May atirguli: foydali xususiyatlari va qo‘llanilishi

Doktor Boris Uvaydov · Nashr etilgan 2026-09-25

May atirguli, yoki dolchin atirguli (Rosa majalis), — mevalari tabiiy vitamin C manbai sifatida ayniqsa qadrlanadigan tikanli buta. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, uning mevalarida karotinoidlar, B guruhi vitaminlari, P va K vitaminlari, pektinlar, organik kislotalar va boshqa moddalar ham mavjud. Mevalari an’anaviy ravishda vitaminli ichimliklar, damlamalar va qaynatmalar tayyorlashda, urug‘ moyi esa tashqi qo‘llashda ishlatiladi.

Tabiatda atirgulni qanday tanib olish mumkin?

May atirguli Ra’noguldoshlar oilasiga mansub. Bu balandligi ikki metrgacha yetadigan buta. Shoxlari ingichka, novdasimon bo‘lib, yaltiroq qo‘ng‘ir-qizil po‘stloq bilan qoplangan. Yaxshi ajratuvchi belgisi — tikanlari. Gulli shoxlarda ular nisbatan siyrak, mayda va biroz egilgan bo‘ladi. Odatda barg bandlarining asosida juft-juft joylashadi.

Barglari murakkab, navbatma-navbat joylashgan. Har bir barg 5–7 ta ellipssimon bargchadan iborat. Gullari yirik, ko‘pincha yakka, ba’zan ikki yoki uchtadan bo‘lib to‘planadi. Gultoji beshta pushti yoki to‘q qizil bargdan tashkil topgan.

Yana bir qiziqarli xususiyati bor. Dolchin atirguli guruhidagi turlarda kosachabarglar odatda yuqoriga qaragan bo‘lib, mevalarda saqlanib qoladi. Ular olib tashlangandan keyin tepasida teshikcha qoladi. Bu belgilar bunday mevalarni it atirgulidan ajratishga yordam beradi, chunki uning meva uchida o‘ziga xos beshburchak maydoncha hosil bo‘ladi.

Kundalik hayotda atirgul mevasi deb ataydigan narsa botanik nuqtayi nazardan soxta mevadir. Uning ichida ko‘plab qattiq sarg‘ish yong‘oqchalar va tukli tolachalar bo‘ladi.

May atirguli G‘arbiy Yevropadan Sharqiy Sibirgacha bo‘lgan o‘rmon va o‘rmon-dasht hududlarida tarqalgan. Uni siyrak o‘rmonlarda, o‘rmon chetlari va ochiq maydonlarda, butazorlar orasida, jarliklar, soylar va yo‘l bo‘ylarida uchratish mumkin.

Uning mevalari qanday foyda keltiradi?

Atirgulning asosiy xususiyati — uning vitaminlarga boy tarkibidir. Fitoterapiya ma’lumotnomalarida may atirguli mevalarida vitamin C miqdori juda yuqori — 4–6%, ayrim namunalarida esa 18% gacha ekanligi ko‘rsatilgan.

Askorbin kislotadan tashqari, rutin, karotinoidlar, B va K guruhi vitaminlari, shakarlar, oshlovchi moddalar, pektinlar, kemferol va kversetinning flavon glikozidlari, organik kislotalar, likopin va rubiksantin ham qayd etilgan. Boshqa ma’lumotlarda meva eti tarkibidagi moddalar qatorida kaliy tuzlari, temir, marganes, fosfor va kalsiy ham ko‘rsatilgan.

Urug‘larida yog‘li moy mavjud. Unda to‘yinmagan va to‘yingan yog‘ kislotalari, karotinoidlar va tokoferollar borligi tasvirlangan. Yong‘oqchasimon meva bo‘laklari moyida vitamin E miqdori 200 mg% gacha ekani ko‘rsatiladi.

Shuni tushunish muhimki, o‘simlikning ta’siri bitta komponent bilan bog‘liq emas. Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda mevalar tarkibidagi moddalar majmuasining ahamiyati alohida ta’kidlanadi.

Vitaminlar majmuasi nimasi bilan qadrli?

Askorbin kislota oksidlanish-qaytarilish jarayonlari, uglevod almashinuvi, kollagen sintezi va kapillyarlar o‘tkazuvchanligini tartibga solishda ishtirok etadi. Ma’lumotnomalarda atirgul preparatlarining ta’siri sezilarli darajada aynan shu modda bilan bog‘lanadi.

Shu bilan birga, mevalarda vitamin C bilan birga rutin yoki vitamin P, shuningdek boshqa vitaminlar va karotin ham mavjud. Shuning uchun atirgul an’anaviy ravishda, avvalo, vitaminlarga boy o‘simlik xomashyosi sifatida qaraladi.

Tibbiyot amaliyotida mevalari damlama va tayyor preparatlar ko‘rinishida vitamin C yetishmovchiligining oldini olish va uni davolash uchun qo‘llangan. Zamonaviy sharoitda vitaminlarning yaqqol yetishmovchiligi, kamqonlik, uzoq davom etadigan holsizlik va boshqa kasalliklarni shifokor baholashi kerak. Atirgul diagnostika va belgilangan davolashning o‘rnini bosa olmaydi.

Men o‘z kitoblarimda ham atirgul mevalarini vitaminlar, mineral tuzlar, fermentlar va mikroelementlarning oziq-ovqat manbalari qatoriga kiritganman.

Atirgul ovqat hazm qilish va chiqarish tizimiga qanday ta’sir qiladi?

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, atirgul mevalariga o‘t haydovchi va yengil siydik haydovchi ta’sir nisbat beriladi. Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalardan birida yengil ich yumshatuvchi ta’siri ham tasvirlangan.

Bu uy sharoitida tayyorlangan choyni jigar, o‘t pufagi, buyrak yoki ichak kasalliklarini davolash o‘rnida ishlatish kerak degani emas. Bunday holatlarni shifokor davolaydi. Ayniqsa buyrak kasalliklari va tosh hosil bo‘lishiga moyillikda ehtiyot bo‘lish kerak.

Yallig‘lanishga qarshi ta’siri bormi?

Ha. Klassik ma’lumotnomalarda atirgul mevalarining xususiyatlari qatorida yallig‘lanishga qarshi ta’siri ham ko‘rsatilgan. Shuningdek, o‘simlik tarkibidagi moddalar majmuasining to‘qimalarning qayta tiklanish jarayonlariga ta’siri tasvirlangan.

Bu ma’lumotlar atirgulga bo‘lgan an’anaviy qiziqishni tushuntiradi, ammo ularni davolash natijasining kafolati sifatida talqin qilmaslik kerak. Muayyan mahsulotning tarkibi o‘simlik turi, xomashyoning sifati va uni qayta ishlash usuliga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

Atirgul qayerlarda qo‘llaniladi?

Mevalaridan foydalanishning eng tushunarli usuli — vitaminli ichimlik tayyorlash. Quritilgan mevalar an’anaviy ravishda choy kabi damlanadi. Yangi mevalardan siroplar va vitaminli konsentratlar tayyorlangan. Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda atirgul mevalaridan murabbo, jem, sharbat, kisel, kvas va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari ham tayyorlangani tasvirlangan.

Alohida yo‘nalish — urug‘lardan olinadigan moy. U tashqi qo‘llanadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, atirgul moyi doka salfetkalarga shimdirilib, tirnalishlar, yotoq yaralari, trofik teri shikastlanishlari va dermatozlarda qo‘llangan. Shuningdek, yorilishlar va kuyishlarda tashqi qo‘llash tasvirlangan.

Terining jiddiy shikastlanishlari, bitmayotgan yaralar va kuyishlarda o‘z-o‘zini davolash ma’qul emas. Bunday holatlar tibbiy baholashni talab qiladi.

Uning mevalarini qanday to‘g‘ri damlash kerak?

Eng oddiy an’anaviy usul — quritilgan mevalarni choy kabi damlash. Ma’lumotnomalardan birida quritilgan mevalardan biroz nordon, xushbo‘y qaynatma tayyorlash tavsiya qilinadi, uni taxminan 10 daqiqa qaynatish kerak.

Atirgul va qora smorodinadan klassik vitaminli choy ham tayyorlanadi. Atirgul va qora smorodina mevalari 1:1 nisbatda aralashtiriladi. So‘ngra 2 choy qoshiq meva 2 stakan qaynoq suvda damlanadi. 1 soat tindiriladi, suziladi va xohishga ko‘ra shakar qo‘shiladi. Ma’lumotnomada bunday choyni kuniga 3–4 marta 1/2 stakandan ichish tavsiya etilgan.

Oddiy uy ichimligi uchun quruq mevalarni choy kabi damlash mumkin, uni konsentrlangan qo‘shimchaga aylantirish shart emas. Ma’lumotnomalarda yangi mevalardan ichimlik tayyorlash ham tasvirlangan.

Mening tavsiyalarimda atirguldan tayyorlangan issiq choy ham uchraydi. Men uni kitobda tasvirlangan shifobaxsh vannalar bilan bog‘liq muolaja doirasida ichimlik sifatida tavsiya qilganman. O‘sha yerda kursni boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashish zarurligi ham ta’kidlangan.

Oddiy oziq-ovqat choyini kukunlar, kapsulalar va konsentrlangan ekstraktlardan farqlash muhim. Bunday shakllarda faol komponentlar miqdori sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

Mevalarni qanday yig‘ish va quritish kerak?

Atirgulni yig‘ish ehtiyotkorlikni talab qiladi. Ma’lumotnomalarda mevalarning pishganlik darajasiga oid tavsiyalar biroz farq qiladi. Bir qo‘llanmada ularni to‘liq pishishidan bir necha kun oldin, devorlari hali tarang va tashishda ezilmaydigan paytda yig‘ish tavsiya etiladi. Boshqa manbada esa kuzda pishgan mevalarni yig‘ish tasvirlangan.

Dorivor xomashyo uchun yig‘ish davri avgust oxiridan sovuq tushguncha deb ko‘rsatilgan. Belgilardan biri — mevaning odatiy yorqin qizil yoki to‘q sariq rangi. To‘liq yumshab ketgan mevalar oson shikastlanadi. Ezilgan, po‘sti buzilgan mevalarda esa mog‘or tezroq paydo bo‘ladi. Shuning uchun ularni ehtiyotkorlik bilan yig‘ish kerak. Yig‘imni ertalab yoki kechqurun amalga oshirgan ma’qul. Kuchli kunduzgi issiqda yig‘ilgan shirali mevalar tezroq buziladi.

Tikanlari sababli dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda qalin qo‘lqopdan foydalanish tavsiya etiladi. Yig‘ilgan mevalarni savatlarda uzoq vaqt qoldirmaslik kerak. Ularni yig‘ib olgandan ko‘p o‘tmay quritish uchun yoyib qo‘yiladi.

Askorbin kislotaga boy xomashyo uchun ma’lumotnomalarda yuqori haroratda tez quritish ko‘rsatilgan. Bir qo‘llanmada atirgul uchun 70–80 °C, boshqasida esa 80–90 °C keltirilgan. Bunday quritish askorbin kislotaning oksidlanishini kamaytirish uchun qo‘llanadi.

Quritilgandan keyin mevalar to‘q sariq-qizil rangga kiradi, yuzasi yaltiroq va burishgan bo‘ladi. Devorchasi yupqa va mo‘rt. Ichida och sariq yong‘oqchalar va ko‘plab tukli tolachalar qoladi. Yig‘ib olingan xomashyoning muzlashi ma’qul emas. Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda sovuq urgan mevalar erigandan keyin vitaminlarini tez yo‘qotishi qayd etilgan.

Qarshi ko‘rsatmalar bormi?

Agar sizni aynan May atirguli qarshi ko‘rsatmalari qiziqtirayotgan bo‘lsa, oziq-ovqat sifatida iste’mol qilish bilan konsentrlangan preparatlarni farqlash muhim.

Rosa majalis uchun bevosita zamonaviy klinik ma’lumotlar kam. Xavfsizlik haqidagi ma’lumotlarning katta qismi turli atirgul turlarining mevalariga, xususan Rosa canina ga tegishli. Oddiy oziq-ovqat miqdorlarida atirgul, odatda, yaxshi o‘zlashtiriladi. Konsentrlangan ekstraktlar esa kamroq o‘rganilgan.

Atirgul, atirgul gullari yoki muayyan mahsulot tarkibiy qismlariga ma’lum allergiya bo‘lsa, uni qo‘llamaslik kerak. Allergik reaksiyalar, jumladan kontakt dermatit va sezgir odamlarda ko‘z shikastlanishi tasvirlangan.

Ichga qabul qilishda eng ko‘p qayd etilgan noxush ta’sirlar qatoriga suyuq najas va meteorizm kiradi.

Buyrak kasalliklari, tosh hosil bo‘lishiga moyilligi yoki organizmda temirning ortiqcha to‘planishi bo‘lgan odamlarga konsentrlangan va yuqori dozali mahsulotlarni oldindan shifokor bilan muhokama qilish ma’qul. Bunday ehtiyotkorlik, jumladan, vitamin C miqdoridagi farqlar bilan bog‘liq.

Dorilar bilan o‘zaro ta’siri haqidagi ma’lumotlar kam. Atirgulni varfarin bilan birga qo‘llashda qayd etilgan o‘zaro ta’sir aniqlanmagan, ammo bu uning mutlaqo yo‘qligini isbotlamaydi. Varfarin qabul qilayotganda muntazam iste’mol qilinadigan atirgul miqdorini shifokor bilan maslahatlashmasdan keskin o‘zgartirmaslik va INR nazoratini davom ettirish kerak.

Atirgul choyi, jumladan atirgul va gibiskus aralashmalari, digoksin bo‘yicha ayrim laboratoriya tekshiruvlari natijalariga ta’sir qilishi va ma’lum tahlil usulida noto‘g‘ri ijobiy natija berishi mumkin. Bu preparatning o‘zi organizmdagi miqdori o‘zgargani isbotlangan degani emas. Agar siz bunday choyni ichsangiz, bu haqda shifokor va laboratoriyaga ayting.

Operatsiyadan oldin o‘simlik qo‘shimchalarini qabul qilishni to‘xtatish va foydalanayotgan barcha vositalar haqida shifokorga xabar berish ma’qul.

Homiladorlik va emizish davrida davolovchi dozalar, kukunlar va konsentrlangan ekstraktlarning xavfsizligi haqida yetarli ma’lumot yo‘q. Muntazam qo‘llashni shifokor bilan kelishib olish yaxshiroq. Oddiy oziq-ovqat mahsuloti va standartlashtirilgan qo‘shimcha bir xil narsa emas.

Bolalar uchun konsentrlangan qo‘shimchalarning xavfsizligi ham yetarlicha o‘rganilmagan. Pediatr tavsiyasisiz bolaga ekstraktlar, kapsulalar yoki yuqori dozali kukunlarni bermaslik kerak.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Fitoterapiya tibbiy yordamga murojaat qilishni kechiktirmasligi kerak. Agar atirguldan keyin toshma, yuz yoki tomoq shishi, hansirash, qorin sohasida kuchli og‘riq, uzoq davom etadigan ich ketishi yoki ko‘z bilan bog‘liq belgilar paydo bo‘lsa, qabul qilishni to‘xtatib, tibbiy yordamga murojaat qiling.

Homiladorlik va emizish davrida, kichik bolalarda, operatsiyadan oldin, surunkali kasalliklarda va doimiy ravishda dori qabul qilganda shifokor maslahati ayniqsa muhim. Agar siz antikoagulyantlar, digoksin yoki boshqa retsept bilan beriladigan dorilarni qabul qilsangiz, konsentrlangan atirgul ekstrakti yoki kukunini oldindan shifokor yoki farmatsevt bilan muhokama qilgan ma’qul.

Atirgul, avvalo, qimmatli o‘simlik va oziq-ovqat xomashyosi bo‘lib qoladi. Ammo mahsulot konsentratsiyasi qanchalik yuqori va inson kasalligi qanchalik jiddiy bo‘lsa, unga oddiy choy sifatida qarash uchun shunchalik kam asos qoladi.

Boris Uvaydov — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing