Қатерлі ісіктен кейін қалпына келу: күш, тамақтану, ұйқы

Дәрігер Борис Увайдов

Қатерлі ісіктен кейін ағзаны қалпына келтіру уақытты, өз жағдайыңызға көңіл бөлуді, дұрыс тамақтануды және демалуды қажет етеді. Қазір де сақталып тұрған белгілерді бағалап, оларды онкологпен талқылап, шамаңызға сай күн тәртібін құрған жөн. Емнен кейін әлсіздік, ұйқының бұзылуы және мазасыздық жиі кездеседі, бірақ жайсыздықтың себептері әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан барлық жағымсыз сезімді тек қалпына келу кезеңімен байланыстыруға болмайды.

Қатерлі ісікті емдегеннен кейін күш неге баяу қалпына келеді?

Химиотерапияның, сәулелік терапияның немесе операцияның аяқталуы жеңілдік әкеледі, бірақ бұрынғыдай жақсы сезіну бірден орала бермейді. Адам тез шаршауы, күнделікті істерді орындауда қиналуы, нашар ұйықтауы және зейінін шоғырландыру қиындағанын байқауы мүмкін. Дене шаршауына кейде мазасыздық, көңіл күйдің төмендеуі немесе болашаққа деген қорқыныш қосылады.

Дәрігерлер онкологиялық ауру мен оны емдеуге байланысты қатты шаршауды онкологиялық қажу деп атайды. Ол жұмыстан кейінгі әдеттегі шаршаудан өзгеше болуы мүмкін: ұйықтау мен демалу да күткендей жеңілдік бермеуі ықтимал. Мұндай жағдай ем аяқталғаннан кейін де сақталып, адамның қалыпты өмірге оралуына кедергі келтіруі мүмкін.

Өзін жайсыз сезінудің бірнеше себебі қатар кездесуі ықтимал. Адамның жағдайына операцияның, химиотерапияның немесе сәулеленудің салдары, тамақтанудың бұзылуы, эмоциялық күйзеліс және басқа аурулар әсер етеді. Мысалы, эритроциттер санының азаюы қанның оттегін тасымалдау қабілетін төмендетіп, әлсіздікке әкелуі мүмкін.

Сондықтан кез келген жайсыздықты тек емнің салдарымен түсіндіруге болмайды. Егер күшіңіз қалпына келмесе, белгілер күшейсе немесе жаңа шағымдар пайда болса, дәрігер ықтимал себептерді бағалауы қажет. Бір ғана белгіге қарап, жағдайдың бұрынғы емге, басқа ауруға немесе негізгі ауру барысындағы өзгерістерге байланысты екенін анықтау мүмкін емес.

Қатерлі ісік кезінде химиотерапиядан кейін қалай қалпына келуге болады?

Қатерлі ісік кезінде химиотерапиядан кейін қалпына келу емнің түріне, болған жанама әсерлерге, жалпы жағдайға және аурудың ерекшеліктеріне байланысты. Бір адам күнделікті тіршілігіне салыстырмалы түрде тез оралса, екіншісіне ұзақ уақыт қолдау қажет болуы мүмкін. Өзіңізді басқа науқастармен салыстырудың қажеті жоқ: диагноздары ұқсас адамдардың өзінде қалпына келу барысы әртүрлі болуы мүмкін.

Бірінші қадам — ем аяқталғаннан кейінгі бақылау жоспарын онкологпен нақтылау. Ол жоспарлы тексерулерді, зерттеулерді және сақталып тұрған жанама әсерлерді азайту жөніндегі ұсыныстарды қамтуы мүмкін. Әлсіздік, тәбет, ұйқы, салмақ және рұқсат етілетін дене жүктемесі туралы сұрақтарды алдын ала жазып алған пайдалы.

Екінші қадам — күнделікті тіршілікті қажетті істерге күшіңіз жететіндей ұйымдастыру. Бұрын үй шаруасымен бірнеше сағат бойы айналыса алсаңыз, енді оларды бірнеше қысқа кезеңге бөлу қажет болуы мүмкін. Бұл бұрынғы белсенділікке қайта орала алмайсыз дегенді білдірмейді: қазір сізге басқа қарқын қолайлы болуы мүмкін.

Үшінші қадам — өз жағдайыңыздағы өзгерістерді бақылау. Шаршаудың қашан пайда болатынын, қалай ұйықтағаныңызды, қалыпты тамақтанып, су іше алатыныңызды және қандай істерді жеңілірек орындайтыныңызды жазып жүріңіз. Мұндай жазбалар дәрігерге жағдайыңызды бағалап, қажет болса, ұсыныстарын түзетуге көмектеседі.

Өз бетіңізше қарқынды жаттығуларды немесе қатаң диеталарды бастамаңыз. Емнен кейін ағзаның мүмкіндіктері шектеулі болуы мүмкін, ал рұқсат етілетін жүктеме нақты жағдайға байланысты. Белсенділікті қайта арттыруды және тамақтану тәртібіне елеулі өзгерістер енгізуді медициналық топпен келіскен дұрыс.

Қатерлі ісікті емдегеннен кейін тәбет жоғалса, не жеу керек?

Қатерлі ісіктен кейінгі тамақтану салмақты сақтауға, ағзаны энергиямен қамтамасыз етуге және қажетті қоректік заттарды алуға көмектесуі керек. Барлық науқасқа бірдей жарайтын мәзір жоқ. Рационды тәбетке, ас қорыту жағдайына, дәм сезудің өзгеруіне және жеке медициналық шектеулерге қарай бейімдеу қажет.

Тамақтану қиын болса, алдымен нақты не кедергі келтіретінін анықтаңыз. Бұған жүрек айнуы, дәм сезудің өзгеруі, ауыздың құрғауы, жұтынудың қиындауы немесе тамақтан кейінгі жайсыздық себеп болуы мүмкін. Мұндай белгілер туралы дәрігерге айту керек: кейбірі арнайы көмекті қажет етеді.

Күнделікті мәзірге ботқалар, көкөністер, жемістер, ашытылған сүт өнімдері, жұмыртқа, бұршақ тұқымдастар, жаңғақтар және ақуыз бен энергияның басқа да қолайлы көздері кіруі мүмкін. Нақты өнімдерді таңдау олардың ағзаға жақындығына және медициналық топтың ұсыныстарына байланысты. Егер адам салмақ жоғалтса немесе әдеттегі мөлшерде тамақ жей алмаса, маман оған қолайлы рацион таңдауға көмектеседі.

Бір күнде мінсіз мәзір жасауға тырысудың қажеті жоқ. Тамақ пен сұйықтықты үнемі жеткілікті мөлшерде қабылдай алатыныңызды бағалап, кедергілерді біртіндеп жою пайдалы. Салмақ айтарлықтай төмендесе, тәбет ұзақ уақыт болмаса немесе жұтыну қиындаса, онкологиялық науқастармен жұмыс істейтін тамақтану маманымен кеңесу қажет.

Тағамдық қоспаларға да ерекше назар аудару керек. Витаминдер мен антиоксиданттардың жоғары дозаларын, өсімдік сығындыларын және басқа да концентратталған құралдарды емнен кейін автоматты түрде қауіпсіз деп санауға болмайды. Кез келген шөпті, қоспаны қолданар немесе тамақтануды өзгертпес бұрын онкологыңызға хабарлаңыз.

Ағза әлі қалпына келмеген кезде ұйқыны қалай реттеуге болады?

Ауыр емнен кейін ұйқы үстірт, үзік-үзік немесе жеткіліксіз болуы мүмкін. Кейде адам мазасыз ойлардың әсерінен ұзақ уақыт ұйықтай алмайды, ал кейде түнде оянып, қайта ұйықтай алмай жатады. Мұның салдарынан күндізгі шаршау күшейіп, әдеттегі істерді орындау қиындайды.

Ұйқы мен демалысты барлық міндетті орындағаннан кейінгі сыйлық ретінде емес, қалпына келудің жеке бөлігі ретінде қарастырған жөн. Мүмкіндігінше күн сайын бір уақытта тұрып, бір уақытта ұйықтауға тырысыңыз. Күндізгі істерді кешке қарай тыныш демалуға уақыт қалатындай етіп бөліңіз.

Егер ұйықтар алдында үнемі мазасыз жаңалықтар оқысаңыз немесе ауыр тақырыптарды талқыласаңыз, мұндай істерді ертерек уақытқа ауыстырып көріңіз. Кешкі тәртіпті қарапайым әрі тұрақты етуге болады: жарықты бәсеңдету, жұмыс істерін кейінге қалдыру, тыныш кітап оқу немесе күш салмай орындалатын босаңсыту жаттығуларын жасау.

Ұйықтататын дәрілерді немесе өсімдік негізіндегі тыныштандырғыштарды өз бетіңізше қабылдамаңыз, әсіресе емді жалғастырып жүрсеңіз немесе басқа дәрілер қолдансаңыз. Ұйқының бұзылу себептері әртүрлі болады, сондықтан ұйқысыздық ұзаққа созылса, оны дәрігермен талқылау қажет.

Ем аяқталғаннан кейін де мазасыздық неге қайта оралады?

Ем аяқталған соң адам бір мезгілде жеңілдік те, қорқыныш та сезінуі мүмкін. Күрделі кезеңнің аяқталғанына қуанумен қатар, бақылау тексерулеріне, нәтижелерді күтуге және аурудың қайта оралуы мүмкін деген ойларға байланысты алаңдаушылық пайда болады. Мұндай сезімдер қатерлі ісіктен емделген көптеген адамға таныс.

Кейде денедегі кез келген әдеттен тыс сезім мазасыздық тудырады. Адам өзін үнемі бақылап, нашар ұйықтап, кездесулерден бас тартып, болашаққа жоспар құрудан қашқақтай бастайды. Алайда жеке ауырсыну немесе шаршау ағзада не болып жатқанын өздігінен анықтауға мүмкіндік бермейді.

Келесі қабылдауға арналған сұрақтарды алдын ала дайындап, белгілерді жазып, алаңдататын нәрселерді онкологпен талқылау пайдалы. Нақты бақылау жоспары қазір қандай әрекеттер қажет екенін және қосымша көмекке қашан жүгіну керектігін түсінуге көмектеседі.

Қорқынышты жалғыз жеңуге міндетті емессіз. Жақын адаммен, психологпен немесе қолдау тобымен сөйлесу эмоциялық ауыртпалықты жеңілдетуі мүмкін. Егер мазасыздық ұйықтауға, тамақтануға, араласуға немесе күнделікті істерді орындауға кедергі келтірсе, бұл туралы медициналық топқа айтыңыз.

Менің кеңесім: қатерлі ісіктен кейін күшті қалай сақтауға болады?

Біріншіден, мен ұйықтау уақытына назар аударуға кеңес беремін. Кітаптарымда мен: «23:00-ге дейінгі ұйқы — қалпына келудің басты құралы» деп жазамын. Менің ойымша, түнгі тұрақты демалыс ағзаға күндізгі жүктемеден кейін күш жинауға көмектеседі. Сондықтан белгілі бір күн тәртібін ұстанып, толыққанды түнгі ұйқының орнына таңертең кеш тұруды әдетке айналдырмауға кеңес беремін. Менің көзқарасымда бұл — күнделікті өзіңізге қамқорлық жасаудың негізгі элементтерінің бірі, бірақ онкологиялық ауруды емдеудің дербес әдісі емес.

Екіншіден, ұйықтар алдында жаңалық оқып немесе ауыр тақырыптарды талқылап жатпауға кеңес беремін. Кітаптарымда мұндай әдеттерді кешкі тыныш демалысқа кедергі келтіретін нәрселер қатарына жатқызамын. Менің ойымша, ұйықтар алдында мазасыздық тудыратын әңгімелерді кейінге қалдырып, тыныштыққа уақыт бөлген дұрыс. Өз тәжірибем бойынша, ауыр емнен кейін адам үшін күннің соңғы сағаттарын күндізгі уайымның жалғасына айналдырмау ерекше пайдалы. Бұл — күн тәртібін ұйымдастыруға қатысты менің көзқарасым, бірақ ұзаққа созылған ұйқысыздық немесе қатты мазасыздық кезінде қажетті көмекті алмастырмайды.

Үшіншіден, күшті сақтауды қарапайым өсімдік тектес тамақтанумен байланыстырамын. Тамақтану туралы ойларымда ботқаларды, көкөністер мен жемістерді қарапайым өсімдік тектес рационға жарамды өнімдер ретінде атап өтемін. Сондай-ақ жаңа сығылған көкөніс шырындарын тамақтануды түрлендірудің қосымша жолы ретінде қарастырамын. Менің көзқарасым бойынша, шырындар толыққанды тамақтың орнын баспауы және қалпына келудің міндетті шартына айналмауы керек. Қатерлі ісіктен кейін тамақтанғанда тәбетті, өнімдердің ағзаға жақындығын және онкологтың ұсыныстарын ескеруге кеңес беремін, әсіресе адам салмақ жоғалтса немесе ас қорытуда қиындықтар болса.

Төртіншіден, бұрынғы қарқынға бірден оралуға тырысқаннан гөрі, тұрақтылықты маңызды деп санаймын. Кітаптарымда күнделікті әдеттерге бірізді қараудың маңызын атап өтемін. Мен өзіме қамқорлық жасауды күшті дұрыс бөлумен, демалыспен және шамаға сай қозғалыспен байланыстырамын. Менің ойымша, бірнеше күнде бәрін қуып жетуге тырысудың қажеті жоқ: істеріңізді қазіргі мүмкіндіктеріңізге сай жоспарлаған дұрыс. Операциядан, химиотерапиядан немесе сәулелік терапиядан кейін рұқсат етілетін жүктемені дәрігермен келісу қажет.

Менің көзқарасымда ұйқы тәртібіне, қарапайым тамақтануға және күнделікті әрекеттердің бірізділігіне басымдық беріледі. Сонымен бірге дәрігерлер онкологиялық емнің салдарын әр адамда жеке бағалап, науқастың жағдайына қарай қолдау шараларын ұсынады. Пайдалы әдеттер күнделікті күтімнің бір бөлігі бола алады, бірақ медициналық оңалту мен онкологтың бақылауын алмастырмайды.

Химиотерапия кезінде дәрігердің рұқсатынсыз нені қолдануға болмайды?

Кейбір тағамдар мен қоспалар ісікке қарсы дәрілермен өзара әрекеттесуі мүмкін. Шайқурай мен грейпфрут кейбір дәрілердің ағзадағы концентрациясын өзгертуі ықтимал, сондықтан химиотерапия кезінде оларды онкологпен келіспей қолдануға болмайды. Бұл шектеу барлық өсімдік өнімдеріне тыйым салуды емес, ықтимал өзара әсерлерді ескеруді білдіреді.

Химиотерапия және сәулелік терапия кезінде антиоксиданттардың жоғары дозаларын қолдануға да ерекше сақтық қажет. Өсімдік сығындыларының концентраттары мен бірнеше компоненттен тұратын қоспаларды өз бетіңізше қабылдамаңыз. Құралдың табиғи өнім ретінде сатылуы оның еммен үйлесімді екеніне кепілдік бермейді.

Кәдімгі көкөністер мен жемістерге өздігінен тыйым салынбайды. Оларды таңдау мен дайындау тәсілі өнімдердің ағзаға жақындығына, ас қорыту жағдайына және медициналық топтың ұсыныстарына қарай анықталады. Белгілі бір өнімге, витаминге немесе қоспаға қатысты күмәніңіз болса, оны қолдануды бастамас бұрын нақтылап алған дұрыс.

Ем кезінде ашығуға, қатаң детокс-бағдарламаларды ұстануға немесе рационды күрт шектеуге болмайды. Мұндай тәжірибелер ағзаға энергия мен қоректік заттар қажет кезеңде дұрыс тамақтануға кедергі келтіруі мүмкін. Тағайындалған дәрілер мен емшараларды өз бетіңізше тоқтатпаңыз немесе өзгертпеңіз.

Қашан дәрігерге қаралу керек

Төмендегі белгілер пайда болса, шұғыл медициналық көмекке жүгініңіз:

• Ентігу, кенеттен тыныс алудың қиындауы немесе кеуденің ауыруы.
• Естен тану, сананың айқын бұзылуы немесе қатты әлсіздікпен қатар жүретін жүрек қағуы.
• Аяқтың кенеттен ауырып ісінуі, әсіресе оған ентігу немесе кеуде ауыруы қосылса.
• Қатты қан кету, құсықта немесе нәжісте қанның болуы, сондай-ақ қара түсті нәжіс.
• Тоқтамайтын құсу, әсіресе ол қатты әлсіздікпен, естен тануға жақын жағдаймен немесе су іше алмаумен қатар жүрсе.

Химиотерапия кезінде дене қызуы 38 °C немесе одан жоғары болса не қалтырау пайда болса, онкологпен дереу байланысыңыз немесе өзіңізге берілген нұсқаулыққа сәйкес шұғыл көмекке жүгініңіз. Қызуды өз бетіңізше түсіріп, жағдайдың жақсаруын күтіп отырмаңыз: ем кезінде мұндай белгілер қауіпті инфекцияны көрсетуі мүмкін.

Құсу бір тәуліктен ұзаққа созылса немесе су іше алмасаңыз, жағдайыңызды шұғыл медициналық бағалау қажет. Егер жағдайыңыз тез нашарласа, дәрігерге қаралуды кейінге қалдырмаңыз.

Төмендегі жағдайларда дәрігермен жоспарлы түрде байланысыңыз:

• Шаршау сақталып, күнделікті істерге кедергі келтірсе немесе уақыт өте азаймаса.
• Салмақ жоғалту жалғасса, дұрыс тамақтана алмасаңыз немесе тәбетіңіздің ұзақ уақыт өзгергенін байқасаңыз.
• Ұйқының бұзылуы басылмай, күндізгі жағдайыңызға әсер етсе.
• Мазасыздық тудыратын жаңа немесе ұзаққа созылған белгілер пайда болса.
• Мазасыздық, көңіл күйдің төмендеуі немесе аурудың қайта оралуынан қорқу күнделікті өмірге кедергі келтірсе.

Өзіңізді жақсы сезінсеңіз де, тағайындалған бақылау тексерулеріне барып тұрыңыз. Онкологиялық емнен кейін жеке бақылау жоспарын сақтау және қабылдаулар арасында пайда болған белгілер туралы дәрігерге хабарлау маңызды.

Бұл тақырыппен қалай жұмыс істейтінім туралы толығырақ «Онкология» бетінде оқи аласыз.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →