Салбыраңқы қайың: қасиеттері мен қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Салбыраңқы қайың, немесе сүйелді қайың (*Betula pendula* Roth), — бүршіктері мен жас жапырақтары фитотерапияда қолданылатын ағаш. Анықтамалық деректерге сәйкес, бұл өсімдік шикізаты дәстүрлі түрде су тұнбаларын, қайнатпаларды және тұндырмаларды дайындау үшін, сондай-ақ сыртқа қолдану үшін пайдаланылған. Қайыңның адамға пайдасы туралы сұрақ көбіне оның жапырақтары мен бүршіктерін дәстүрлі қолдануға қатысты туындайды. Алайда тарихи тәжірибені емдік тиімділіктің дәлелі деп санауға болмайды.

Салбыраңқы қайың дегеніміз не және оны қалай тануға болады?

Салбыраңқы қайың Қайыңдар тұқымдасына жатады. Ботаникалық сипаттамаларда оны сүйелді қайың деп те атайды.

Бұл ағаштың биіктігі әдетте 10–15 метрге жетеді. Басқа бір анықтамалықта сүйелді қайыңның (*Betula verrucosa* Ehrh., *Betula pendula* Roth түрінің синонимі) биіктігі 20–25 метр деп көрсетілген. Қайыңның бұтақтары көбіне төмен қарай салбырап тұрады. Жас өркендері шайырлы сүйел тәрізді өсінділермен жабылған.

Дәл осы өсінділер салбыраңқы қайыңды үлпілдек қайыңнан ажыратуға көмектеседі. Үлпілдек қайыңның жас өркендерінде мұндай өсінділер болмайды. Жас діңдер мен ірі бұтақтардың қабығы тегіс әрі ақ түсті. Кәрі ағаштардың діңінің төменгі бөлігі қара-сұр түске еніп, жарықтармен жабылады. Жапырақтары кезектесіп орналасады. Пішіні үшбұрышты-ромб тәрізді, ұшы сүйір, жиегі тісті болады. Жас жапырақтары жабысқақ әрі хош иісті, ал ересек жапырақтары тегіс келеді.

Қайың ерте гүлдейтін ағаштарға жатады. Ол сәуірдің аяғы мен мамыр айында гүлдейді. Аталық сырғалары бұтақтардың ұшынан салбырап, екі-үштен орналасады. Аналық сырғалары қысқа бүйір бұтақтарда бір-бірден өседі.

Қайыңның жемістері — жарғақты қанатшалары бар ұсақ жаңғақшалар. Олар жазда пісіп, негізгі бөлігі тамыз–қыркүйек айларында жерге түседі.

Қайың Еуразияның қоңыржай және суық аймақтарында кең таралған. Ол ормандарда, орманды-дала өңірлерінде, орман жолақтарында, саябақтар мен гүлзарларда өседі. Ағаштар жеке шоғырлар құрып немесе басқа ағаш түрлерінің арасында өсуі мүмкін.

Салбыраңқы қайыңның ұқсас түрлерден айырмашылығы қандай?

Анықтамалықтарда салбыраңқы қайың мен үлпілдек қайыңның сыртқы көрінісі бір-біріне өте ұқсас екені айтылады. Халықтық тәжірибеде екі түр де қолданылуы мүмкін. Сондықтан өсімдікті өзіңіз анықтағанда оның тек ақ қабығына ғана назар аудармаған жөн.

Салбыраңқы қайыңның жас өркендері түксіз және шайырлы сүйел тәрізді өсінділермен жабылған. Үлпілдек қайыңда мұндай өсінділер жоқ. Сонымен қатар үлпілдек қайың көбіне ойпаң әрі ылғалды жерлерде: сызды ормандарда, батпақтарда, өзендер мен көлдердің жағасында кездеседі.

Салбыраңқы қайыңның тамыр жүйесі топырақ бетіне жақын орналасады. Негізгі тамыры кіндік тәрізді болғанымен, жан-жаққа қатты тармақталады.

Жабайы өсімдік шикізатын жинағанда осы айырмашылықтарды ескерген пайдалы. Ескі анықтамалықтарда бір-біріне жақын екі түр де дәрілік өсімдіктер ретінде қарастырылады, бірақ олардың нақты ботаникалық түрін анықтау бәрібір маңызды.

Қайыңның пайдасы мен зияны: шөптанушылар оның қандай қасиеттерін сипаттайды?

Фитотерапияда қайыңның дәрілік шикізаты ретінде ең алдымен бүршіктері мен жас жапырақтары саналады. Фитотерапия жөніндегі анықтамалық деректерге сәйкес, осы мақсатта көбіне өсімдіктің дәл осы бөліктері пайдаланылады. Қайыңның денсаулыққа қандай пайдасы бар екенін іздегенде, өсімдік шикізатының дәстүрлі қасиеттері туралы мәліметтер оның емдік әсері ғылыми тұрғыдан расталғанын білдірмейтінін ескеру керек.

Анықтамалық әдебиеттерде өсімдіктердің әртүрлі мүшелерінде кездесетін илік заттар да аталады. Олар қайыңнан да табылады. Қайың шикізатын дәстүрлі түрде әртүрлі тәсілдермен дайындаған. Шөптанушылардың еңбектерінде бүршіктерден немесе жас жапырақтардан жасалған су қайнатпалары мен араққа дайындалған тұндырмалар сипатталған. Халықтық тәжірибеде қайың препараттары әртүрлі шағымдар кезінде қолданылған. Алайда мұндай тәсілдер тарихи фитотерапия тәжірибесіне жатады және ауруларды емдеудің дәлелденген әдістері болып саналмайды.

Несеп шығару жүйесіне қатысты ескі шөптанушылар еңбектерінде қайың жапырақтары басқа өсімдіктермен біріктірілген қоспалардан жасалған қайнатпалар, сондай-ақ бүйрек-тас ауруы кезінде дәстүрлі түрде ішілген су қайнатпалары сипатталған. Денсаулыққа қатысты мәселе туындаса, мұндай рецепттер тексеру мен емдеудің орнын баспайды.

Бүршіктерден немесе жас жапырақтардан дайындалған тұндырманы сыртқа қолдану да сипатталған. Ескі дереккөздерде оны жараларды өңдеу үшін пайдаланғаны айтылады. Дегенмен мұндай құралдарды зақымдалған теріге жағуды қауіпсіздігі дәлелденген күтім әдісі деп санауға болмайды.

Қайың шикізатының құрамы туралы не белгілі?

Анықтамалықтарда қайың илік заттары кездесетін өсімдіктердің қатарына енгізілген. Бұл қосылыстар көпатомды фенолдардың туындыларына жатады және өсімдіктердің әртүрлі мүшелерінде кездеседі.

Илік заттар көбіне ағаштар мен бұталардың қабығы мен сүрегінде, сондай-ақ шөптесін өсімдіктердің тамырлары мен тамырсабақтарында жиналады. Анықтамалық әдебиеттерде олардың әдетте уыттылығы төмен болатыны көрсетілген.

Алайда белгілі бір қосылыстар тобының болуы өсімдікті шектеусіз пайдалануға болады дегенді білдірмейді. Өсімдік шикізатының құрамы жиналған бөлігіне және оны дайындау тәсіліне байланысты өзгереді.

Қайың фитонцидтерге бай ағаштардың қатарында да аталады. Фитонцидтер — өсімдіктердің қоршаған ауаға бөлетін ұшпа заттары. Анықтамалық әдебиеттерде қарағай, қайың, емен, терек және көктеректің бұл заттарға әсіресе бай екені айтылады.

Сондықтан қайың туралы сипаттамаларда дәрілік шикізат жөніндегі мәліметтермен қатар, оның орман ортасының бір бөлігі ретіндегі маңызы да айтылады.

Қайың: бүршіктері мен жапырақтарының пайдасы және дәстүрлі қолданылуы

Қайың бүршіктері — өсімдік шикізатының ең танымал түрлерінің бірі. Халықтық фитотерапияда олардан араққа дайындалған тұндырмалар мен су қайнатпаларын әзірлеген.

Ескі шөптанушылар еңбектерінде асқазанға қатысты шағымдар кезінде қайың бүршіктерінің арақтағы тұндырмасын ішу сипатталған. Бұл мәліметтер дәстүрлі қолдану тәсілдеріне жатады және емдік әсердің расталғанын білдірмейді.

Қайың жапырақтарының пайдасы да фитотерапия жөніндегі анықтамалықтарда қарастырылатын тақырыптардың бірі. Жас жапырақтарды жеке немесе басқа өсімдіктермен біріктіріп пайдаланған. Анықтамалықтарда қайың жапырақтары басқа өсімдіктермен қосылған рецептілер де кездеседі.

Сипатталған нұсқалардың бірі дала қырықбуынын, қайыңның жас жапырақтарын, жүгері аналық ауызшаларын, аршаны, ақжелкенді және басқа өсімдіктерді қамтиды. Қоспаның үстіне су құйып, қайнатпа дайындаған. Ескі сипаттамада оны тамақтан бұрын күніне 2–3 рет 0,5 стақаннан ішу көрсетілген.

Қайың жапырақтары қосылған басқа нұсқа да бірнеше өсімдіктен тұратын қоспаға жатады. Сипаттамада қоспаның үстіне суық су құйып, дайындағаннан кейін суытып барып ішкені көрсетілген.

Анықтамалықтардағы жеке рецепттердің бірінде қайың бүршіктері мен басқа өсімдіктер аталады. Қоспаның үстіне су құйып, қақпағын мықтап жауып, 2–3 минут қайнатқан және күніне 3 рет 0,5 стақаннан ішкен. Мұндай рецептілер нақты тарихи сипаттамаларға жатады және барлығына бірдей жарайтын қолдану сызбасы болып саналмайды.

Халықтық тәжірибеде бүршіктердің немесе жас жапырақтардың тұндырмасын сыртқа қолданған. Ескі дереккөздерде жас жапырақтарды терінің белгілі бір бөлігіне басып қою түрінде пайдаланғаны да сипатталған.

Халықтық дәстүрде қайыңды қалай пайдаланған?

Қайың ескі фитотерапияда ғана емес, халық мәдениетінде де маңызды орын алған. Дереккөздерде ол орыс халық әндері мен эпостарында жиі кездесетін ағаштардың бірі ретінде аталады.

Славян халықтарында қайың жарықтың, тазалықтың және сұлулықтың нышаны болған. Үйлер мен ғибадатханаларды Үштік мерекесінде қайың бұтақтарымен безендіру дәстүрі сақталған.

Ағаштың латынша атауының да қызықты түсіндірмесі бар. Дереккөздердің бірінде «бетулла» сөзі «соғу» мағынасымен байланысты болуы мүмкін деген болжам айтылады. Бұл қайың бұтақтарын ертеде «тентектікті тыятын дәрі» тәрізді қолданумен байланыстырылады.

Мұндай мәліметтер өсімдіктің тарихы мен халықтық түсініктеріне қатысты. Олар қайың шикізатының емдік әсерін сипаттамайды, бірақ бұл ағаштың мәдениетте неліктен соншалықты танымал болғанын түсінуге көмектеседі.

Фитотерапияда қайыңды қалай қолданған және халықтық түсініктер бойынша ол нені емдейді?

Фитотерапия жөніндегі анықтамалықтарда қайың шикізатын дайындаудың бірнеше түрі кездеседі. Біріншісі — су негізіндегі препараттар. Бұлар бүршіктерден немесе жас жапырақтардан жасалған тұнбалар мен қайнатпалар. Қайыңды бірнеше өсімдіктен тұратын күрделі қоспаларға да қосқан.

Екінші түрі — араққа дайындалған тұндырма. Ескі шөптанушылар еңбектерінде бүршіктерден немесе жапырақтардан жасалған мұндай құралдар сипатталған. Оның құрамында алкоголь бар, сондықтан оны кәдімгі шай немесе су тұнбасы деп қарастыруға болмайды.

Алкогольді тұндырмалар балаларға, жүкті және бала емізетін әйелдерге дәрігермен келіспей қолдануға жарамайды. Дәрі қабылдағанда және алкоголь ішуге болмайтын жағдайларда оның құрамында алкоголь бар екенін ескеру қажет.

Үшінші түрі — жас жапырақтарды немесе тұндырмаларды сыртқа қолдану. Мұндай тәсілдер тарихи тұрғыдан халықтық тәжірибеде кездескенімен, тері зақымданған кезде медициналық көмектің орнын баспауы керек.

«Қайың нені емдейді?» деген сұраққа сақтықпен жауап берген жөн: ескі шөптанушылар еңбектерінде бүршіктер мен жапырақтарды әртүрлі шағымдар кезінде қолдану сипатталған, бірақ мұндай жазбалар қайыңның тиісті ауруларды емдейтінін өздігінен дәлелдемейді.

Салбыраңқы қайыңның жапырақтары мен бүршіктерін қалай демдейді?

Фитотерапия әдебиеттерінде қайың бүршіктері мен жас жапырақтарынан су тұнбалары мен қайнатпалар дайындау сипатталған. Нақты дайындау тәсілі рецептке байланысты. Ескі сипаттамаларда жапырақтардың қарапайым қайнатпаларынан бастап, бірнеше өсімдіктен тұратын күрделі қоспаларға дейін әртүрлі нұсқалар кездеседі.

Мысалы, сипаттамалардың бірінде қайың жапырақтары қосылған қоспаның үстіне су құйып, қайнауға дейін жеткізген және рецептте көрсетілген тәртіппен ішкен. Басқа рецептте қоспаны қақпағын жауып, 2–3 минут қайнатып, күніне 3 рет 0,5 стақаннан қабылдаған.

Бір рецепттің мөлшерін басқа рецептке көшіруге болмайды. Шикізаттың әртүрлі түрлері мен қоспалардың құрамы әртүрлі дайындау тәсілдерін қажет етеді.

Қайың бүршіктері мен жапырақтарын қай кезде жинаған дұрыс?

Қайың бүршіктерін олар ісіне бастаған кезде жинайды. Бұл кезеңде бүршіктер әлі ашылмаған және жабысқақ болып қалады. Қайың бүршіктері түксіз, жабысқақ және құрамында өзіне тән шайырлы заттар бар. Осы белгілер шикізатты анықтауға көмектеседі. Фитотерапияда көбіне жас жапырақтар пайдаланылады. Анықтамалық әдебиеттерде жас, жабысқақ жапырақшалар аталады. Шикізат жинағанда өсімдікті дұрыс анықтау маңызды. Салбыраңқы қайың үлпілдек қайыңға ұқсайды, бірақ оның жас өркендерінде шайырлы сүйел тәрізді өсінділер болады.

Жиналған шикізатты сұрыптау қажет. Бөтен бөліктер мен зақымданған материалды алып тастайды. Өсімдік шикізатын ылғал тартпайтын жағдайда кептіру керек. Кепкен бүршіктер мен жапырақтарды ылғалдан қорғалған құрғақ жерде сақтайды. Жинау үшін ластану көздері анық байқалмайтын, олардан алыс жерлерді таңдаған дұрыс.

Қайың қай жерде өседі және бұл шикізат жинау үшін неліктен маңызды?

Қайыңның Еуропа мен Сібірді қамтитын кең таралу аймағы бар. Ол Еуразияның қоңыржай және суық белдеулерінде кездеседі. Ресейдің еуропалық бөлігінде орманды және орманды-дала аймақтарында өседі. Ағаш жеке шоғырлар түзуі немесе басқа ағаш түрлерінің арасында өсуі мүмкін. Ол орман жолақтарында, саябақтар мен гүлзарларда да кездеседі.

Қайың механикалық құрамы мен құнарлылығы әртүрлі топырақтарда өсе алады. Бірақ ол жер асты суларының топырақ бетіне жақын орналасуына және батпақтануға нашар төзеді, ал қатты ыстық оған қолайсыз.

Орманды аймақтарда қайың басқа жабайы дәрілік өсімдіктермен бірге өсіп, шоғырлар түзе алады. Сондықтан шикізат жинағанда қолайлы ағашты тауып қана қоймай, оның түрін дұрыс анықтаған жөн.

Қайың: денсаулыққа пайдасы және қазіргі кездегі қолдану шектеулері

Қайың бүршіктері мен жапырақтарын халықтық фитотерапияда ұзақ уақыт бойы пайдаланып келген. Дегенмен дәстүрлі рецепттер мен қазіргі медициналық ұсынымдар — екі бөлек нәрсе. Өсімдік құралын бұрын қолданғаны оның әр адамға тиімді екенін дәлелдемейді. Белгілер қайталанса немесе айқын байқалса, жағдайдың себебін анықтау маңызды. Бұл әсіресе несеп шығару жүйесіне қатысты шағымдарға байланысты. Өсімдік препараттарын қолдану медициналық тексеруден бас тартуға себеп болмауы керек.

Тері мәселелері кезінде де оның жағдайын және медициналық бағалау қажеттілігін ескеру маңызды.

Салбыраңқы қайыңды шетелден қалай табуға болады?

Шетелде өсімдікті тек «қайың» деген атаумен емес, оның жапырақтарының атауымен іздеген дұрыс, өйткені Еуропаның дәрілік өсімдіктерге арналған монографиясы дәл осы жапырақтарға арналған.

• АҚШ-та мына атаулармен іздеңіз: silver birch немесе European white birch.
• Германияда: Hängebirke; жапырақтардың қаптамасында көбіне Birkenblätter деп жазылады.
• Францияда: bouleau verruqueux немесе bouleau blanc.
• Латынша атауы: *Betula pendula*; жапырақтары үшін — *Betulae folium*.

Өсімдік әртүрлі түрде сатылады:

• өлшеніп сатылатын кептірілген жапырақтар;
• пакеттелген шай;
• сұйық экстракт немесе тұндырма;
• капсуладағы жапырақ ұнтағы немесе экстракты.

Қайың шайының пайдасы — жиі ізделетін тақырыптардың бірі. Бірақ пакеттелген шай мен басқа дайын өнімдердің құрамы және қолданылу тәсілі әртүрлі болуы мүмкін. Өнімнің құрамында қайың жапырақтарының болуы оның ауруларды емдеудегі тиімділігін дәлелдемейді.

Қайдан іздеуге болады:

• АҚШ: шөп өнімдері мен тағамдық қоспалар дүкендері, шай дүкендері, интернет-дүкендер;
• Германия: Apotheke, Reformhaus, интернет-дүкендер;
• Франция: pharmacie, herboristerie, интернет-дүкендер.

Қаптамада *Betula pendula* атауын, өсімдіктің қолданылған бөлігін — жапырақтарын, сондай-ақ капсулалар мен тамшылардың құрамын және экстракт түрін тексеріңіз. Өсімдік бөлігін нақтыламай жазылған «birch/bouleau/Birke» атауы жеткіліксіз.

Сату ережелері елге байланысты өзгереді. Мысалы, АҚШ-та тағамдық қоспалар FDA тарапынан сатылымға дейін алдын ала мақұлданбайды, ал Германияда Birkenblätter Arzneitee өсімдік текті дәрілік өнім мәртебесіне ие.

Салбыраңқы қайың: қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары

Қауіпсіздік жөніндегі қазіргі деректер ең алдымен ішке қабылданатын қайың жапырағы препараттарына қатысты.

Қайың жапырағына немесе оның тозаңына аллергиясы бар адамдарға мұндай препараттар ұсынылмайды. Сұйықтықты шектеу қажет болатын жағдайларда, соның ішінде жүрек немесе бүйректің ауыр аурулары кезінде сақтық таныту керек.

EMA монографиясында қайың жапырағына қатысты дәрілік өзара әрекеттесулер тіркелмеген. Бұл көрсетілген құжатта мұндай әсерлердің анықталмағанын білдіреді, бірақ кез келген дәрімен бірге қолданудың қауіпсіз екенін дәлелдемейді.

Жүктілік және бала емізу кезінде қауіпсіздік туралы деректер жеткіліксіз болғандықтан, қайың жапырағынан жасалған препараттарды қолдану ұсынылмайды. Олардың ұрпақ өрбіту қабілетіне әсері туралы мәліметтер де жеткіліксіз. 12 жасқа толмаған балаларға қайың жапырағы препараттары жөнінде жеткілікті деректер болмағандықтан, оларды қолдану ұсынылмайды. Бағаланған қолдану жасөспірімдер мен ересектерге қатысты. Жағымсыз реакциялар арасында жүрек айнуы, құсу, диарея, қышыну, бөртпе, есекжем және аллергиялық ринит сипатталған. Бұл реакциялардың жиілігі белгісіз.

Артық дозалану жағдайлары тіркелмеген. Бірақ бұл препараттарды жоғары мөлшерде немесе ұзақ уақыт қолданудың қауіпсіздігі дәлелденгенін білдірмейді.

Қай кезде дәрігерге қаралу керек?

Қайың жапырағынан жасалған препаратты қабылдағаннан кейін қышыну, бөртпе, есекжем, қатты жүрек айнуы, құсу немесе басқа да әдеттен тыс реакциялар пайда болса, оны қолдануды тоқтатып, дәрігерге қаралу қажет.

Қайыңға немесе оның тозаңына аллергияңыз болса, өсімдік препараттарын қолдану мүмкіндігін алдын ала маманмен талқылаңыз. Жүктілік және бала емізу кезінде дәрілік өсімдіктерді пайдалануға сақтықпен қарау керек. Егер адам дәрі қабылдап жүрсе, созылмалы аурулары болса немесе сұйықтықты шектеуі қажет болса, несеп айдайтын әсері бар препараттарды қолдануды дәрігермен келісу керек. Балаларға өсімдік препараттарын өз бетінше беруге болмайды. 12 жасқа толмаған балаларға қайың жапырағын қолдану ұсынылмайды.

Денсаулыққа қатысты шағымдар қайталанса, олардың себебін дәрігер анықтауы керек.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →