Химиотерапиядан кейінгі әлсіздік: себептері мен көмек

Дәрігер Борис Увайдов

Химиотерапиядан кейінгі әлсіздік жүруге, тамақ дайындауға және күнделікті үйреншікті істерді атқаруға кедергі келтіруі мүмкін. Жүктемені азайтыңыз, жұмысты демалыспен алмастырыңыз және дәрігердің ұсынымдарына сәйкес сұйықтық ішіңіз. Егер шаршау айтарлықтай күшейсе, сол күні онкологқа хабарлаңыз. Дене қызуы 38 °C немесе одан жоғары көтерілсе, қалтырау, кенеттен ентігу немесе кеуде тұсының ауыруы пайда болса, шұғыл медициналық көмек қажет. Қатты әлсіздікті тек емнен кейінгі қалпына келу кезеңімен байланыстырмаңыз: оның себебі анемия, сусыздану, инфекция немесе дәрігердің назарын қажет ететін басқа жағдайлар болуы мүмкін.

Химиотерапиядан кейін әлсіздік неге пайда болады?

Ісікке қарсы емнен кейін тіпті үйреншікті істердің өзі бұрынғыдан әлдеқайда көп күш талап етуі мүмкін. Адамға төсектен тұру, бөлме ішінде жүру, түскі ас дайындау немесе әңгімеге зейін қою қиынға соғады. Бүкіл денесі ауырлап, ұйықтап тұрғаннан кейін де сергектік сезілмеуі мүмкін. Сондықтан көптеген науқас химиотерапиядан кейінгі әлсіздік неге демалғаннан соң да басылмайтынын білгісі келеді.

Дәрігерлер бұл жағдайды қатерлі ісікке байланысты қажу деп атайды. Дене жүктемесінен кейінгі кәдімгі шаршаудан айырмашылығы, мұндай қажу толыққанды демалыстан кейін де сақталуы мүмкін. Әлсіздік химиотерапия кезінде пайда болады, кейде ем басталмай тұрып-ақ байқалады және ем аяқталғаннан кейін де жалғасуы мүмкін.

Кейбір адамдардың күш-қуаты ем курсы аяқталған соң біртіндеп қалпына келеді. Ал басқаларында қажу бірнеше ай немесе одан да ұзақ уақыт сақталады. Химиотерапиядан кейінгі әлсіздіктің қанша уақытқа созылатыны ауруға, ем түріне, адамның жалпы физикалық және эмоционалдық жағдайына, тамақтануына және ұйқы сапасына байланысты. Барлық науқасқа ортақ қалпына келу мерзімі жоқ.

Әлсіздікті адамның қалпына келуге жеткілікті күш салмағанының белгісі деп қабылдауға болмайды. Ісікке қарсы ем күнделікті белсенділікке кедергі келтіретін жанама әсерлер туғызуы мүмкін. Қатты немесе үдей түскен шаршау кезінде оның себебін анықтау маңызды, өйткені кейбір қатар жүретін жағдайлар бөлек медициналық көмекті қажет етеді.

Химиотерапиядан кейін күш-қуаттың төмендеуі неге байланысты?

Оның бірнеше себебі болуы мүмкін және олар көбіне бір мезгілде әсер етеді. Сондықтан әлсіздіктің себебін тек бір белгіге қарап анықтау мүмкін емес.

Ықтимал себептердің бірі — анемия. Бұл кезде қандағы эритроциттер саны немесе гемоглобин деңгейі төмендейді. Кейбір химиотерапиялық препараттар қан жасушалары түзілетін сүйек кемігіне әсер етеді. Тіндерге оттегі аз жеткізілгенде адамның қозғалуы қиындайды, ентігу, жүрек соғысының жиілеуі және қатты қажу пайда болуы мүмкін.

Тағы бір себеп — сусыздану. Жүрек айну, құсу және диарея салдарынан ағза сұйықтықты, кейде электролиттерді де жоғалтады. Соның нәтижесінде әлсіздік пен бас айналу күшеюі мүмкін.

Адам аз тамақтанса да күш-қуаты төмендейді. Тәбет болмаған кезде ағза энергия мен қоректік заттарды жеткіліксіз алады, ал салмақ жоғалту физикалық жағдайды одан әрі нашарлатуы мүмкін. Егер бұрынғыдан едәуір аз тамақтана бастағаныңызды немесе әдейі арықтамасаңыз да салмағыңыз төмендеп жатқанын байқасаңыз, бұл туралы емдеуші медициналық топқа хабарлаңыз.

Адамның хал-жағдайына ауырсыну, ұйқының бұзылуы және эмоционалдық күйзеліс те әсер етеді. Келесі ем курсының алдындағы алаңдаушылық, жақындары үшін уайымдау және тексеру нәтижелерін күту ұйқыны бұзып, тәбетті төмендетуі мүмкін. Кейбір дәрілер де ұйқышылдық пен басқа жағымсыз реакциялар туғызады.

Сонымен қатар әлсіздік кейде инфекциямен қатар жүреді. Химиотерапия кезінде ағзаның қорғаныс жүйесі әлсіреуі мүмкін. Сондықтан жағдайдың нашарлауын автоматты түрде емге берілген қалыпты реакция деп түсіндіруге болмайды. Әсіресе дене қызуын және жаңадан пайда болған басқа белгілерді бақылау маңызды.

Әлсіздіктің дәл химиотерапиямен байланысты екенін қалай білуге болады?

Белгінің қашан пайда болғаны дәрігерге жағдайды бағалауға көмектеседі, бірақ оның себебін өздігінен анықтап бермейді. Шаршау препарат енгізілгеннен кейін күшеюі, ем курсының белгілі бір күндерінде пайда болуы немесе соңғы сеанстан кейін де сақталуы мүмкін. Барлық науқаста бұл жағдай бірдей өтпейді.

Күнделікті өміріңіздегі өзгерістерге назар аударыңыз. Жүру қиындады ма, тәбетіңіз төмендеді ме, ұйқыңыз бұзылды ма, бас айналу, ентігу немесе жүрек қағуы пайда болды ма? Дәрігерге жағдайыңыздың қашан нашарлай бастағанын, оның еммен қандай байланысы барын және нақты қандай әрекеттерді орындау қиындағанын айтып берген пайдалы.

Кейбір науқастарда химиотерапиядан кейін бұлшықет әлсіздігі пайда болады: орындықтан тұру, баспалдақпен көтерілу немесе ұзақ жүру қиындайды. Химиотерапиядан кейін аяқтың әлсіреуі де қозғалысты қиындатуы мүмкін. Мұндай белгілерді тек шаршаумен байланыстыра салуға болмайды. Олар туралы онкологқа міндетті түрде хабарлау қажет, әсіресе кенеттен пайда болса, күшейе түссе немесе ауырсыну мен сезімталдықтың бұзылуымен қатар жүрсе.

Тамақтан кейінгі әлсіздік те белгілі бір тағамның сізге жақпайтынын міндетті түрде білдірмейді. Оның себебі күн бойы жеткіліксіз тамақтану, сусыздану, дәрілердің әсері немесе басқа бұзылыстар болуы мүмкін. Егер бұл жағдай қайталанып, дұрыс тамақтануға кедергі келтірсе, медициналық топпен кеңесіңіз.

Өз тәжірибеме сүйеніп айтарым: белгінің қаншалықты жиі немесе қай уақытта пайда болатынына ғана қарап диагноз қоюға тырыспаған жөн. Әлсіздік препарат әр енгізілген сайын байқалса да, бұл анемия, инфекция немесе басқа мәселе жоқ дегенді білдірмейді. Себеп шағымдарды, дәрігерлік тексеру нәтижелерін және қажетті зерттеулерді бірге бағалау арқылы анықталады.

Әлсіздік кезінде нені тексеріп, қандай талдаулар тапсыру керек?

Алғашқы қадам — онкологқа күнделікті белсенділігіңіздің қаншалықты төмендегенін айту. Өз бетіңізше киіне аласыз ба, тамақ дайындай аласыз ба, үй ішінде жүріп-тұруға және үйреншікті істеріңізді орындауға шамаңыз келе ме — осының бәрін түсіндіріңіз. Мұндай мәліметтер дәрігерге қажудың ауырлығын бағалап, әрі қарай не істеу керегін анықтауға көмектеседі.

Әлсіздік қатты болса немесе күшейе түссе, мына әрекеттерді ретімен орындаңыз:

1. Шаршаудың қаншалықты күшті екенін бағалаңыз. Күн сайын оның деңгейін күнделікке 1-ден 10-ға дейінгі шкаламен жазып отырыңыз. Мұнда 1 — ең жеңіл әлсіздік, ал 10 — ең қатты әлсіздік.

2. Белгінің пайда болу уақытын тіркеңіз. Әлсіздіктің қашан басталғанын, препарат енгізілгеннен кейін, тамақтан соң немесе дене жүктемесі кезінде күшейетін-күшеймейтінін, қанша уақытқа созылатынын және қандай демалыс көмектесетінін белгілеңіз.

3. Қатар жүретін белгілерді жазып отырыңыз. Дене қызуының көтерілуі, қалтырау, бас айналу, ентігу, жүрек қағуы, құсу, диарея, тәбеттің төмендеуі немесе салмақ жоғалту бар-жоғын көрсетіңіз.

4. Онкологпен байланысыңыз. Жағдайыңыз айтарлықтай нашарласа, келесі жоспарлы қабылдауды күтпей, сол күні хабарлаңыз. Дене қызуы 38 °C немесе одан жоғары көтерілсе, кенеттен ентігу, кеуде тұсының ауыруы, естен тану немесе басқа қауіпті белгілер пайда болса, шұғыл көмек қажет.

5. Қандай талдаулар қажет екенін нақтылаңыз. Дәрігер қан жасушаларының санын және гемоглобин деңгейін бағалау үшін жалпы қан талдауын тағайындауы мүмкін. Егер медициналық топ жақын арада тексерілуді ұсынса, оны кейінге қалдырмаңыз.

6. Қосымша зерттеулерді талқылаңыз. Құсу, диарея немесе сұйықтықты жеткіліксіз ішу жағдайында дәрігер су-тұз теңгерімі мен бүйрек жұмысына қатысты көрсеткіштерді тексеруі мүмкін. Тиісті белгілер болса, инфекцияның және хал-жағдайдың нашарлауына әкелетін басқа себептердің ықтималдығы бағаланады.

7. Ем туралы мәліметтерді дайындаңыз. Қабылдап жүрген дәрілеріңіздің атауларын, ем сызбасындағы соңғы өзгерістерді және қолыңызда болса, алдыңғы тексерулердің нәтижелерін жазып алыңыз. Бұл дәрігерге ықтимал жанама әсерлер мен әлсіздіктің қатар жүретін себептерін бағалауға көмектеседі.

Өзіңізге талдауларды өз бетіңізше тағайындаудың немесе жалпы қан талдауын барлық жағдайда міндетті әрі жалғыз тексеру деп санаудың қажеті жоқ. Зерттеулердің қаншалықты шұғыл екенін және олардың тізімін медициналық топ белгілерге, тағайындалған препараттарға және алдыңғы талдаулардың нәтижелеріне қарай анықтайды. Жағдайыңыз күрт нашарласа, күнделік толтыру немесе тексеруге дайындалу үшін көмекке жүгінуді кейінге қалдырмаңыз.

Қажет болған жағдайда медициналық топ қолдаушы емді түзете алады, тамақтану жағдайын бағалайды немесе жанама әсерлердің себебін анықтайды. Шешімді сіздің ауру тарихыңызды білетін мамандар қабылдайды.

Химиотерапиядан кейінгі әлсіздікті қалай азайтуға болады: тамақтану және күн тәртібі

Қалпына келу кезеңінде тамақтану ағзаны жеткілікті энергиямен қамтамасыз етіп, күш-қуатты сақтауға көмектесуі керек. Тәбетіңіз төмендесе, қатты ашығуды күтпей, күніне бірнеше рет аз мөлшерден тамақтанып көріңіз. Нақты ас мәзірі мен порция мөлшерін тәбетіңізге, ас қорыту жүйесінің жағдайына және емдеуші медициналық топтың ұсынымдарына қарай таңдаңыз.

Жүрек айну немесе дәм сезудің өзгеруі кезінде бұрын ұнатқан тағамдарыңыз да жағымсыз көрінуі мүмкін. Бірден үлкен порция жеуге өзіңізді мәжбүрлемеңіз: тамақты бірнеше шағын қабылдауға бөліп көріңіз. Ауыз қуысы ауырғандықтан шайнау немесе жұту қиын болса, бұл туралы міндетті түрде медициналық топқа хабарлаңыз. Тәбет ұзақ уақыт төмендеп немесе салмақ өздігінен азайып жатса, дәрігерден дұрыс тамақтануды ұйымдастыруға көмектесуін сұраңыз.

Қанша сұйықтық ішу керегі денсаулық жағдайына байланысты. Құсу мен диарея кезінде сұйықтық жоғалту әлсіздікті күшейтуі мүмкін. Алайда кейбір адамдарға қатар жүретін ауруларына байланысты сұйықтықты шектеу қажет. Сондықтан химиотерапиядан кейін барлық науқасқа бірдей су мөлшерін ұсынуға болмайды. Дәрігерден тәулігіне қанша сұйықтық ішуге болатынын және қанша ішу қажет екенін, қандай сусындар қолайлы екенін және сұйықтық жоғалту жалғасса не істеу керегін нақтылаңыз. Егер құсу салдарынан ішкен сұйықтықты ағзаңызда ұстай алмасаңыз, шұғыл көмекке жүгініңіз.

Күнделікті өмірде химиотерапиядан кейінгі әлсіздікті азайту үшін алдымен күшіңізді дұрыс бөлуден бастаңыз. Үй шаруасын шағын кезеңдерге бөліп, белсенділікті демалыспен алмастырыңыз. Егер душ қабылдағаннан кейін тынығу қажет болса, дәл сол уақытқа түскі ас дайындау мен үй жинауды жоспарламаңыз. Тамақтануға, жеке гигиенаға және жақындарыңызбен араласуға күшіңіз қалуы үшін үйдегі кейбір жұмыстарды отбасы мүшелеріне тапсырыңыз.

Қажет болғанда демалыңыз, бірақ дәрігер қозғалуға рұқсат берсе, бүкіл күнді төсекте өткізбеңіз. Дегенмен үзілістердің барлығына бірдей жарайтын ұзақтығы жоқ: өз хал-жағдайыңызға және медициналық топтың ұсынымдарына сүйеніңіз. Белсенділіктен кейін шаршау айтарлықтай күшейсе, жүктемені азайтып, мұны дәрігермен талқылаңыз.

Егер дәрігер дене белсенділігіне рұқсат берсе, тегіс жерде қысқа әрі баяу серуендеуден немесе үйде қарапайым қимылдар жасаудан бастаңыз. Хал-жағдайыңызды айтарлықтай нашарлатпайтын ұзақтықты таңдаңыз және маманмен келісе отырып, жүктемені біртіндеп өзгертіңіз. Жүрек жағдайын, гемоглобин деңгейін, қатар жүретін ауруларды және қазіргі емді ескермей, өзіңізге жүрек соғу жиілігінің немесе серуен ұзақтығының әмбебап шегін белгілемеңіз. Бас айналу, ентігу, ауырсыну немесе әлсіздіктің күрт күшеюі кезінде жүктемені тоқтатыңыз. Белгілер басылмаса немесе күшейсе, медициналық көмекке жүгініңіз.

Ұйқы да адамның хал-жағдайына әсер етеді. Кешке тыныш жағдай жасауға тырысыңыз және ауырсыну, мазасыздық немесе басқа белгілер ұйықтауға үнемі кедергі келтірсе, дәрігерге хабарлаңыз. Кейде ұйқыны жақсарту үшін әдеттерді өзгерту ғана емес, ұйқы бұзылысының себептерін анықтау да қажет. Күндіз жиі демалуға мәжбүр болсаңыз, істеріңізді жоспарлағанда осыны ескеріңіз және өзіңізді жеткіліксіз белсенді болғаныңыз үшін кінәламаңыз.

Химиотерапиядан кейінгі әлсіздік кезінде мен не кеңес беремін?

Таза ауа, қозғалыс және толыққанды демалыстан бастаңыз. Өз тәжірибемде байқағаным: таңертеңнен бастап шаршау, ұйықтаса да тынықпағандай сезіну, зейін қоюдың қиындауы және ашушаңдық міндетті түрде жалқаулықтың немесе жастың белгісі емес. Менің ойымша, адамға таза ауа, қозғалыс, ұйқы және қалпына келуге уақыт қажет. Химиотерапиядан кейін күнделікті істерді қолда бар күшке қарай жоспарлауға, үзіліс жасауға және бәрін бір күнде бітіріп тастауға тырыспауға кеңес беремін. Қазіргі медицина мұндай әлсіздікті, басқа себептермен қатар, препараттардың әсерімен, анемиямен және ұйқы бұзылыстарымен байланыстырады. Менің тәсілімде өмір салтына көңіл бөлу медициналық тексеруді алмастырмайды, керісінше оны толықтырады.

Үлкен дәреттің тұрақты болуына назар аударыңыз. Мен ішекті ағза қалдықтардан арылатын маңызды жол деп санаймын. Кітаптарымда өз теорияма сәйкес, үлкен дәрет тұрақты болмаған кезде қалдықтар қанға қайта сіңіп, дененің ауырлауына, шаршауға және көңіл күйдің нашарлауына ықпал етуі мүмкін екенін жазамын. Сондықтан ас қорытудағы өзгерістерді байқап, іш қатуды назардан тыс қалдырмауға кеңес беремін. Егер ағза жақсы көтерсе, ботқа, көкөністер мен жемістер күнделікті ас мәзірінің бір бөлігі бола алады. Химиотерапия кезінде тамақтануды ішектің жағдайына, тәбетке және емдеуші медициналық топтың ұсынымдарына қарай таңдау қажет.

Ұзақ отыруды, экран алдында жұмыс істегендегі ширығуды және қапырықта болуды азайтыңыз. Менің ойымша, мұндай әдеттер шаршау сезімін күшейтуі мүмкін. Қозғалыссыздықты қанның іркілуімен, ал экран алдында ұзақ жұмыс істеуді миға түсетін тұрақты жүктемемен байланыстырамын. Сондықтан мүмкіндігінше бөлмені желдетуге, дене қалпын өзгертіп отыруға және күні бойы аздап қозғалуға кеңес беремін. Серуенді төзімділікті сынайтын ауыр жаттығуға айналдырудың қажеті жоқ. Қатты әлсіздік, бас айналу немесе ентігу кезінде жүктемені азайтып, жағдай нашарласа, медициналық көмекке жүгіну керек.

Батылдық пен сабырлы көңіл күйді сақтаңыз. Менің сенімімше, адам өз бойында қорқынышты емес, төзімділік пен өмір сүруге деген құштарлықты нығайтуы маңызды. Қалпына келу баяу жүргенде жігерлену ішкі күшті сақтауға көмектеседі деп есептеймін. Өзіңізден үнемі сергек болуды талап етпеңіз және демалуға мұқтаж болғаныңыз үшін өзіңізді кінәламаңыз. Дегенмен жақсы көңіл күй медициналық көмекті алмастырмайды: әлсіздік сақталса, күшейсе немесе күнделікті істерге кедергі келтірсе, бұл туралы онкологқа хабарлаңыз.

Химиотерапия кезінде дәрігердің рұқсатынсыз не істеуге болмайды?

Тіпті үйреншікті тағамдар мен өсімдік тектес құралдар да дәрілермен өзара әсерлесуі мүмкін. Шөптерді, тағамдық қоспаларды қолданар алдында немесе тамақтану тәртібін елеулі түрде өзгертпес бұрын онкологқа хабарлаңыз. Бұл әсіресе бірнеше препаратты қатар қабылдап жүрген немесе сәулелік терапиядан өтіп жатқан адамдар үшін маңызды.

Шайқурай кейбір дәрілердің, соның ішінде жекелеген ісікке қарсы препараттардың ағзадағы концентрациясын өзгертуі мүмкін. Грейпфрут та бірқатар дәрілердің алмасуына әсер етіп, олардың ағзадағы мөлшерін өзгерте алады. Сондықтан ем кезінде оларды медициналық топпен келіспей тұтынбаңыз.

Антиоксиданттарды, дәрумендерді немесе минералдық қоспаларды жоғары дозада өз бетіңізше қабылдауды бастамаңыз. Химиотерапия және сәулелік терапия кезінде мұндай құралдар қолайсыз болуы мүмкін, ал оларды қолдану туралы шешім нақты ем түріне байланысты қабылданады. Қоюландырылған өсімдік сығындыларын да тек табиғи болғаны үшін қауіпсіз деп санауға болмайды.

Кәдімгі көкөністер мен жемістерге өздігінен тыйым салынбайды. Әсіресе иммундық көрсеткіштер төмендеген жағдайда тағам қауіпсіздігі ережелері мен клиника ұсынымдарын сақтау маңызды. Қажет болса, дәрігер немесе диетолог денсаулық жағдайыңызға сәйкес өнімдерді таңдауға көмектеседі.

Әлсіздікпен күресу үшін ашығуды, ағзаны қатаң тазарту бағдарламаларын немесе «детокс» деп аталатын тәсілдерді қолданбаңыз. Ем кезінде ағза медициналық шектеулерді ескере отырып, жеткілікті энергия мен сұйықтық алуы қажет. Тағайындалған дәрілерді өз бетіңізше тоқтатпаңыз және химиотерапия сызбасын өзгертпеңіз.

Дәрігерге қашан қаралу керек?

Алдымен жедел жәрдем шақыруды немесе онкологпен дереу байланысуды қажет ететін белгілерге тоқталайық.

Химиотерапия кезінде дене қызуы 38 °C немесе одан жоғары көтерілсе не қалтырау пайда болса, дереу онкологиялық медициналық топпен байланысып, олардың нұсқауларын орындаңыз. Қызуды өз бетіңізше түсіріп, жағдай жақсарғанша күте салмаңыз: ем кезінде инфекция қауіпті болуы мүмкін.

Кенеттен ентігу, кеуде тұсының ауыруы немесе аяқтың ісінуі кезінде шұғыл медициналық көмек қажет. Егер кеудедегі ауырсыну қолға таралып, суық тер шықса, бұл ауыр жағдайдың белгісі болуы мүмкін — дереу жедел жәрдем шақырыңыз.

Құсу бір тәуліктен ұзақ жалғасса немесе сұйықтық іше алмасаңыз, көмекке жүгінуді кейінге қалдырмаңыз. Құсықта немесе нәжісте қанның болуы, нәжістің қараюы, естен тану және жүректің қатты қағуы да осындай назарды қажет етеді. Жағдай күрт нашарласа, үй жағдайындағы құралдармен өз бетіңізше күресуге тырыспаңыз.

Дәрігерге жоспарлы түрде немесе кезектен тыс қашан қаралу керек?

Күнделікті істерге кедергі келтіретін, ем курсы аяқталғаннан кейін де сақталатын немесе біртіндеп күшейетін әлсіздік туралы онкологқа хабарлаңыз. Хал-жағдайыңыз айтарлықтай нашарласа, келесі жоспарлы қабылдауды күтпеңіз: сол күні медициналық топпен байланысып, белгілерді сипаттап беріңіз.

Тәбет ұзақ уақыт төмендесе, салмақ әдейі арықтамасаңыз да азайса, ұйқы бұзылса немесе зейін қою қиындаса, дәрігермен кеңесу қажет. Әдеттен тыс бозару, бас айналу, аз ғана жүктемеде ентігу немесе жүректің айқын қағуы пайда болса, медициналық тексеруден өтіңіз. Дәрігер қан көрсеткіштерін тексеру, тамақтануды бағалау, инфекцияны жоққа шығару немесе қолдаушы емді қайта қарау қажеттігін анықтайды.

Әлсіздік препарат енгізілгеннен кейін басталса да, оны автоматты түрде күтілетін жанама әсер деп санауға болмайды. Шаршаудың қаншалықты күшті екенін, қашан пайда болатынын және қатар жүретін белгілерді жазып отырыңыз. Өзгерістерді егжей-тегжейлі сипаттау медициналық топқа әрі қарайғы әрекеттерді анықтауға көмектеседі.

Бұл тақырыппен қалай жұмыс істейтінім туралы толығырақ «Онкология» бетінен оқи аласыз.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →