Кәдімгі аюжидек: қасиеттері және қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Кәдімгі аюжидек — фитотерапияда жапырақтары қолданылатын мәңгі жасыл бұташық. Анықтамалықтарда арбутин, метиларбутин, илік заттар және басқа қосылыстар сипатталған. Жапырақтары тұнба және қайнатпа түрінде несеп айдайтын және антисептикалық құрал ретінде, негізінен қуық пен несеп шығару жолдарының ауруларында қолданылады.

Бұл қандай өсімдік және оны қалай тануға болады?

Кәдімгі аюжидек (*Arctostaphylos uva-ursi*) — эрика тұқымдасына жататын шағын мәңгі жасыл бұташық. Халық арасында оны аюқұлақ немесе аю жидегі деп те атайды.

Өсімдіктің жерге жайылып өсетін қатты тармақталған бұтақтары бар. Олар қара-қоңыр қабықпен қапталған және ұзындығы 100–120 см-ге дейін жетуі мүмкін. Жапырақтары қысқа сағақтарда орналасады. Олар былғары тәрізді, тығыз, жылтыр, кері жұмыртқа тәрізді, жиегі тегіс. Қыста жапырақтары түспейді.

Гүлдері ұсақ, қызғылт түсті. Олар бұтақтардың ұшында орналасып, қысқа салбыраңқы шашақ гүлшоғырларға жиналады. Гүл тәжі құмыра тәрізді. Аюжидек мамыр — маусым айларында гүлдейді. Жемістері қыркүйекте піседі. Олар домалақ, қызыл түсті, іші ұнтақ тәрізді.

Өсімдік қарағайлы ормандарда өседі. Анықтамалықтарда мүкті қарағайлы ормандар мен итбүлдірген өсетін қарағайлы алқаптар бөлек аталады. Қолайлы жерлерде аюжидек шоқ болып өсіп кетуі мүмкін.

Жинау кезінде өсімдікті дұрыс анықтау маңызды. Аюжидек көбіне қатар өсетін итбүлдіргенге ұқсайды. Итбүлдіргеннің сабағы тік өседі. Оның жапырақтары сопақша, жиектері ішке қарай қайырылған, ал төменгі жағында қара түсті нүктелі түзілістер байқалады. Итбүлдіргеннің жидегінің іші шырынды, ал аюжидектің жемісінің жұмсағы ұнтақ тәрізді.

Фитотерапия анықтамалықтарының деректеріне сәйкес, медициналық мақсатта жапырақтары — *Folium Uvae-ursi* қолданылады. Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің дәл осы бөлігі пайдаланылады.

Аюжидекті ұқсас өсімдіктерден қалай ажыратуға болады?

Жабайы өсімдік шикізатын жинағанда оның жалпы түрін ғана білу жеткіліксіз, жапырақтарының ерекшеліктеріне де назар аудару керек. Анықтамалықтарда аюжидектің жапырақтарын көкжидек, итбүлдірген және мәңгіжасыл самшит жапырақтарымен шатастырмау керектігі бөлек көрсетіледі.

Көкжидектің жапырақтары жұқа, жарғақты болуымен ерекшеленеді. Төменгі жағы күңгірт, көкшіл-жасыл түсті, тор тәрізді жүйкелері дөңес.

Итбүлдірген аюжидекпен жиі шатастырылады, өйткені екі өсімдік те бір жерлерде өсуі мүмкін. Итбүлдіргеннің жапырақтарының төменгі жағында қоңыр нүктелі бездер және сирек кездесетін қысқа түктер болады. Жапырақ жиектері қайырылған, кейде ұсақ тісті немесе сәл ара тісті болуы мүмкін. Аюжидектің жапырақтары сағаққа қарай көбірек жіңішкереді, ал олардың жүйкелері қатты батыңқы болғандықтан, беті әжімді көрінеді.

Самшиттің де айырмашылықтары бар: оның жапырақтары жоғары қарай жіңішкереді, ұшында ойығы болады, ал жоғарғы бетіндегі жүйкелері дөңес. Сонымен қатар самшит жапырақтарына жағымсыз иіс және жағымсыз тәттілеу-ащы дәм тән деп сипатталады.

Мұндай айырмашылықтардың практикалық маңызы бар, өйткені дәрілік шикізат ретінде дәл жапырақтар пайдаланылады және оларды қолданар алдында дұрыс анықтау қажет.

Аюжидек жапырақтарының құндылығы неде?

Анықтамалықтарда жапырақтардың химиялық құрамына негізгі назар аударылады. Олардың құрамында арбутин мен метиларбутин, илік заттар, флавоноидтар және органикалық қышқылдар бар.

Сипаттамалардың бірінде галл қышқылы, илік заттар, май, балауыз, шайыр және минералды тұздар көрсетілген. Гликозидтерден арбутин, метиларбутин және эриколин аталған. Сондай-ақ урсонның бар екені сипатталған.

Басқа анықтамалықта арбутин, метиларбутин, гиперозид, пирогалдық илік заттар, эллаг және басқа органикалық қышқылдар көрсетіледі. Толығырақ фармакологиялық сипаттамада кверцетин, изокверцитрин, мирицитрин, гиперозид және мирицетин сияқты флавоноидтар да аталады.

Арбутин өсімдіктің әсерін сипаттауда ерекше орын алады. Анықтамалықтардың деректеріне сәйкес, ол гидрохинон мен глюкоза түзіп ыдырайды. Метиларбутин де гидролиз кезінде гидрохинон бөле алады.

Анықтамалықтар бұл заттармен жапырақтардың микробқа қарсы және антисептикалық қасиеттерін байланыстырады. Илік заттар қабынуға қарсы әсермен байланыстырылады. Фитотерапия анықтамалықтарының деректеріне сәйкес, аюжидектің галендік препараттары несеп айдайтын, қабынуға қарсы және микробқа қарсы қасиеттерге ие. Сондықтан өсімдікті қолданудың негізгі бағыты несеп шығару жүйесімен байланысты.

Жапырақтардың қасиеттерін қандай заттар анықтайды?

Жекелеген компоненттердің мөлшері әртүрлі анықтамалықтарда біршама өзгеше көрсетіледі. Сипаттамалардың бірінде арбутин мөлшері 3,5 %-ға дейін, екіншісінде 8 %-ға дейін деп көрсетілген. Сондай-ақ 35 %-ға дейін пирогалдық илік заттардың болуы атап өтіледі.

Жапырақтардың құрамына органикалық қышқылдар кіреді, олардың арасында алма, протокатех және құмырсқа қышқылдары аталады. Флавоноидтардың ішінде қосымша кверцетин, изокверцитрин, мирицитрин, гиперозид және мирицетин көрсетіледі.

Анықтамалықтарда өсімдіктің әсері ең алдымен арбутин және илік заттармен байланыстырылады. Арбутин арбутаза ферментінің әсерінен гидрохинон мен глюкозаға ыдырайды, ал метиларбутин де гидролиз кезінде гидрохинон бөледі.

Аюжидекті не үшін қолданады?

Шөппен емдеу туралы еңбектерде аюжидек жапырақтарын қуық пен несеп шығару жолдарының ауруларында қолдану сипатталған. Несеп шығару өзегі және несеп-тас ауруы да аталады.

Анықтамалықтардың бірінде жапырақтар қуық катарында және бүйректен қан кеткенде тұтқыр, шіруге қарсы және несеп айдайтын құрал ретінде тағайындалады. Басқа сипаттамада қайнатпа мен жинақтар қуық пен несеп жолдарының қабыну ауруларында несеп айдайтын және залалсыздандыратын құрал ретінде қолданылады.

Мұндай жағдайлардың ішінде анықтамалықта пиелит, цистит және уретрит аталған. Халықтық фитотерапияның жекелеген рецептерінде аюжидек бүйрек немесе қуық ауруларында қолданылған су қайнатпаларының құрамына кіреді.

Дәстүрлі қолданылуы бұдан да кең. Анықтамалықтарда жапырақтарды бүйрек тастары, ревматизм және подаграда несеп айдайтын құрал ретінде пайдалану туралы айтылады. Алайда мұндай сипаттамалар анықтамалық және дәстүрлі фитотерапияға жатады, шағымдардың себебін анықтауды алмастырмайды.

Өсімдікті сипаттауда негізгі орын несеп шығару жүйесіне беріледі. Анықтамалықтарда сипатталған несеп айдайтын, микробқа қарсы, антисептикалық және қабынуға қарсы әсерлер де осы жүйемен байланысты.

Аюжидек жапырақтарын қалай қолданады?

Фитотерапия анықтамалықтарында жапырақтан тұнба және қайнатпа дайындау сипатталған. Қайнатпа әсіресе жиі аталады.

Көрсетілген тәсілдердің бірінде нақты арақатынас берілген: қайнатпа немесе тұнба 10:200 арақатынасында дайындалады. Басқа дереккөзде осы арақатынас 200 мл суға 10 г шикізат деп көрсетілген. 1 ас қасықтан күніне 3–4 рет қабылдайды.

Ескі анықтамалықта жапырақтарды қайнатпа түрінде қолданған дұрыс екені де айтылған. Сонымен бірге тым үлкен дозалар жүрек айнуы мен құсуға әкелуі мүмкін екені ескертіледі. Сондықтан шикізат мөлшерін өз бетіңізше көбейтпеген жөн. Фитотерапияда өсімдікті таңдау ғана емес, дайындаудың көрсетілген түрін сақтау да маңызды.

Халықтық рецептерде аюжидек су жинақтарының құрамына да енгізілген. Мұндай рецептерде ол басқа өсімдіктермен бірге қолданылған. Мысалы, итбүлдірген жапырақтары, қырықбуын шөбі және басқа компоненттер қосылған жинақтар кездеседі. Алайда мұндай қоспалардың құрамы мен мақсаты әртүрлі, сондықтан бір рецептті барлық жағдайға қолдануға болмайды.

Қарапайым қолдану үшін анықтамалықтарда екі түрі жақсы сипатталған — тұнба және қайнатпа. Жапырақты дайындаудың негізгі тәсілдері ретінде осы екеуін қарастырған жөн.

Аюжидекті қалай дұрыс тұндыруға болады?

Қарапайым нұсқа қажет болса, анықтамалықта 200 мл суға 10 г жапырақ мөлшері көрсетілген. Мұндай тұнба немесе қайнатпа 1 ас қасықтан күніне 3–4 рет қабылданады.

Басқа анықтамалықта да қайнатпа немесе тұнба 10:200 арақатынасында дайындалып, 1 ас қасықтан күніне 3–4 рет қабылданатыны нақты көрсетілген.

Әсерін күшейткіңіз келгендіктен ғана сусынды қоюырақ жасамаңыз. Өсімдіктің дәрігерлік сипаттамасында тым үлкен дозалар кезіндегі жағымсыз реакциялар туралы арнайы ескертіледі.

Жапырақтарының дәмі айқын тұтқыр, сәл ащы. Анықтамалықтар мұны олардың құрамындағы илік заттармен байланыстырады.

Аюжидекті қашан және қалай жинайды?

Медициналық мақсатта аюжидектің жапырақтары жиналады. Бір анықтамалықтың деректеріне сәйкес, олар гүлдеу басталғанға дейін немесе гүлдеу басында — мамырда және маусымның бірінші жартысында жиналады.

Басқа дереккөз жинаудың екі кезеңін сипаттайды: қыстап шыққан жапырақтар гүлдеу алдында жиналады, кейін тамызда сол жылғы жас жапырақтар өскен кезде қайта жинауға болады. Сондықтан анықтамалық әдебиетте жинау мерзімдері екі түрлі көрсетіледі: мамыр және маусымның бірінші жартысы, сондай-ақ кейінгі жинау үшін тамыз.

Жинау кезінде бұтақтары кесіледі. Кептіру алдында қоңырланған жапырақтар алынып тасталады. Шикізат ашық ауада кептіріледі.

Ұсақ, былғары тәрізді жапырақтарды дайындаудың практикалық тәсілі де сипатталған: алдымен өсімдіктің бұтақтарын кеседі, содан кейін кептіреді, кейін жапырақтарды бұтақтардан ажыратады. Мұны жапырақтарды жұлу, өсімдікті тарау немесе бастыру арқылы, кейін сабақ бөліктерін алып тастау арқылы жасайды. Соңғы тазалау елеуіште жүргізіледі.

Сапалы құрғақ шикізат негізінен жапырақтардан тұрады. Олар тегіс, тығыз және сынғыш. Иісі дерлік жоқ. Дәмі қатты тұтқыр және сәл ащы. Шикізатты сақтағанда оны жарықтан қорғалған салқын жерде ұстау керек.

Дәрілік шикізат сапасына қойылатын талаптар

Анықтамалықтарда дайындалған шикізаттың сыртқы түрі мен тазалығына қойылатын талаптар келтіріледі. Жапырақтар жасыл түсін сақтауы, өзіне тән тығыздығы болуы және бөгде бөліктер көп болмауы керек.

Стандарттау көрсеткіштері де сипатталған: шикізаттың ылғалдылығы 12 %-дан аспауы, ал күл мөлшері 4 % болуы керек. Жасыл түсін жоғалтқан жапырақтардың, ұсақ және ұнтақталған бөліктердің, сондай-ақ өсімдіктің сабақ бөліктерінің шектеулі мөлшеріне рұқсат етіледі.

Мұндай талаптар шикізатты қолданар алдында оның сапасын бағалауға және дұрыс дайындалған жапырақтарды қоспасы көп материалдан ажыратуға көмектеседі.

Кәдімгі аюжидекті шетелде қалай табуға болады?

Шетелде кәдімгі аюжидекті әртүрлі атаулармен табуға болады:

• АҚШ: Bearberry, Uva ursi, Kinnikinnick.
• Германия: Bärentraube, Bärentraubenblätter.
• Франция: Raisin d'ours, Busserole.
• Латынша: *Arctostaphylos uva-ursi*.

Өсімдік тек жапырақ түрінде сатылады:

• кептірілген ұсақталған жапырақтар;
• шай пакеттері;
• капсулалар мен таблеткалар;
• сұйық экстракт немесе тұндырма.

Оны мына жерлерден іздеуге болады:

• АҚШ: денсаулыққа пайдалы тағам дүкендері, тағамдық қоспаларға маманданған дүкендер және шөп сататын интернет-дүкендер; кәдімгі азық-түлік дүкендерінде сирек кездеседі.
• Германия: дәріханалар (*Apotheke*), денсаулыққа пайдалы өнімдер дүкендері (*Reformhaus*), интернет-дәріханалар.
• Франция: дәріханалар (*Pharmacie*), шөп дүкендері (*herboristeries*), органикалық және денсаулыққа пайдалы өнімдерге маманданған дүкендер (*magasins bio*), интернет-дүкендер.

Қаптамадан *Arctostaphylos uva-ursi* латынша атауын және өсімдіктің қолданылатын бөлігін — жапырақтарды (*Folia uvae ursi*) тексеріңіз. Сондай-ақ өнімнің мақсатына, мұндай стандарттау көрсетілсе, арбутин мөлшеріне және органикалық сертификатына назар аударыңыз.

АҚШ-та аюжидек тағамдық қоспа ретінде сатылады, ал Германияда көбіне фармацевтикалық сапа бақылауынан өткен тіркелген дәрілік шай (*Arzneitee*) түрінде кездеседі.

Кәдімгі аюжидек: қарсы көрсетілімдері және сақтық шаралары

Ескі анықтамалықтардағы негізгі ескерту шикізат мөлшеріне байланысты. Жапырақтардың тым үлкен дозалары жүрек айнуы мен құсуға әкелуі мүмкін.

Қазіргі анықтамалық сипаттамаларда ұзақ қолдану кезіндегі ықтимал жағымсыз реакциялар да көрсетіледі. Олардың ішінде жүрек айнуы, іш өту және құсу аталады. Несеп шығару жүйесіне ұзақ уақыт әсер еткенде қабыну белгілерінің күшеюі және бүйрек тарапынан белгілердің пайда болуы мүмкін.

Мұндай ұзақ қолдануға назар аударудың себебі өсімдіктің құрамымен байланысты. Арбутин гидрохинон түзе отырып ыдырайды. Анықтамалықта гидрохинонның бүйрек арқылы несеппен бөлініп, бүйрек тінін тітіркендіретін әсері бар екені көрсетілген.

Сондықтан жапырақтарды ұзақ уақыт бақылаусыз қолдануды қауіпсіз тәсіл деп санауға болмайды. Анықтамалық фитотерапияда аюжидекті ұзақ қабылдағанда әдетте қабынуға қарсы және диуретикалық қасиеттері бар басқа өсімдіктермен бірге жинақтар мен шайлар түрінде сипаттайды.

Сонымен бірге несеп шығару жүйесіне қатысты кез келген шағымға мұқият қарау керек. Өсімдіктің ескі рецептерде кездесуі оны симптомдардың себебін анықтамай қолдану керек дегенді білдірмейді.

Егер қолданғаннан кейін жүрек айнуы, құсу, іш өту пайда болса немесе несеп шығару жүйесіндегі жағымсыз сезімдер күшейсе, қолдануды тоқтатып, медициналық көмекке жүгіну керек.

Дәрігер қашан қажет?

Қуық, несеп шығару жолдары және бүйрек ауруларында алдымен шағымдардың себебін анықтау маңызды. Фитотерапия тексеру мен дәрігер тағайындауын алмастырмайды. Әсіресе белгілер айқын, ұзаққа созылған немесе күшейіп келе жатса, жаңа шағымдар пайда болса немесе жағдай нашарласа, дәрігерге қаралу маңызды.

Егер өсімдікті қолданғаннан кейін әдеттен тыс реакция пайда болса, адам үнемі дәрі қабылдаса немесе созылмалы ауруы болса, маманмен кеңесу қажет. Өсімдік құралдарының нақты адам үшін қауіпсіздігін дәрігер анықтауы қажет болатын жағдайларда ерекше сақтық керек.

Тұнба немесе қайнатпаны қолдануға қатысты күмән болса, қабылдауды бастамас бұрын оны маманмен талқылаған дұрыс.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →