Kimyoterapiyadan keyingi holsizlik: nima qilish kerak?

Dr. Boris Wydoff

Kimyoterapiyadan keyingi holsizlik yurish, ovqat tayyorlash va odatiy ishlar bilan shug‘ullanishga xalaqit berishi mumkin. Hozir nima qilish kerak: jismoniy zo‘riqishni kamaytiring, dam oling, shifokor tavsiyalarini hisobga olgan holda suyuqlik iching va ahvolingizdagi o‘zgarishlar haqida onkologga xabar bering. Bunga dorilarning ta’siri, kamqonlik, suvsizlanish yoki infeksiya sabab bo‘lishi mumkin. Kuchli charchoqni shunchaki davolanishdan keyingi tiklanish jarayoni deb hisoblamang: u nojo‘ya ta’sirlar, kamqonlik, infeksiya yoki shifokor e’tiborini talab qiladigan boshqa holatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Nima uchun kimyoterapiyadan keyin kuch-quvvat kamayadi?

O‘smaga qarshi davolanishdan keyin hatto odatiy ishlarni bajarish uchun ham avvalgidan ancha ko‘proq kuch kerak bo‘lishi mumkin. Odam o‘rnidan turishga, xona bo‘ylab yurishga, tushlik tayyorlashga yoki suhbatga diqqatini jamlashga qiynaladi. Butun tanada og‘irlik hissi paydo bo‘lishi, uyqudan keyin ham tetiklik qaytmasligi mumkin.

Shifokorlar bu holatni onkologik charchoq deb atashadi. Jismoniy zo‘riqishdan keyingi oddiy charchoqdan farqli ravishda, u yetarlicha dam olgandan keyin ham saqlanishi mumkin. Holsizlik kimyoterapiya vaqtida paydo bo‘ladi, ba’zan davolanish boshlanishidan oldin ham kuzatiladi va davolash tugaganidan keyin ham davom etishi mumkin.

Ba’zi odamlarda davolash kursi tugagach, kuch-quvvat asta-sekin tiklanadi. Boshqalarda esa charchoq bir necha oy yoki undan ham uzoq davom etadi. Uning qay darajada kuchli bo‘lishi kasallik, davolash turi, umumiy jismoniy va ruhiy holat, ovqatlanish hamda uyqu sifatiga bog‘liq.

Holsizlikni tiklanish uchun yetarlicha harakat qilmayotganingizning belgisi deb qabul qilmang. O‘smaga qarshi davolash sog‘lom hujayralarga ham ta’sir qilishi va kundalik faoliyatga xalaqit beradigan nojo‘ya ta’sirlarni keltirib chiqarishi mumkin. Kuchli yoki tobora ortib borayotgan charchoqning sababini aniqlash kerak, chunki unga hamroh bo‘lgan ayrim holatlar alohida tibbiy yordamni talab qiladi.

Davolanishdan keyingi kuchsizlik nimalarga bog‘liq?

Buning bir nechta sababi bo‘lishi mumkin va ular ko‘pincha bir vaqtda ta’sir qiladi. Shu sababli holsizlik sababini faqat bitta alomatga qarab aniqlash mumkin emas.

Mumkin bo‘lgan sabablardan biri — kamqonlik. Bunda eritrotsitlar soni yoki gemoglobin miqdori kamayadi. Ayrim kimyoterapiya dorilari qon hujayralari hosil bo‘ladigan suyak ko‘migiga ta’sir qiladi. To‘qimalarga kislorod kamroq yetib borganda, odamning harakatlanishi qiyinlashadi, hansirash, yurak urishining tezlashishi va kuchli charchoq paydo bo‘lishi mumkin.

Yana bir sabab — suvsizlanish. Ko‘ngil aynishi, qusish va ich ketishi organizmdan suyuqlik, ba’zan esa elektrolitlar ham yo‘qolishiga olib keladi. Natijada holsizlik va bosh aylanishi kuchayishi mumkin.

Odam kam ovqatlansa ham kuch-quvvat kamayadi. Ishtaha bo‘lmaganda organizm kamroq energiya va oziq moddalar oladi, vazn yo‘qotish esa jismoniy holatni yanada yomonlashtirishi mumkin. Agar avvalgidan ancha kam ovqat yeyayotganingizni yoki beixtiyor ozib ketayotganingizni sezsangiz, bu haqda davolovchi tibbiy jamoaga xabar bering.

Og‘riq, uyqu buzilishi va ruhiy zo‘riqish ham o‘zini qanday his qilishingizga ta’sir qiladi. Keyingi davolash kursi oldidan xavotirlanish, yaqinlaringiz haqida qayg‘urish va tekshiruv natijalarini kutish uyquga hamda ishtahaga xalaqit berishi mumkin. Ayrim dorilar ham uyquchanlik va boshqa noxush reaksiyalarni keltirib chiqaradi.

Nihoyat, holsizlik ba’zan infeksiya bilan birga kuzatiladi. Kimyoterapiya vaqtida organizmning himoya mexanizmlari zaiflashishi mumkin. Shu sababli ahvolning yomonlashishini avtomatik ravishda davolashga odatiy reaksiya deb hisoblash mumkin emas. Ayniqsa, tana harorati va boshqa yangi alomatlarni kuzatib boring.

Holsizlik aynan kimyoterapiya bilan bog‘liqligini qanday tushunish mumkin?

Alomat qachon paydo bo‘lgani shifokorga vaziyatni baholashda yordam beradi, ammo bu ma’lumotning o‘zi sababni aniqlash uchun yetarli emas. Charchoq dori yuborilgandan keyin kuchayishi, davolash kursining muayyan kunlarida paydo bo‘lishi yoki oxirgi muolajadan keyin ham saqlanishi mumkin. Barcha bemorlarda bir xil holat kuzatilmaydi.

Kundalik hayotingizdagi o‘zgarishlarga e’tibor bering. Yurish qiyinlashdimi, ishtaha kamaydimI, uyqu buzildimi, bosh aylanishi, hansirash yoki yurak urishining tezlashishi paydo bo‘ldimi? Ahvolingiz qachon yomonlasha boshlagani va bu holat davolanish bilan qanday bog‘liqligini shifokorga aytish foydali.

Ovqatdan keyingi holsizlik ham muayyan mahsulot sizga to‘g‘ri kelmayotganini anglatmaydi. Bunga kun davomida yetarlicha ovqatlanmaslik, suvsizlanish, dorilarning ta’siri yoki boshqa buzilishlar sabab bo‘lishi mumkin. Agar bu holat takrorlanib, normal ovqatlanishingizga xalaqit bersa, tibbiy jamoa bilan maslahatlashib oling.

Mening tajribamga ko‘ra, alomatning qanchalik tez-tez yoki qaysi vaqtda paydo bo‘lishiga qarab mustaqil ravishda tashxis qo‘yishga urinmaslik kerak. Holsizlik har safar dori yuborilgandan keyin paydo bo‘lsa ham, bu kamqonlik, infeksiya yoki boshqa muammo yo‘qligini anglatmaydi. Sabab shikoyatlar, ko‘rik natijalari va zarur tekshiruvlar yig‘indisiga qarab aniqlanadi.

Holsizlikda nimalarni tekshirish va qanday tahlillar topshirish kerak?

Birinchi qadam — kundalik faoliyatingiz qanchalik cheklanganini onkologga aytish. Mustaqil ravishda kiyina olishingiz, ovqat tayyorlashingiz, uy ichida yura olishingiz va odatdagi ishlarni bajara olishingizni tushuntiring. Bunday tafsilotlar shifokorga charchoq darajasini baholash va keyingi choralarni belgilashga yordam beradi.

Shifokor qon hujayralari sonini baholash va kamqonlik belgilarini tekshirish uchun umumiy qon tahlilini tayinlashi mumkin. Natijalar va olib borilayotgan davolashga qarab, qo‘shimcha tekshiruvlar kerak yoki kerak emasligini hal qiladi. Tahlillar ro‘yxati har bir bemorning holatiga bog‘liq.

Agar qusish, ich ketishi yoki yetarli suyuqlik ichmaslik kuzatilsa, shifokor suv-tuz muvozanati va buyraklar faoliyati bilan bog‘liq ko‘rsatkichlarni tekshirishi mumkin. Tegishli alomatlar bo‘lsa, infeksiya va ahvol yomonlashishining boshqa sabablarini ham baholaydi.

Tibbiy ko‘rsatmalarsiz barcha mumkin bo‘lgan tahlillarni topshirish shart emas. Onkologdan buyurilgan dorilar, avvalgi tekshiruvlar natijalari va hamroh kasalliklarni hisobga olgan holda nimalarni tekshirish kerakligini aniqlashtiring.

Tibbiy jamoaga yordamchi davolashni o‘zgartirish, ovqatlanishni baholash yoki nojo‘ya ta’sirlar sababini aniqlash kerak bo‘lishi mumkin. Qarorni kasallik tarixingizni biladigan mutaxassislar qabul qiladi.

Holsizlik paytida qanday ovqatlanish va kunni qanday rejalashtirish kerak?

Tiklanish davrida ovqatlanish yetarli energiya olishga va kuch-quvvatni saqlashga yordam berishi kerak. Ishtahangiz pasaygan bo‘lsa, yeyish oson va organizmingiz yaxshi qabul qiladigan mahsulotlarni tanlang. Qattiq cheklovlar qo‘yishga yoki tezroq tiklanish uchun ratsionni keskin o‘zgartirishga urinmang.

Ko‘ngil aynishi yoki ta’m sezishning o‘zgarishi sababli odatiy mahsulotlar yoqimsiz tuyulishi mumkin. O‘zingizga mos taomlarni tanlash uchun shifokor yoki onkologik dietolog bilan maslahatlashing. Og‘izdagi og‘riq tufayli chaynash yoki yutish qiyinlashsa, bu haqda albatta tibbiy jamoaga xabar bering.

Qancha suyuqlik ichish kerakligi sog‘lig‘ingizga bog‘liq. Qusish va ich ketishi suyuqlik yo‘qotilishini kuchaytirib, holsizlikni oshirishi mumkin. Biroq ayrim hamroh kasalliklarda suyuqlik iste’molini cheklash talab etiladi. Shifokor tavsiyalariga amal qiling, suyuqlikni ichib turolmasangiz, zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qiling.

Kunni haqiqiy imkoniyatlaringizga qarab rejalashtirgan ma’qul. Agar dushdan keyin dam olishga ehtiyoj sezsangiz, o‘sha vaqtga tushlik tayyorlash va uy yig‘ishtirishni ham belgilamang. Ovqatlanish, shaxsiy gigiyena va muloqot uchun kuchingizni saqlash maqsadida yaqinlaringizdan uy ishlarining bir qismini o‘z zimmalariga olishni so‘rang.

Agar shifokor jismoniy faollikka ruxsat bergan bo‘lsa, qisqa sayrlardan yoki imkoningizga mos oddiy harakatlardan boshlashingiz mumkin. Rejani bajarish uchun bosh aylanishi, hansirash, og‘riq yoki charchoqning keskin kuchayishiga qaramay o‘zingizni majburlamang. Jismoniy zo‘riqishga chidamlilik sezilarli darajada pasaysa, keyingi harakat tartibini mutaxassis bilan muhokama qiling.

Uyqu ham o‘zingizni qanday his qilishingizga ta’sir qiladi. Kechqurun tinch muhit yaratishga harakat qiling va og‘riq, xavotir yoki boshqa alomatlar muntazam ravishda uyquga xalaqit bersa, shifokorga ayting. Ba’zan uyquni yaxshilash uchun odatlarni o‘zgartirishning o‘zi yetmaydi, buzilish sabablarini ham aniqlash kerak bo‘ladi.

Kimyoterapiyadan keyingi holsizlikda men nimalarni tavsiya qilaman?

Toza havo, harakat va yetarli dam olishdan boshlang. Mening tajribamga ko‘ra, ertalabdan charchoqni his qilish, uxlagandan keyin ham dam olmagandek bo‘lish, diqqatni jamlash qiyinlashishi va jahldorlik har doim ham dangasalik yoki yosh bilan bog‘liq emas. Menimcha, odamga toza havo, harakat, uyqu va tiklanish uchun vaqt kerak. Kimyoterapiyadan keyin kundalik ishlarni mavjud kuchingizga qarab bajarishni, tanaffuslar qilishni va hamma ishni bir kunda bajarishga urinmaslikni tavsiya qilaman. Zamonaviy tibbiyot bunday holsizlikni, jumladan, dorilar ta’siri, kamqonlik, uyqu buzilishi va boshqa sabablar bilan bog‘laydi. Men qo‘llaydigan yondashuvda turmush tarziga e’tibor berish tibbiy baholashni to‘ldiradi, ammo uning o‘rnini bosmaydi.

Ich kelishining muntazamligiga e’tibor bering. Men ichakni organizm chiqindilardan xalos bo‘ladigan muhim yo‘l deb bilaman. Kitoblarimda ich kelishi muntazam bo‘lmaganda chiqindilar, mening nazariyamga ko‘ra, qonga qayta so‘rilib, tanadagi og‘irlik hissi, charchoq va kayfiyatning yomonlashishiga sabab bo‘lishi mumkinligini yozaman. Shu bois ovqat hazm qilishdagi o‘zgarishlarni kuzatishni va qabziyatni e’tiborsiz qoldirmaslikni tavsiya qilaman. Yaxshi ko‘tara olsangiz, bo‘tqalar, sabzavotlar va mevalar kundalik ratsioningizning bir qismi bo‘lishi mumkin. Kimyoterapiya vaqtida ovqatlanish ichak holati, ishtaha va davolovchi jamoa tavsiyalarini hisobga olgan holda tanlanishi kerak.

Uzoq vaqt o‘tirish, ekran qarshisida zo‘riqib ishlash va dim xonada qolish odatlaridan voz kechishga harakat qiling. Menimcha, bu odatlar charchoq hissini kuchaytirishi mumkin. Men harakatsizlikni qon aylanishining sustlashishi bilan, ekran qarshisida uzoq ishlashni esa miyaga doimiy yuk tushishi bilan bog‘layman. Shu sababli imkon qadar xonani shamollatishni, tana holatini o‘zgartirib turishni va kun davomida oz-ozdan harakat qilishni tavsiya qilaman. Sayrni chidamlilik sinoviga aylantirish shart emas. Kuchli holsizlik, bosh aylanishi yoki hansirash kuzatilsa, jismoniy yuklamani kamaytiring va ahvolingiz yomonlashsa, tibbiy yordamga murojaat qiling.

Jasorat va xotirjamlikni saqlang. Menimcha, inson qalbida qo‘rquvni emas, matonat va yashash istagini mustahkamlashi muhim. Tiklanish sekin kechayotganida ruhiy ko‘tarinkilik ichki kuchni saqlashga yordam beradi, deb hisoblayman. O‘zingizdan doimo tetik bo‘lishni talab qilmang va dam olishga ehtiyoj sezganingiz uchun o‘zingizni ayblamang. Shu bilan birga, ijobiy kayfiyat tibbiy yordamning o‘rnini bosmaydi: holsizlik saqlanib qolsa, kuchaysa yoki odatiy ishlarni bajarishga xalaqit bersa, onkologga xabar bering.

Kimyoterapiya vaqtida shifokor ruxsatisiz nimalar mumkin emas?

Hatto odatiy mahsulotlar va o‘simliklardan tayyorlangan vositalar ham dorilar bilan o‘zaro ta’sirlashishi mumkin. Har qanday o‘simlik preparati, qo‘shimcha vosita yoki ovqatlanish tartibidagi o‘zgarishdan oldin onkologingizga xabar bering. Bu, ayniqsa, bir vaqtning o‘zida bir nechta dori qabul qilayotgan yoki nur terapiyasidan o‘tayotgan bo‘lsangiz, juda muhim.

Dalachoy ayrim dorilar, jumladan, ba’zi o‘smaga qarshi preparatlarning organizmdagi miqdorini o‘zgartirishi mumkin. Greypfrut ham bir qator dorilarning organizmda parchalanishiga ta’sir qilib, ularning miqdorini o‘zgartirishi mumkin. Shu sababli davolanish vaqtida tibbiy jamoa bilan kelishmasdan bu mahsulotlarni iste’mol qilmang.

Antioksidantlar, vitaminlar yoki mineral qo‘shimchalarning yuqori dozalarini o‘zboshimchalik bilan qabul qilishni boshlamang. Kimyoterapiya va nur terapiyasi vaqtida bunday vositalar nomaqbul bo‘lishi mumkin. Ularni qo‘llash to‘g‘risidagi qaror davolashning aniq turiga bog‘liq. Konsentrlangan o‘simlik ekstraktlarini ham faqat tabiiy kelib chiqishiga qarab xavfsiz deb bo‘lmaydi.

Oddiy sabzavot va mevalarni iste’mol qilishning o‘zi taqiqlanmagan. Oziq-ovqat xavfsizligi qoidalariga va klinika tavsiyalariga amal qilish muhim, ayniqsa immunitet ko‘rsatkichlari pasaygan bo‘lsa. Zarur bo‘lganda shifokor yoki dietolog sog‘lig‘ingizga mos mahsulotlarni tanlashga yordam beradi.

Holsizlikka qarshi kurashish uchun ochlik bilan davolanish, keskin tozalash dasturlari yoki detoks deb ataladigan usullardan foydalanmang. Davolanish vaqtida organizm tibbiy cheklovlarni hisobga olgan holda yetarli energiya va suyuqlik olishi kerak. Buyurilgan dorilarni bekor qilmang va kimyoterapiya tartibini o‘zingizcha o‘zgartirmang.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Avvalo, tez yordam chaqirish yoki darhol onkolog bilan bog‘lanishni talab qiladigan belgilarni bilib oling.

Kimyoterapiya vaqtida tana harorati 38 °C yoki undan yuqori bo‘lsa yoxud titroq paydo bo‘lsa, darhol onkologik jamoa bilan bog‘laning va uning ko‘rsatmalariga amal qiling. Isitmani o‘zingiz tushirib, ahvol yaxshilanishini kutib o‘tirmang: davolanish vaqtida yuzaga kelgan infeksiya xavfli bo‘lishi mumkin.

To‘satdan hansirash, ko‘krak qafasidagi og‘riq yoki oyoqning shishishi shoshilinch tibbiy yordamni talab qiladi. Agar ko‘krakdagi og‘riq qo‘lga tarqalsa va sovuq ter bosishi kuzatilsa, bu jiddiy holat belgisi bo‘lishi mumkin — darhol tez yordam chaqiring.

Qusish bir sutkadan ko‘proq davom etsa yoki suyuqlik icha olmasangiz, murojaatni kechiktirmang. Qusindi yoki najasda qon paydo bo‘lishi, najasning qora rangga kirishi, hushdan ketish va yurakning qattiq urishi ham shoshilinch baholashni talab qiladi. Ahvolingiz keskin yomonlashsa, uy sharoitidagi vositalar bilan mustaqil kurashishga urinmang.

Qachon rejali yoki navbatsiz shifokorga murojaat qilish kerak?

Kundalik ishlarni bajarishga xalaqit beradigan, davolash kursi tugagandan keyin ham saqlanadigan yoki asta-sekin kuchayib boradigan holsizlik haqida onkologga xabar bering. Ishtahaning uzoq vaqt pasayishi, beixtiyor vazn yo‘qotish, uyqu buzilishi va diqqatni jamlash qiyinlashganda ham maslahat olish kerak.

G‘ayrioddiy rangparlik, bosh aylanishi, ozgina jismoniy zo‘riqishda hansirash yoki yurak urishining sezilarli tezlashishi paydo bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘ting. Shifokor qon ko‘rsatkichlarini tekshirish, ovqatlanishni baholash, infeksiyani istisno qilish yoki yordamchi davolashni qayta ko‘rib chiqish zarurligini hal qiladi.

Holsizlik dori yuborilgandan keyin boshlangan bo‘lsa ham, uni avtomatik ravishda kutiladigan nojo‘ya ta’sir deb hisoblash mumkin emas. O‘zgarishlarni batafsil tushuntirish tibbiy jamoaga keyingi choralarni belgilashda yordam beradi.

Bu mavzuda qanday ishlashim haqida batafsil ma’lumot — «[Immunitet]\(/health/immunitet/)» sahifasida.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →