Saraton davosidan keyin tiklanish: kuch, ovqatlanish, uyqu

Dr. Boris Wydoff

Saraton kasalligini davolashdan keyin organizmning tiklanishi vaqt, o‘zini qanday his qilayotganiga e’tibor berish, to‘g‘ri ovqatlanish va dam olishni talab qiladi. Hozirning o‘zida saqlanib qolayotgan alomatlarni baholab, ular haqida onkolog bilan gaplashish va imkoningizga mos kun tartibini tuzish kerak. Davolanishdan keyin holsizlik, uyqu buzilishi va xavotir tez-tez uchraydi, ammo o‘zini yomon his qilish sabablari har xil bo‘lishi mumkin. Shuning uchun barcha noxush alomatlarni faqat tiklanish davri bilan izohlash to‘g‘ri emas.

Nega saraton davosidan keyin kuch sekin qaytadi?

Kimyoterapiya, nur terapiyasi yoki operatsiya tugagach, odam yengil tortadi, biroq avvalgi holatga qaytish har doim ham darhol yuz bermaydi. Inson tez charchashi, kundalik ishlarni bajarishda qiynalishi, yomonroq uxlashi va diqqatini jamlash qiyinlashganini sezishi mumkin. Jismoniy charchoq ba’zan xavotir, tushkun kayfiyat yoki kelajakdan qo‘rqish bilan birga kechadi.

Shifokorlar saraton kasalligi va uni davolash bilan bog‘liq kuchli charchoqni onkologik charchoq deb atashadi. U ishdan keyingi odatiy charchoqdan farq qilishi mumkin: hatto uyqu va dam olish ham har doim kutilgan yengillikni bermaydi. Bunday holat davolash tugaganidan keyin ham saqlanib, odatiy hayotga qaytishga xalaqit berishi mumkin.

O‘zini yomon his qilishning bir nechta sababi bir vaqtda uchrashi mumkin. Holatga operatsiya, kimyoterapiya yoki nurlanish oqibatlari, ovqatlanishdagi muammolar, ruhiy zo‘riqish va boshqa kasalliklar ta’sir qiladi. Masalan, eritrotsitlar miqdorining kamayishi qonda kislorod tashish qobiliyatini pasaytirib, holsizlikka olib kelishi mumkin.

Shuning uchun har qanday holsizlikni faqat davolanish oqibatlari bilan izohlab bo‘lmaydi. Agar kuchingiz qaytmasa, alomatlar kuchaysa yoki yangi shikoyatlar paydo bo‘lsa, shifokor ehtimoliy sabablarni baholashi kerak. Bitta alomatning o‘ziga qarab holat avvalgi davolash, boshqa kasallik yoki asosiy kasallikdagi o‘zgarishlar bilan bog‘liqligini aniqlab bo‘lmaydi.

Saraton kasalligida kimyoterapiyadan keyin qanday tiklanish mumkin?

Saraton kasalligida kimyoterapiyadan keyingi tiklanish davolash turiga, kuzatilgan nojo‘ya ta’sirlarga, umumiy holatga va kasallikning xususiyatlariga bog‘liq. Bir kishi kundalik mashg‘ulotlariga nisbatan tez qaytishi mumkin, boshqasiga esa uzoqroq yordam kerak bo‘ladi. O‘zingizni boshqa bemorlar bilan solishtirmang: tashxis o‘xshash bo‘lsa ham, tiklanish jarayoni turlicha kechishi mumkin.

Birinchi qadam — davolash tugagach, onkolog bilan keyingi kuzatuv rejasini aniqlashtirish. Bu reja nazorat ko‘riklari, tekshiruvlar va saqlanib qolgan nojo‘ya ta’sirlarni yengillashtirish bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga olishi mumkin. Holsizlik, ishtaha, uyqu, vazn va jismoniy faollikning mumkin bo‘lgan darajasi haqida savollarni oldindan yozib qo‘yish foydali.

Ikkinchi qadam — kundalik hayotni zarur ishlarga kuchingiz yetadigan tarzda tashkil etish. Agar ilgari uy yumushlari bilan soatlab shug‘ullana olgan bo‘lsangiz, endi ularni bir necha qisqa davrga bo‘lib bajarishingizga to‘g‘ri kelishi mumkin. Bu avvalgi faollikka qaytish qobiliyatini yo‘qotdingiz degani emas: hozir sizga boshqacha sur’at kerak bo‘lishi mumkin.

Uchinchi qadam — o‘zingizni qanday his qilayotganingizdagi o‘zgarishlarni kuzatish. Charchoq qachon paydo bo‘lishini, qanday uxlaganingizni, yetarlicha ovqat va suyuqlik iste’mol qila olayotganingizni, qaysi mashg‘ulotlarni yengilroq bajarayotganingizni yozib boring. Bunday qaydlar shifokorga holatingizni baholash va zarur bo‘lsa, tavsiyalarni o‘zgartirishga yordam beradi.

O‘zboshimchalik bilan intensiv mashqlar yoki qat’iy parhezlarni boshlamang. Davolanishdan keyin organizmning imkoniyatlari cheklangan bo‘lishi mumkin, jismoniy yuklamaning maqbul darajasi esa muayyan vaziyatga bog‘liq. Faollikka qaytish va ovqatlanish tartibidagi jiddiy o‘zgarishlarni tibbiy jamoa bilan kelishib olgan ma’qul.

Saraton davosidan keyin ishtaha yo‘qolsa, nima yeyish kerak?

Saraton kasalligini davolashdan keyingi ovqatlanish vaznni saqlashga, organizmni energiya bilan ta’minlashga va zarur oziq moddalarni olishga yordam berishi kerak. Barcha bemorlar uchun bir xil menyu mavjud emas. Ratsionni ishtaha, ovqat hazm qilish holati, ta’m sezishdagi o‘zgarishlar va individual tibbiy cheklovlarga moslashtirish kerak.

Ovqatlanish qiyin bo‘lsa, avvalo aynan nima xalaqit berayotganini aniqlang. Bunga ko‘ngil aynishi, ta’m sezishning o‘zgarishi, og‘iz qurishi, yutish qiyinlashishi yoki ovqatdan keyingi noqulaylik sabab bo‘lishi mumkin. Bu alomatlar haqida shifokorga ayting: ayrimlari maxsus yordamni talab qiladi.

Kundalik menyuda bo‘tqalar, sabzavotlar, mevalar, sut-qatiq mahsulotlari, tuxum, dukkaklilar, yong‘oqlar va oqsil hamda energiyaning boshqa mos manbalari bo‘lishi mumkin. Muayyan mahsulotlarni tanlash ularning organizmga mos kelishiga va tibbiy jamoa tavsiyalariga bog‘liq. Agar odam vazn yo‘qotayotgan yoki odatdagi porsiyalarni yeya olmayotgan bo‘lsa, mutaxassis unga mosroq ratsion tanlashga yordam beradi.

Bir kunda mukammal menyu tuzishga intilish shart emas. Muntazam ravishda yetarli miqdorda ovqat va suyuqlik iste’mol qila olayotganingizni baholash va bunga xalaqit berayotgan omillarni asta-sekin bartaraf etish foydali. Vazn sezilarli kamayganda, ishtaha uzoq vaqt bo‘lmaganda yoki yutish qiyinlashganda, saraton bemorlari bilan ishlaydigan ovqatlanish mutaxassisiga murojaat qilish zarur.

Oziq-ovqat qo‘shimchalariga ham alohida e’tibor berish kerak. Vitaminlar va antioksidantlarning yuqori dozalari, o‘simlik ekstraktlari va boshqa konsentrlangan vositalarni davolanishdan keyin avtomatik ravishda xavfsiz deb hisoblab bo‘lmaydi. Har qanday o‘simlik vositasi, qo‘shimcha yoki ovqatlanish tartibidagi o‘zgarishdan oldin onkologingizga ayting.

Organizm hali tiklanmagan paytda uyquni qanday yaxshilash mumkin?

Og‘ir davolanishdan keyin uyqu yuzaki, uzilib-uzilib kechadigan yoki yetarli bo‘lmagan holga kelishi mumkin. Ba’zan odam xavotirli fikrlar tufayli uzoq vaqt uxlay olmaydi, ba’zan esa tunda uyg‘onib, qayta uxlay olmaydi. Natijada kunduzgi charchoq kuchayadi va oddiy ishlarni bajarish ham ko‘proq kuch talab qiladi.

Uyqu va dam olishni barcha vazifalarni bajarib bo‘lgandan keyingi mukofot sifatida emas, tiklanishning alohida qismi sifatida ko‘rish kerak. Imkon qadar har kuni bir xil vaqtda uyg‘onishga va uxlashga yoting. Kunduzgi mashg‘ulotlarni kechqurun tinchgina dam olishga vaqt qoladigan tarzda taqsimlang.

Agar uxlashdan oldin doim xavotirli yangiliklarni o‘qisangiz yoki og‘ir mavzularni muhokama qilsangiz, bunday mashg‘ulotlarni ertaroq vaqtga ko‘chirishga harakat qiling. Kechki tartibni sodda va oldindan ma’lum qilsa bo‘ladi: chiroqni xiralashtirish, ishlarni chetga surish, sokin kitob o‘qish yoki zo‘riqmasdan tinchlantiruvchi nafas mashqlarini bajarish.

Ayniqsa, davolanishni davom ettirayotgan yoki boshqa dorilarni qabul qilayotgan bo‘lsangiz, o‘zboshimchalik bilan uyqu dorilari yoki o‘simlik asosidagi tinchlantiruvchi vositalarni ichmang. Uyqu buzilishining sabablari turlicha bo‘ladi, uzoq davom etadigan uyqusizlikni shifokor bilan muhokama qilish kerak.

Davolash tugaganidan keyin ham nega xavotir qaytadi?

Davolash tugagach, odam bir vaqtning o‘zida ham yengillik, ham qo‘rquvni his qilishi mumkin. Qiyin bosqich tugaganidan quvonish nazorat tekshiruvlari, natijalarni kutish va kasallik qaytishi mumkinligi haqidagi fikrlar bilan bog‘liq xavotirga qo‘shilib ketadi. Bunday kechinmalar saraton kasalligidan davolangan ko‘plab odamlarga tanish.

Ba’zan tanadagi har qanday noodatiy sezgi xavotirni keltirib chiqaradi. Odam o‘zini doim kuzata boshlaydi, yomon uxlaydi, uchrashuvlarni bekor qiladi va kelajak rejalaridan qochadi. Biroq alohida og‘riq yoki charchoqning o‘zi organizmda nima sodir bo‘layotganini aniqlashga imkon bermaydi.

Keyingi qabul uchun savollarni oldindan tayyorlash, alomatlarni yozib borish va tashvish uyg‘otayotgan masalalarni onkolog bilan muhokama qilish foydali. Aniq kuzatuv rejasi hozir qanday choralar ko‘rish kerakligini va qachon qo‘shimcha yordam so‘rash lozimligini tushunishga yordam beradi.

Qo‘rquvni yolg‘iz yengishingiz shart emas. Yaqin inson bilan suhbatlashish, psixolog yoki qo‘llab-quvvatlash guruhiga murojaat qilish ruhiy yukni yengillashtirishi mumkin. Agar xavotir uxlashga, ovqatlanishga, muloqotga yoki kundalik ishlarni bajarishga xalaqit bersa, bu haqda tibbiy jamoaga ayting.

Men tavsiya qilaman: saraton davosidan keyin kuchni qanday saqlash kerak?

Birinchidan — men uxlash vaqtiga e’tibor berishni tavsiya qilaman. Kitoblarimda men shunday yozaman: «23:00 gacha uyqu: tiklanishning asosiy omili». Men muntazam tungi dam olish organizmga kunduzgi yuklamalardan keyin kuchini tiklashga yordam beradi, deb hisoblayman. Shu sababli aniq kun tartibiga rioya qilishni va to‘laqonli tungi uyqu o‘rniga kech turishni odat qilmaslikni tavsiya qilaman. Mening yondashuvimda bu kundalik o‘ziga g‘amxo‘rlikning asosiy qismlaridan biri, ammo saraton kasalligini davolashning mustaqil usuli emas.

Ikkinchidan — men yangiliklar yoki og‘ir suhbatlar ostida uxlab qolmaslikni tavsiya qilaman. Kitoblarimda men bunday odatlarni kechki osoyishta dam olishga xalaqit beradigan omillar qatoriga kiritaman. Menimcha, uxlashdan oldin xavotirli muhokamalarni chetga surib, sokinlik uchun vaqt ajratgan ma’qul. Tajribamga ko‘ra, og‘ir davolanishdan keyin odam uchun kunning so‘nggi soatlarini kunduzgi tashvishlarning davomi qilib yubormaslik ayniqsa foydali. Bu mening kun tartibini tashkil etish haqidagi qarashim, ammo uzoq davom etadigan uyqusizlik yoki kuchli xavotirda zarur yordamning o‘rnini bosmaydi.

Uchinchidan — men kuchni saqlashni oddiy o‘simlikka asoslangan ovqatlanish bilan bog‘layman. Ovqatlanish haqidagi fikrlarimda men bo‘tqalar, sabzavotlar va mevalarni sodda o‘simlikka asoslangan ratsion uchun mos mahsulotlar sifatida ajratib ko‘rsataman. Shuningdek, yangi siqilgan sabzavot sharbatlarini ovqatlanishni xilma-xil qilishning qo‘shimcha usuli deb bilaman. Mening yondashuvimga ko‘ra, sharbatlar to‘laqonli ovqatning o‘rnini bosmasligi yoki tiklanishning majburiy shartiga aylanmasligi kerak. Saraton davosidan keyin ishtaha, mahsulotlarning organizmga mos kelishi va onkolog tavsiyalarini hisobga olishni maslahat beraman, ayniqsa odam vazn yo‘qotayotgan yoki ovqat hazm qilishda qiynalayotgan bo‘lsa.

To‘rtinchidan — men avvalgi sur’atga darhol qaytishga urinishdan ko‘ra, muntazamlikni muhimroq deb bilaman. Kitoblarimda kundalik odatlarga izchil yondashishning ahamiyatini ta’kidlayman. Men o‘ziga g‘amxo‘rlik qilishni kuchni oqilona taqsimlash, dam olish va imkoniyatga mos harakat bilan bog‘layman. Mening fikrimcha, bir necha kun ichida hamma narsaning o‘rnini to‘ldirishga urinmaslik kerak: mashg‘ulotlarni hozirgi imkoniyatlarga moslashtirgan ma’qul. Operatsiya, kimyoterapiya yoki nur terapiyasidan keyin mumkin bo‘lgan jismoniy yuklamani shifokor bilan kelishish zarur.

Mening yondashuvim uyqu tartibi, oddiy ovqatlanish va kundalik ishlarda izchillikka urg‘u beradi. Shu bilan birga, shifokorlar saraton kasalligini davolash oqibatlarini har bir bemorda alohida baholab, uning holatiga mos yordam choralarini tavsiya qiladilar. Kundalik odatlar o‘ziga g‘amxo‘rlikning bir qismiga aylanishi mumkin, ammo tibbiy reabilitatsiya va onkolog nazoratining o‘rnini bosa olmaydi.

Kimyoterapiya vaqtida shifokor ruxsatisiz nimalarni iste’mol qilmaslik kerak?

Ayrim mahsulotlar va qo‘shimchalar saratonga qarshi dorilar bilan o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkin. Dalachoy va greypfrut ayrim dorilarning organizmdagi konsentratsiyasini o‘zgartirishi mumkin. Shu sababli kimyoterapiya vaqtida ularni onkolog bilan kelishmasdan iste’mol qilmaslik kerak. Bu cheklov barcha o‘simlik mahsulotlarini taqiqlashga emas, ehtimoliy o‘zaro ta’sirlarga taalluqli.

Kimyoterapiya va nur terapiyasi vaqtida antioksidantlarning yuqori dozalari ham alohida ehtiyotkorlikni talab qiladi. Konsentrlangan o‘simlik ekstraktlari va bir nechta tarkibiy qismdan iborat qo‘shimchalarni o‘zboshimchalik bilan qabul qilishni boshlamang. Vosita tabiiy deb sotilsa ham, bu uning davolash bilan mos kelishini kafolatlamaydi.

Oddiy sabzavotlar va mevalarning o‘zi taqiqlanmaydi. Ularni tanlash va tayyorlash usuli mahsulotlarning organizmga mos kelishi, ovqat hazm qilish holati va tibbiy jamoa tavsiyalariga qarab belgilanadi. Muayyan mahsulot, vitamin yoki qo‘shimcha haqida shubhangiz bo‘lsa, uni iste’mol qilishni boshlashdan oldin aniqlashtiring.

Davolanish vaqtida och yurish, qat’iy detoks dasturlari yoki ratsionni keskin cheklashga urinmang. Bunday tajribalar organizm energiya va oziq moddalariga muhtoj bo‘lgan davrda to‘laqonli ovqatlanishga xalaqit berishi mumkin. Belgilangan dorilar va muolajalarni o‘zboshimchalik bilan bekor qilmang yoki o‘zgartirmang.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Quyidagi belgilar paydo bo‘lsa, zudlik bilan shoshilinch tibbiy yordamga murojaat qiling:

• Nafas qisishi, to‘satdan nafas olish qiyinlashishi yoki ko‘krak qafasida og‘riq.
• Hushdan ketish, ongning sezilarli darajada buzilishi yoki kuchli holsizlik bilan birga kechadigan yurak urishining tezlashishi.
• Oyoqning to‘satdan og‘riqli shishishi, ayniqsa bir vaqtda nafas qisishi yoki ko‘krak og‘rig‘i ham paydo bo‘lsa.
• Kuchli qon ketishi, qusuqda yoki najasda qon bo‘lishi, shuningdek, qora najas.
• To‘xtamaydigan qusish, ayniqsa u keskin holsizlik, hushdan ketayozish yoki suyuqlik icha olmaslik bilan birga kechsa.

Kimyoterapiya vaqtida harorat 38 °C yoki undan yuqori bo‘lishi yoxud titroq paydo bo‘lishi onkolog bilan darhol bog‘lanishni yoki sizga berilgan ko‘rsatmalarga muvofiq shoshilinch yordamga murojaat qilishni talab qiladi. Isitmani o‘zboshimchalik bilan tushirib, ahvol yaxshilanishini kutmang: davolanish fonida bunday alomatlar xavfli infeksiyani ko‘rsatishi mumkin.

Qusish bir sutkadan ortiq davom etsa yoki suyuqlik icha olmasangiz, holatingizni zudlik bilan tibbiy baholash zarur. Ahvolingiz tez yomonlashsa, murojaatni kechiktirmang.

Quyidagi holatlarda shifokor bilan reja asosida bog‘laning:

• Charchoq saqlanib qolsa, kundalik ishlarga xalaqit bersa yoki vaqt o‘tishi bilan kamaymasa.
• Vazn yo‘qotishda davom etsangiz, yomon ovqatlansangiz yoki ishtahangiz uzoq vaqt o‘zgarganini sezsangiz.
• Uyqu buzilishi o‘tib ketmasa va kunduzgi holatingizga ta’sir qilsa.
• Sizni xavotirga soladigan yangi yoki uzoq davom etuvchi alomatlar paydo bo‘lsa.
• Xavotir, tushkunlik yoki kasallik qaytishidan qo‘rqish kundalik hayotingizga xalaqit bersa.

O‘zingizni yaxshiroq his qilsangiz ham, belgilangan nazorat ko‘riklariga borishda davom eting. Saraton kasalligini davolashdan keyin individual kuzatuv rejasiga rioya qilish va ko‘riklar oralig‘ida paydo bo‘lgan alomatlar haqida shifokorga xabar berish muhim.

Bu mavzuda qanday ishlashim haqida batafsil ma’lumot — «Onkologiya» sahifasida.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →