Oddiy toloknyanka: xususiyatlari va qo‘llanilishi

Dr. Boris Wydoff

Oddiy toloknyanka — doim yashil butacha bo‘lib, uning barglari fitoterapiyada ishlatiladi. Ma’lumotnomalarda arbutin, metilarbutin, oshlovchi moddalar va boshqa birikmalar borligi qayd etilgan. Barglari tarkibi bilan bog‘liq dorivor xususiyatlarga ega oddiy toloknyanka damlama va qaynatma shaklida siydik haydovchi hamda antiseptik vosita sifatida, asosan, siydik pufagi va siydik chiqarish yo‘llari kasalliklarida qo‘llanadi.

Bu qanday o‘simlik va uni qanday tanib olish mumkin?

Oddiy toloknyanka (*Arctostaphylos uva-ursi*) — vereskdoshlar oilasiga mansub kichik, doim yashil butacha. Xalq orasida uni ayiq qulog‘i yoki ayiq mevasi deb ham atashadi.

O‘simlikning yer bo‘ylab yoyilib o‘sadigan, kuchli shoxlangan novdalari bor. Ular to‘q jigarrang po‘stloq bilan qoplangan va uzunligi 100–120 sm ga yetishi mumkin. Barglari kalta bandlarda joylashadi. Ular qalin, terisimon, yaltiroq, teskari tuxumsimon shaklda va chetlari tekis bo‘ladi. Barglari qishda ham to‘kilmaydi.

Gullari mayda va pushti rangda. Ular novdalar uchida joylashib, kalta, pastga osilgan shingillarga to‘planadi. Gul toji ko‘zachasimon shaklga ega. Toloknyanka may — iyun oylarida gullaydi. Mevalari sentabrda pishadi. Ular dumaloq va qizil bo‘lib, ichi unsimon tuzilishga ega.

O‘simlik qarag‘ay o‘rmonlarida o‘sadi. Ma’lumotnomalarda, ayniqsa, oq lishayniklar va brusnika o‘sadigan qarag‘ayzorlar qayd etiladi. O‘sishi uchun qulay joylarda toloknyanka zich to‘plamlar hosil qilishi mumkin.

O‘simlikni yig‘ishda uni to‘g‘ri aniqlash muhim. Toloknyanka ko‘pincha yonma-yon o‘sadigan brusnikaga o‘xshaydi. Brusnikaning poyasi tik o‘sadi. Barglari oval shaklda, chetlari ichkariga qayrilgan bo‘ladi, pastki tomonida esa to‘q rangli nuqtasimon tuzilmalar ko‘rinadi. Brusnika mevasi ichi shirali, toloknyanka mevasi esa unsimon etga ega.

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, tibbiy maqsadlarda barglar — *Folium Uvae-ursi* ishlatiladi. Aynan barglar o‘simlikning dorivor xomashyosi hisoblanadi.

Toloknyankani unga o‘xshash o‘simliklardan qanday ajratish mumkin?

Yovvoyi o‘simliklarni yig‘ishda faqat ularning umumiy ko‘rinishini bilish emas, balki barglarining o‘ziga xos belgilariga ham e’tibor berish muhim. Ma’lumotnomalarda toloknyanka barglarini golubika, brusnika va samshit barglari bilan adashtirmaslik kerakligi alohida ta’kidlanadi.

Golubika barglari yupqa va pardasimon bo‘lishi bilan farqlanadi. Ularning pastki tomoni xira, ko‘kimtir-yashil rangda, to‘rsimon tomirlari esa bo‘rtib turadi.

Brusnika toloknyanka bilan eng ko‘p adashtiriladigan o‘simlikdir, chunki ular bir xil joylarda o‘sishi mumkin. Brusnika barglarining pastki tomonida jigarrang nuqtasimon bezlar va siyrak, kalta tuklar bo‘ladi. Barg chetlari ichkariga qayrilgan, ba’zan mayda tishchali yoki arra tishiga o‘xshash bo‘lishi mumkin. Toloknyanka barglari bandga yaqin joyda torayadi, tomirlari esa ancha ichkariga botgan bo‘lib, shu sababli barg yuzasi burishgandek ko‘rinadi.

Samshitning ham o‘ziga xos farqlari bor: barglari yuqoriga qarab torayadi, uchida o‘yiq bo‘ladi, yuqori tomondagi tomirlari esa bo‘rtib turadi. Bundan tashqari, samshit barglarining yoqimsiz hidi va shirin-achchiq, yoqimsiz ta’mi borligi qayd etilgan.

Bu farqlar amaliy jihatdan muhim, chunki dorivor xomashyo sifatida aynan barglar ishlatiladi va ulardan foydalanishdan oldin o‘simlikni to‘g‘ri aniqlash kerak.

Oddiy toloknyanka nimasi bilan foydali va uning xususiyatlarini qaysi moddalar belgilaydi?

Ma’lumotnomalarda asosiy e’tibor barglarning kimyoviy tarkibiga qaratiladi. Ularning tarkibida arbutin va metilarbutin, oshlovchi moddalar, flavonoidlar va organik kislotalar mavjud.

Manbalardan birida gall kislotasi, oshlovchi moddalar, yog‘, mum, smola va mineral tuzlar ko‘rsatilgan. Glikozidlardan arbutin, metilarbutin va erikolin sanab o‘tilgan. Shuningdek, urson mavjudligi ham qayd etilgan.

Boshqa ma’lumotnomada arbutin, metilarbutin, giperozid, pirogallol guruhiga mansub oshlovchi moddalar, ellag kislotasi va boshqa organik kislotalar keltirilgan. Batafsilroq farmakologik tavsifda esa kversetin, izokversitrin, miritsitrin, giperozid va miritsetin kabi flavonoidlar ham sanab o‘tilgan.

O‘simlikning ta’siri tavsifida arbutin alohida o‘rin tutadi. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, u parchalanib, gidroxinon va glyukoza hosil qiladi. Metilarbutin ham gidroliz jarayonida gidroxinonni ajratishi mumkin.

Ma’lumotnomalarda barglarning mikroblarga qarshi va antiseptik xususiyatlari shu moddalar bilan bog‘lanadi. Oshlovchi moddalar esa yallig‘lanishga qarshi ta’sir bilan bog‘liq. Fitoterapiya ma’lumotlariga ko‘ra, toloknyankadan tayyorlangan galen preparatlari siydik haydovchi, yallig‘lanishga qarshi va mikroblarga qarshi xususiyatlarga ega. Shu sababli o‘simlikni qo‘llashning asosiy yo‘nalishi siydik chiqarish tizimi bilan bog‘liq.

Barglarning xususiyatlarini qaysi moddalar belgilaydi?

Turli ma’lumotnomalarda ayrim tarkibiy qismlarning miqdori biroz farq bilan keltirilgan. Bir manbada arbutin miqdori 3,5 % gacha, boshqasida esa 8 % gacha ekani ko‘rsatilgan. Shuningdek, pirogallol guruhiga mansub oshlovchi moddalar miqdori 35 % gacha yetishi qayd etilgan.

Barglar tarkibiga olma kislotasi, protokatex kislota va chumoli kislotasi kabi organik kislotalar kiradi. Flavonoidlar orasida qo‘shimcha ravishda kversetin, izokversitrin, miritsitrin, giperozid va miritsetin ham tilga olinadi.

Ma’lumotnomalarda o‘simlikning ta’siri, avvalo, arbutin va oshlovchi moddalar bilan bog‘lanadi. Arbutin arbutaza fermenti ta’sirida gidroxinon va glyukozaga parchalanadi, metilarbutin esa gidroliz jarayonida gidroxinon ajratadi.

Oddiy toloknyanka nima uchun qo‘llanadi?

Dorivor o‘simliklar haqidagi qo‘llanmalarda toloknyanka barglaridan siydik pufagi va siydik chiqarish yo‘llari kasalliklarida foydalanish tasvirlangan. Shuningdek, siydik chiqarish kanali va siydik-tosh kasalligi ham tilga olinadi. Shu sababli, toloknyanka fitoterapiyada nima uchun ishlatiladi, deb so‘rashsa, asosiy javob siydik chiqarish tizimi bilan bog‘liq bo‘ladi.

Ma’lumotnomalardan birida barglar siydik pufagi katarida va buyrakdan qon ketishida burishtiruvchi, chirish jarayonlariga qarshi va siydik haydovchi vosita sifatida tavsiya etilgan. Boshqa manbada esa qaynatma va o‘simliklar aralashmalari siydik pufagi hamda siydik yo‘llarining yallig‘lanish kasalliklarida siydik haydovchi va dezinfeksiyalovchi vosita sifatida qo‘llanishi bayon etilgan.

Ma’lumotnomada bunday holatlar qatorida piyelit, sistit va uretrit sanab o‘tilgan. Xalq tabobatining ayrim retseptlarida toloknyanka buyrak yoki siydik pufagi kasalliklarida ishlatilgan suvli qaynatmalar tarkibiga kiritilgan.

An’anaviy qo‘llanilish doirasi bundan ham kengroq. Ma’lumotnomalarda buyrak toshlari, revmatizm va podagrada barglardan siydik haydovchi vosita sifatida foydalanish ham qayd etilgan. Biroq bunday tavsiflar ma’lumotnoma va an’anaviy fitoterapiyaga tegishli bo‘lib, shikoyatlarning sababini aniqlash o‘rnini bosmaydi.

O‘simlik tavsifida asosiy o‘rin siydik chiqarish tizimiga beriladi. Ma’lumotnomalarda qayd etilgan siydik haydovchi, mikroblarga qarshi, antiseptik va yallig‘lanishga qarshi ta’sirlar ham shu tizim bilan bog‘liq. Shu bilan birga, an’anaviy qo‘llanilishi o‘simlik buyrak yoki siydik pufagining barcha kasalliklarini mustaqil davolash uchun mos degani emas.

Toloknyanka barglaridan qanday foydalaniladi?

Fitoterapiya ma’lumotnomalarida barglardan damlama va qaynatma tayyorlash tasvirlangan. Qaynatma ayniqsa ko‘p tilga olinadi.

Keltirilgan usullardan birida aniq nisbat berilgan: qaynatma yoki damlama 10:200 nisbatda tayyorlanadi. Boshqa manbada ham shu nisbat 10 g xomashyo va 200 ml suv sifatida ko‘rsatilgan. Tayyor vositadan kuniga 3–4 marta 1 osh qoshiqdan ichiladi.

Eski ma’lumotnomada barglarni, afzalroq, qaynatma shaklida ishlatish qayd etilgan. Shu bilan birga, alohida ogohlantirish ham bor: haddan tashqari katta dozalar ko‘ngil aynishi va qusishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun xomashyo miqdorini o‘z bilganingizcha oshirmang. Fitoterapiyada nafaqat o‘simlikni tanlash, balki ko‘rsatilgan tayyorlash usuliga rioya qilish ham muhim.

Xalq retseptlarida toloknyanka suvli o‘simliklar aralashmalari tarkibiga ham kiritilgan. Bunday retseptlarda u boshqa o‘simliklar bilan birga ishlatilgan. Masalan, brusnika barglari, qirqbo‘g‘im o‘ti va boshqa tarkibiy qismlar bilan tayyorlangan aralashmalar uchraydi. Biroq bunday aralashmalarning tarkibi va qo‘llanish maqsadi turlicha, shuning uchun bitta retseptni barcha holatlarga tatbiq etib bo‘lmaydi.

Oddiy foydalanish uchun ma’lumotnomalarda ikkita shakl yetarlicha batafsil tasvirlangan — damlama va qaynatma. Barglarni tayyorlashning asosiy usullari sifatida aynan shularni ko‘rib chiqish kerak.

Toloknyankani qanday to‘g‘ri damlash kerak?

Oddiy usul kerak bo‘lsa, ma’lumotnomada 10 g bargga 200 ml suv nisbati keltirilgan. Bunday damlama yoki qaynatmadan kuniga 3–4 marta 1 osh qoshiqdan ichiladi.

Boshqa ma’lumotnomada ham qaynatma yoki damlama 10:200 nisbatda tayyorlanishi va kuniga 3–4 marta 1 osh qoshiqdan ichilishi aniq ko‘rsatilgan.

Faqat ta’sirini kuchaytirish istagi bilan ichimlikni quyuqroq tayyorlamang. O‘simlik haqidagi tibbiy tavsifda haddan tashqari katta dozalarda nojo‘ya reaksiyalar yuzaga kelishi mumkinligi alohida ta’kidlangan.

Barglarning ta’mi yaqqol burishtiruvchi va biroz achchiq. Ma’lumotnomalarda bu xususiyat ularning tarkibidagi oshlovchi moddalar bilan bog‘lanadi.

Toloknyanka qachon va qanday yig‘iladi?

Tibbiy maqsadlarda toloknyanka barglari yig‘iladi. Ma’lumotnomalardan biriga ko‘ra, ular gullash boshlanishidan oldin yoki gullashning boshida — may va iyun oyining birinchi yarmida teriladi.

Boshqa manbada xomashyoni ikki davrda yig‘ish tasvirlangan: qishdan chiqqan barglar gullashdan oldin teriladi, keyin esa joriy yil barglari o‘sib chiqqan avgust oyida yana yig‘ish mumkin. Shu sababli ma’lumotnomalarda yig‘ish muddatlari sifatida ham may va iyun oyining birinchi yarmi, ham keyingi yig‘im uchun avgust ko‘rsatiladi.

Yig‘ishda shoxlar kesib olinadi. Quritishdan oldin qo‘ng‘ir tusga kirgan barglar olib tashlanadi. Xomashyo ochiq havoda quritiladi.

Mayda va terisimon barglarni yig‘ish uchun amaliy usul ham tasvirlangan: avval o‘simlik shoxlari kesiladi, keyin quritiladi va shundan so‘ng barglar shoxchalardan ajratiladi. Buni barglarni uzib olish, o‘simlikni tarash yoki yanchib, keyin poya qismlarini ajratish orqali bajarish mumkin. Yakuniy tozalash elakda amalga oshiriladi.

Yaxshi quritilgan xomashyo asosan barglardan iborat bo‘ladi. Barglar silliq, zich va mo‘rt bo‘ladi. Deyarli hidi yo‘q. Ta’mi kuchli burishtiruvchi va biroz achchiq. Saqlashda xomashyoni yorug‘likdan himoyalangan, salqin joyda tutish kerak.

Dorivor xomashyo sifatiga qo‘yiladigan talablar

Ma’lumotnomalarda yig‘ilgan xomashyoning tashqi ko‘rinishi va tozaligiga doir talablar keltirilgan. Barglar yashil rangini saqlashi, o‘ziga xos zichlikka ega bo‘lishi va tarkibida ko‘p miqdorda begona qismlar bo‘lmasligi kerak.

Standartlashtirish uchun ayrim ko‘rsatkichlar ham berilgan: xomashyoning namligi 12 % dan, kul miqdori esa 4 % dan oshmasligi kerak. Yashil rangini yo‘qotgan, mayda va maydalangan barglar, shuningdek, o‘simlik poyalarining ayrim qismlariga cheklangan miqdorda ruxsat beriladi.

Bunday talablar xomashyoni ishlatishdan oldin uning sifatini baholashga va to‘g‘ri tayyorlangan barglarni ko‘p aralashmalar bo‘lgan materialdan ajratishga yordam beradi.

Oddiy toloknyankani xorijda qanday topish mumkin?

Xorijda oddiy toloknyankani turli nomlar bilan topish mumkin:

• AQSh: Bearberry, Uva ursi, Kinnikinnick.
• Germaniya: Bärentraube, Bärentraubenblätter.
• Fransiya: Raisin d'ours, Busserole.
• Lotincha nomi: *Arctostaphylos uva-ursi*.

O‘simlik faqat barglari asosida tayyorlangan shakllarda sotiladi:

• quritilgan va maydalangan barglar;
• choy paketchalari;
• kapsulalar va tabletkalar;
• suyuq ekstrakt yoki nastoyka.

Uni quyidagi joylardan izlash mumkin:

• AQSh: sog‘lom ovqatlanish do‘konlari, qo‘shimchalarga ixtisoslashgan do‘konlar va o‘simlik mahsulotlari internet-do‘konlari; oddiy oziq-ovqat do‘konlarida kam uchraydi.
• Germaniya: dorixonalar (*Apotheke*), sog‘lom ovqatlanish do‘konlari (*Reformhaus*), internet-dorixonalar.
• Fransiya: dorixonalar (*Pharmacie*), dorivor o‘simliklar do‘konlari (*herboristeries*), organik mahsulotlar va sog‘lom ovqatlanishga ixtisoslashgan do‘konlar (*magasins bio*), internet-do‘konlar.

Qadoqda lotincha *Arctostaphylos uva-ursi* nomi va o‘simlikning ishlatilgan qismi — barglar (*Folia uvae ursi*) ko‘rsatilganini tekshiring. Shuningdek, mahsulotning nima maqsadda ishlatilishiga, agar standartlashtirilgan bo‘lsa, arbutin miqdoriga va organik sertifikatiga e’tibor bering.

AQShda toloknyanka oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida sotiladi, Germaniyada esa ko‘pincha farmatsevtik sifat nazoratidan o‘tgan, ro‘yxatdan o‘tkazilgan dorivor choy (*Arzneitee*) shaklida uchraydi.

Oddiy toloknyanka: qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari

Eski ma’lumotnomalarda asosiy ogohlantirish xomashyo miqdori bilan bog‘liq. Barglarning haddan tashqari katta dozalari ko‘ngil aynishi va qusishga olib kelishi mumkin.

Zamonaviy ma’lumotnomalarda ham uzoq muddat qo‘llash bilan bog‘liq nojo‘ya reaksiyalar yuz berishi mumkinligi qayd etilgan. Ular orasida ko‘ngil aynishi, ich ketishi va qusish bor. Siydik chiqarish tizimiga uzoq muddat ta’sir qilganda yallig‘lanish belgilari kuchayishi va buyrak bilan bog‘liq alomatlar paydo bo‘lishi mumkin.

Uzoq muddat qo‘llashga bunday e’tibor berilishining sababi o‘simlik tarkibi bilan bog‘liq. Arbutin parchalanib, gidroxinon hosil qiladi. Ma’lumotnomada gidroxinon buyraklar orqali siydik bilan chiqarilishi va buyrak to‘qimasini ta’sirlantirishi qayd etilgan.

Shuning uchun barglarni nazoratsiz ravishda uzoq muddat iste’mol qilishni xavfsiz usul deb bo‘lmaydi. Fitoterapiya ma’lumotnomalarida toloknyanka uzoqroq muddat qo‘llanganda odatda yallig‘lanishga qarshi va siydik haydovchi xususiyatlarga ega boshqa o‘simliklar bilan birgalikda, yig‘malar va choylar shaklida tasvirlanadi.

Shu bilan birga, siydik chiqarish tizimiga oid har qanday shikoyatga jiddiy qarash kerak. O‘simlikning eski retseptlarda uchrashi alomatlarning sababini aniqlamasdan undan foydalanish kerakligini anglatmaydi.

Agar qo‘llashdan keyin ko‘ngil aynishi, qusish, ich ketishi yoki siydik chiqarish tizimiga oid noqulayliklar kuchaysa, foydalanishni to‘xtatib, tibbiy yordamga murojaat qiling.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Siydik pufagi, siydik chiqarish yo‘llari va buyrak kasalliklarida avvalo shikoyatlarning sababini aniqlash muhim. Fitoterapiya tekshiruv va shifokor tavsiyasi o‘rnini bosmaydi. Ayniqsa, alomatlar kuchli, uzoq davom etayotgan yoki kuchayayotgan bo‘lsa, yangi shikoyatlar paydo bo‘lsa yoki ahvol yomonlashsa, shifokorga murojaat qilish muhim.

O‘simlikni qo‘llagandan keyin noodatiy reaksiya yuz bersa, odam doimiy ravishda dori qabul qilsa yoki surunkali kasalligi bo‘lsa ham shifokor bilan maslahatlashish kerak. O‘simlik vositasining aynan shu odam uchun xavfsizligini shifokor baholashi zarur bo‘lgan vaziyatlarda alohida ehtiyotkorlik talab etiladi.

Damlama yoki qaynatmani qo‘llashga shubha tug‘ilsa, uni ichishni boshlashdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashgan ma’qul.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Barcha dorivor o'tlar mavzular bo'yicha →

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →