. Менің ойымша, бұл әдеттер шаршау сезімін күшейтуі мүмкін. Мен қимылсыздықты қанның іркілуімен, ал экран алдында ұзақ отыруды миға түсетін тұрақты жүктемемен байланыстырамын. Сондықтан мүмкіндігінше бөлмені желдетуге, дене қалпын өзгертуге және күні бойы аз-аздан қозғалып отыруға кеңес беремін. Серуенді төзімділікті сынайтын сынаққа айналдырудың қажеті жоқ. Әлсіздік қатты болса, бас айналса немесе ентіксеңіз, жүктемені азайтып, жағдайыңыз нашарлаған жағдайда медициналық көмекке жүгініңіз.

Батылдық пен сабырлы көңіл күйді сақтаңыз. Менің сенімім бойынша, адам бойында қорқынышты емес, төзімділік пен өмір сүруге деген құлшынысты нығайту маңызды. Қалпына келу баяу жүрген кезде жігердің ішкі күшті сақтауға көмектесетініне сенемін. Өзіңізден үнемі сергек болуды талап етпеңіз және демалуға мәжбүр болғаныңыз үшін өзіңізді кінәламаңыз. Дегенмен жақсы көңіл күй медициналық көмекті алмастырмайды: әлсіздік сақталса, күшейсе немесе күнделікті істерге кедергі келтірсе, онкологқа хабарлаңыз.

Химиотерапия кезінде дәрігердің рұқсатынсыз не істеуге болмайды?

Тіпті күнделікті қолданылатын тағамдар мен өсімдік тектес өнімдер де дәрілермен өзара әрекеттесуі мүмкін. Кез келген шөпті, қоспаны қолданбас немесе тамақтану тәртібін өзгертпес бұрын онкологқа хабарлаңыз. Бұл әсіресе бірнеше дәріні қатар қабылдағанда немесе сәулелік терапиядан өткенде маңызды.

Шайқурай кейбір дәрілердің, соның ішінде жекелеген ісікке қарсы препараттардың концентрациясын өзгертуі мүмкін. Грейпфрут та бірқатар дәрінің алмасуына әсер етіп, олардың ағзадағы мөлшерін өзгерте алады. Сондықтан ем кезінде оларды медициналық топпен келіспей қолданбаңыз.

Антиоксиданттардың, дәрумендердің немесе минералды қоспалардың жоғары дозаларын өз бетіңізше қабылдауды бастамаңыз. Химиотерапия және сәулелік терапия кезінде мұндай құралдарды қолдану қолайсыз болуы мүмкін, ал оларды қабылдау туралы шешім нақты ем түріне байланысты. Қою концентрациялы шөп сығындыларын да табиғи болғаны үшін қауіпсіз деп санауға болмайды.

Кәдімгі көкөністер мен жемістерге өздігінен тыйым салынбайды. Әсіресе иммунитет көрсеткіштері төмендеген кезде тағам қауіпсіздігі ережелері мен клиниканың ұсынымдарын сақтау маңызды. Қажет болса, дәрігер немесе диетолог денсаулық жағдайыңызды ескере отырып, тағам таңдауға көмектеседі.

Әлсіздікпен күресу үшін ашығуды, қатаң тазарту бағдарламаларын немесе «детокс» деп аталатын әдістерді қолданбаңыз. Ем кезінде ағзаға медициналық шектеулерді ескере отырып, жеткілікті энергия мен сұйықтық қажет. Тағайындалған дәрілерді тоқтатпаңыз және химиотерапия сызбасын өз бетіңізше өзгертпеңіз.

Дәрігерге қашан жүгіну керек?

Алдымен жедел жәрдем шақыруды немесе онкологпен дереу байланысуды қажет ететін белгілерге назар аударыңыз.

Химиотерапия кезінде дене қызуы 38 °C немесе одан жоғары көтерілсе не қалтырау пайда болса, онкологиялық топпен дереу байланысып, оның нұсқауларын орындаңыз. Қызуды өз бетіңізше түсіріп, жағдайдың жақсаруын күтіп отырмаңыз: ем аясындағы инфекция қауіпті болуы мүмкін.

Кенеттен ентігу, кеуде тұсының ауыруы немесе аяқтың ісінуі кезінде шұғыл медициналық көмек қажет. Егер кеуде ауыруы қолға таралып, суық тер шықса, бұл ауыр жағдайдың белгісі болуы мүмкін — дереу жедел жәрдем шақырыңыз.

Құсу бір тәуліктен ұзақ жалғасса немесе сұйықтық іше алмасаңыз, медициналық көмекке жүгінуді кейінге қалдырмаңыз. Құсықта немесе нәжісте қанның болуы, қара түсті нәжіс, естен тану және жүректің қатты қағуы да шұғыл назарды қажет етеді. Жағдайыңыз күрт нашарласа, оны үй жағдайындағы құралдармен өз бетіңізше емдеуге тырыспаңыз.

Дәрігерге жоспарлы түрде немесе кезектен тыс қашан жүгіну керек?

Күнделікті істерге кедергі келтіретін, ем курсы аяқталғаннан кейін де сақталатын немесе біртіндеп күшейетін әлсіздік туралы онкологқа хабарлаңыз. Тәбеттің ұзақ уақыт төмендеуі, себепсіз салмақ жоғалту, ұйқының бұзылуы және зейін қоюдың қиындауы кезінде де дәрігердің кеңесі қажет.

Егер әдеттен тыс бозару, бас айналу, аздаған күш түскенде ентігу немесе жүректің айқын қағуы пайда болса, медициналық тексеруден өтіңіз. Дәрігер қан көрсеткіштерін тексеру, тамақтануды бағалау, инфекцияны жоққа шығару немесе демеуші емді қайта қарау қажет пе, соны шешеді.

Әлсіздік дәрі енгізілгеннен кейін басталса да, оны автоматты түрде күтілетін жанама әсер деп санауға болмайды. Өзгерістерді толық сипаттау медициналық топқа әрі қарайғы әрекеттерді анықтауға көмектеседі.

Осы тақырып бойынша менің жұмысым туралы толығырақ — «[Иммунитет]\(/health/immunitet/)» бетінде.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →