Yovvoyi qulupnay: xususiyatlari va qo‘llanilishi

Dr. Boris Wydoff

Yovvoyi qulupnay (Fragaria vesca) — xushbo‘y qizil rezavorlari va uch bargchali barglari bo‘lgan ko‘p yillik o‘t o‘simlik. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, uning rezavorlari C vitamini, organik kislotalar, pektin va mineral moddalarni o‘z ichiga oladi. Barglaridan esa an’anaviy ravishda damlama va o‘simlik choyi tayyorlanadi.

Yovvoyi qulupnayni boshqa o‘simliklardan qanday ajratish mumkin?

Yovvoyi qulupnay ra’noguldoshlar oilasiga mansub. Bu past bo‘yli, ko‘p yillik o‘simlik. Uning kalta, jigarrang ildizpoyasi bo‘lib, undan yer bag‘irlab o‘sadigan novdalar — mo‘ylovlar chiqadi.

Qulupnay barglari uzun bandlarda joylashadi. Ular uch bargchali, chetlari tishli bo‘ladi. Gullari oq rangda. Botanika tavsiflariga ko‘ra, o‘simlik may va iyun oylarida gullaydi, ayrim manbalarda esa gullash davri apreldan iyulgacha davom etishi ko‘rsatilgan.

Gullashdan keyin qizil soxta mevalar hosil bo‘ladi. Botanika nuqtayi nazaridan, bu kengaygan gul o‘rni bo‘lib, uning yuzasida ko‘plab mayda, quruq urug‘chalar joylashadi. Pishgan rezavorlar yoqimli hid va nordon-shirin ta’mga ega.

Ma’lumotnomalarda diametri taxminan 1–2 sm bo‘lgan rezavorlar to‘liq pishganda o‘ziga xos hidga ega bo‘lishi qayd etilgan. Bu paytda ular gul kosachabarglaridan oson ajraladi. O‘simlik o‘rmonlarda, o‘rmon ichidagi ochiq maydonlarda, chekka joylarda, kesilgan daraxtzorlar va qiyaliklarda, shuningdek, butalar orasida uchraydi.

Yig‘ish paytida yovvoyi qulupnayni unga yaqin turlardan farqlash muhim. Yashil qulupnay yovvoyi qulupnaydan barglarining pastki tomoni kumushrang tuklar bilan qoplangani, barg asosining toraygani va mevalari avval yashil-oq, keyin esa qizil rangga kirishi bilan farq qiladi. Uning gul kosachabarglari ham mevaga yopishib turadi.

Yovvoyi qulupnay bilan o‘rmon qulupnayining boshqa turlari o‘rtasidagi farq nimada?

Eski botanika ma’lumotnomalarida yashil qulupnay yoki yarim qulupnay (Fragaria viridis) alohida tasvirlangan. Uning mevalari deyarli sharsimon bo‘ladi. Tavsiflardan birida ular sarg‘ish-oq rangda bo‘lib, asosan uchki qismidan qizarishi aytilgan. Bu turning gul kosachabarglari va kosachabargosti qismlari mevaga yopishib turadi. Yashil qulupnay yovvoyi qulupnay bilan taxminan bir xil hududlarda uchrashi mumkin. Shu sababli o‘simlik o‘sadigan joyning o‘zi turni aniqlash uchun yetarli emas.

Yana bir yaqin tur — mushkli qulupnay yoki bog‘ qulupnayi (Fragaria moschata). Botanika adabiyotlarida u ayrim jinsli gullarga ega, ikki uyli o‘simlik sifatida tasvirlangan. Uning barglari ikki tomondan ham qalin tuklar bilan qoplangan, juda xushbo‘y mevalari esa oqish rangda bo‘lib, bir yonidan qizaradi.

Yirik mevali bog‘ qulupnayini ham avtomatik ravishda Fragaria vesca turiga kiritmaslik kerak. Eski botanika adabiyotlarida bog‘larda yetishtiriladigan ko‘plab yirik mevali shakllar yovvoyi qulupnaydan kelib chiqmagani qayd etilgan. Ularning ajdodlari qatorida virginiya, Chili va boshqa qulupnay turlari tilga olingan. Shuning uchun yirik bog‘ rezavorining tashqi ko‘rinishi uning yovvoyi qulupnay ekanini bildirmaydi.

Rezavorlar va barglarda qanday vitaminlar va minerallar mavjud?

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, qulupnay rezavorlarida shakarlar, pektinli moddalar, organik kislotalar, C vitamini, B guruhi vitaminlari, antosianlar va mineral birikmalar borligi qayd etilgan. Mevalar tarkibida limon va olma kislotalari, qizil pigment, oshlovchi moddalar, oqsil birikmalari va oz miqdorda efir moyi ham ko‘rsatilgan.

Botanika bo‘yicha qo‘llanmalardan birida 100 g rezavorda taxminan 60 mg C vitamini borligi qayd etilgan. Mevalar tarkibida mineral moddalar, kislotalar va suvda eriydigan uglevodlar ham mavjud.

Barglarning tarkibi rezavorlarnikidan farq qiladi. Yangi barglarda 100 g hisobiga 250–280 mg C vitamini borligi tasvirlangan. Shuningdek, ular oshlovchi moddalarni ham o‘z ichiga oladi. Ildizpoya va o‘t qismi kamroq o‘rganilgan. Ma’lumotnomalarda ularda ham oshlovchi moddalar mavjudligi ko‘rsatilgan.

Mevalarda qanday mineral va boshqa moddalar borligi qayd etilgan?

Ma’lumotnomalardan birida rezavorlar tarkibidagi shakar miqdori 10–15% oralig‘ida ko‘rsatilgan. Organik kislotalar orasida limon kislotasi ustunlik qiladi. Bundan tashqari, tarkibida kletchatka, pektinli va oshlovchi moddalar hamda azotli birikmalar borligi qayd etilgan.

Mineral moddalar tarkibiga, jumladan, temir, fosfor, kalsiy, kobalt va marganets tuzlari kiradi. Vitaminlar ro‘yxatida askorbin kislotasi va B guruhi vitaminlaridan tashqari foliy kislotasi va karotin ham keltirilgan.

O‘simlikning turli qismlari tarkibi sezilarli darajada farq qiladi. Shu sababli yangi barglarda C vitamini ko‘p ekanligi haqidagi ma’lumotni rezavorlarga avtomatik ravishda tatbiq etib bo‘lmaydi. Xuddi shuningdek, yangi xomashyo tarkibi haqidagi ma’lumotlar tayyor damlama yoki quritilgan mahsulot tarkibiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos kelmaydi.

Yovvoyi qulupnay organizm uchun qanday foyda beradi?

Rezavorlardan nima maqsadda foydalaniladi?

Yangi qulupnay mevalari oziq-ovqat va parhez mahsuloti sifatida ishlatiladi. Ma’lumotnomalarda ular askorbin kislotasi va rezavorlar tarkibiga kiruvchi boshqa moddalar manbai sifatida tasvirlangan. Qulupnaydan murabbo, siroplar, sharbatlar, kompotlar, jemlar va boshqa qayta ishlangan mahsulotlar tayyorlanadi. Quritilgan mevalar ham an’anaviy amaliyotda ishlatilgan.

Ma’lumotnomalarga ko‘ra, yangi mevalardan ba’zan parhez ovqatlanishda foydalanilgan. Eski qo‘llanmalarda rezavorlarni podagra va tosh kasalligida qo‘llash tasvirlangan. Bu ma’lumotlar an’anaviy fitoterapiyaga tegishli bo‘lib, tibbiy yordam o‘rnini bosmaydi.

Mevalardan yana qanday foydalanganlar?

Ma’lumotnomalarda rezavorlar faqat alohida oziq-ovqat mahsuloti sifatida tasvirlanmagan. Ular boshqa rezavorlar va mevalar, sut, qaymoq yoki smetana bilan birga yangi holida iste’mol qilingan. Yangi qulupnay uzoq saqlanmagani sababli, uni qayta ishlash hosilni saqlab qolish usullaridan biri bo‘lgan. Murabbo, sirop, sharbat, kompot va jemdan tashqari, eski manbalarda rezavorlardan tayyorlangan likyorlar va vinolar ham tilga olinadi.

Ayrim qo‘llanmalarda qulupnay boshqa o‘simliklar bilan birga vitaminli yig‘malar tarkibiga kiritilgan. Quritilgan mevalar ham mustaqil o‘simlik xomashyosi sifatida ishlatilgan.

Tarixiy manbalarda tashqi tomondan qo‘llash usullari ham tasvirlangan. Qulupnay sharbati og‘iz va tomoqni chayish uchun, tashqi tomondan esa terining kichik shikastlanishlarida va kosmetik maqsadlarda ishlatilgan. Qulupnay sharbati va ko‘pirtirilgan tuxum oqidan tayyorlangan niqoblar ham tilga olinadi. Bular tarixiy qo‘llash usullari bo‘lib, teri yoki tish kasalliklarini davolash bo‘yicha zamonaviy tavsiyalar hisoblanmaydi.

Barglarning ta’siri qanday tasvirlangan?

Qulupnay barglari an’anaviy ravishda siydik haydovchi vosita sifatida ishlatilgan. Ma’lumotnomalarda ularning yengil burishtiruvchi ta’siri ham qayd etilgan.

Barglar damlamasida askorbin kislotasi mavjud. Fitoterapiya adabiyotlarida bunday damlama yurak-qon tomir tizimiga muayyan ta’sir ko‘rsatishi bilan bog‘langan: yurak ritmining o‘zgarishi, yurak qisqarishlarining kuchayishi va qon tomirlarining kengayishi qayd etilgan.

Bu ma’lumotlar an’anaviy fitoterapiya tavsiflariga tegishli. Kasalliklarda davolashni shifokor belgilaydi. Qulupnay barglari vitaminli o‘simlik yig‘malariga qo‘shish va o‘simlik choyi tayyorlash uchun ham ishlatilgan.

An’anaviy fitoterapiya ma’lumotlariga ko‘ra, yovvoyi qulupnay nima uchun ishlatilgan?

Eski farmatsevtika adabiyotlarida quritilgan yovvoyi qulupnay mevalari — Fructus Fragariae vescae siccati, ildizpoyasi — Rhizoma Fragariae vescae va o‘t qismi — Herba Fragariae vescae uchun alohida nomlar qo‘llangan. O‘sha tarixiy manbaning o‘zida ham bu preparatlar rasmiy dori vositalari hisoblanmagani qayd etilgan.

Ilgari ildizpoya va o‘t qismi siydik haydovchi o‘simlik xomashyosi sifatida ishlatilgan. Tarkibida oshlovchi moddalar bo‘lgan ildizpoya burishtiruvchi vosita sifatida ham tasvirlangan.

Etnobotanika materiallarida qulupnay ko‘p tarkibli damlamalar tarkibida ham uchraydi. O‘t qismi brusnika, malina, mingbarg, dalachoy va boshqa o‘simliklar bilan birga ishlatilgan. Xalq tabobatida bunday aralashmalar shamollash va yo‘taldan tortib, oshqozon og‘rig‘igacha bo‘lgan turli holatlarda iste’mol qilingan. Bunday tarixiy retseptlar samaradorlikning isboti emas va zamonaviy davolash o‘rnida qo‘llanmasligi kerak.

Qulupnay choyining tarixi ham qiziq. Eski tavsiflardan birida quritilgan va maydalangan qulupnay barglari oddiy choyni qadoqlash vaqtida unga qo‘shilgani aytiladi. Shu bilan birga, qulupnay barglaridan alohida ichimlik tayyorlash yoki ularni boshqa o‘simlik xomashyosi bilan aralashtirish an’anasi ham mavjud bo‘lgan.

Choy uchun barglarni qanday to‘g‘ri damlash kerak?

Ma’lumotnomalarda tasvirlangan retseptlardan biri barglar damlamasiga tegishli. Uni tayyorlash uchun 20 g barg maydalanadi. Xomashyo ustidan bir stakan qaynoq suv quyiladi. So‘ng 5–10 daqiqa qaynatilib, 2 soat tindiriladi. Ma’lumotnomada qabul qilish tartibi kuniga 3–4 marta 1 osh qoshiqdan deb ko‘rsatilgan. Bu retsept an’anaviy fitoterapiya amaliyotiga tegishli. Ushbu dozani qulupnaydan tayyorlangan boshqa preparatlarga, masalan, konsentrlangan ekstraktlarga tatbiq etmaslik kerak.

Quritilgan barglardan o‘simlik choyi tayyorlash uchun ham foydalanilgan.

Barglar qanday yig‘malarga qo‘shilgan?

Qulupnay barglari boshqa o‘simlik xomashyosi bilan birga vitaminli choylar tarkibiga kirgan. Variantlardan birida yalpiz, dorivor moychechak, tog‘jambil, mingbarg, qulupnay, malina va smorodina barglari, shuningdek, chetan va smorodina rezavorlari teng miqdorda aralashtirilgan.

Etnobotanika manbalarida qulupnay o‘t qismini boshqa o‘simliklar bilan birga suvda damlash usullari ham uchraydi. Bunday yig‘malarning tarkibi an’ana va qo‘llash maqsadiga qarab sezilarli darajada farq qilgan. Shu sababli ularni faqat qulupnay barglaridan tayyorlangan damlama bilan bir xil deb hisoblab bo‘lmaydi.

Rezavorlarni yig‘ish va saqlash usullari qanday?

Yovvoyi qulupnayning mevalari va barglari yig‘ib olinadi. Mevalar to‘liq pishganda teriladi. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, asosiy yig‘im davri iyun–iyul oylariga to‘g‘ri keladi. Ular meva bandisiz teriladi, tasodifan aralashib qolgan chiqindilardan tozalanadi va quritiladi.

Quritishdan oldin mevalarni havoda biroz so‘litish mumkin. Keyin ular yupqa qatlam qilib yoyiladi va quritgichda yoki pechda 60 °C dan yuqori bo‘lmagan haroratda quritiladi.

Rezavorlarning bir-biriga yopishib, bo‘lak bo‘lib qolishiga va ortiqcha qurib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik muhim. Tavsiflardan birida 8 kg yangi mevadan taxminan 1 kg quruq mahsulot olinishi ko‘rsatilgan.

Barglar gullash davrida — odatda may–iyun oylarida yig‘iladi. Yig‘ilgandan so‘ng ular ochiq havoda, soyada yoki yaxshi shamollatiladigan xonada quritiladi. Sifatli xomashyoda jigarrang yoki qorayib qolgan barglar ko‘p bo‘lmasligi kerak. Ildizpoya ham ilgari fitoterapiyada ishlatilgan. Uni kuzda, o‘simlikning yer ustki qismi so‘lgandan keyin yig‘ib, tuproqdan tozalash va quritishgan.

Nozik rezavorlarni qanday to‘g‘ri terish kerak?

Sersuv qulupnay mevalari oson eziladi va bir-biriga yopishib qoladi. Shu sababli dorivor o‘simliklarni yig‘ish bo‘yicha qo‘llanmalarda ularga alohida e’tibor berilgan. To‘liq pishgan rezavorlarni pishishiga qarab tanlab terish, qo‘lda uzish va meva bandini qoldirmaslik tavsiya etilgan.

Sersuv rezavorlarni savatga joylashtirganda qatlamlar orasiga mayda shoxchalar qo‘yish tavsiya qilingan. Bu qayta ishlash yoki quritish boshlanguncha mevalarning bir-biriga yopishib qolishini kamaytirgan. Pishgan rezavorlar yumshoq bo‘lgani uchun terilgan qulupnayni uzoq vaqt zich uyum holida saqlash ma’qul emas.

Quritilgan barglar qanday talablarga javob berishi kerak edi?

Eski texnik talablarda quritilgan barglar sifati uchun aniq ko‘rsatkichlar belgilangan. Xomashyoning namligi 13% dan, jigarrang yoki qoraygan barglar ulushi esa 2% dan oshmasligi kerak edi.

O‘simlikning begona qismlari miqdori ham cheklangan. Uzunligi 1 sm dan ortiq band qoldiqlari bo‘lgan barglar 5% dan, qulupnayning boshqa qismlari — gul bandlari, mevalari, mo‘ylovlari va boshqalar — ham 5% dan oshmasligi kerak edi. Organik aralashmalar 1% dan, mineral aralashmalar esa 0,5% dan ko‘p bo‘lmasligi lozim edi.

Bu me’yorlar dorivor xomashyo uchun belgilangan tarixiy talablarga tegishli. Shunga qaramay, ular sifatni baholashda nimalarga e’tibor berilganini yaxshi ko‘rsatadi: quritish darajasi, rangning saqlanishi va begona aralashmalarning ko‘p bo‘lmasligi.

Bu o‘simlikni qaysi hududlarda uchratish mumkin?

Yovvoyi qulupnay keng tarqalgan. Ma’lumotnomalarda uning Yevropaning Rossiyaga qarashli qismida, Sibirda va Kavkazda o‘sishi ko‘rsatilgan. Boshqa bir tavsifda O‘rta Osiyoda ham tarqalganligi qayd etilgan.

O‘simlikni o‘rmon ichidagi ochiq maydonlarda, o‘rmon chetlarida, kesilgan daraxtzorlar va qiyaliklarda, shuningdek, siyrak o‘rmonlarda uchratish mumkin. Mustaqil yig‘ishda ekologik jihatdan toza joylarni tanlash va atrof-muhit ifloslangan bo‘lishi mumkin bo‘lgan hududlardan qochish muhim.

Bu tur yana qayerlarda uchraydi?

Yevropa botanika qo‘llanmalarida yovvoyi qulupnay butun Yevropa bo‘ylab tarqalganligi ko‘rsatilgan. Ayrim hududlarda u tez-tez, deyarli hamma joyda uchraydigan tur sifatida tavsiflanadi.

Ma’lumotnomalarda qulupnay ko‘plab mamlakatlarda yetishtirilgani ham qayd etilgan. Biroq yirik mevali madaniy qulupnay odatda bog‘ qulupnayi deb ataladi va uni yovvoyi holda o‘sadigan Fragaria vesca bilan avtomatik ravishda bir xil deb hisoblamaslik kerak.

Kimlarga yovvoyi qulupnayni iste’mol qilish tavsiya etilmaydi?

Asosiy cheklov organizmning individual sezgirligi bilan bog‘liq. Eski ma’lumotnomalarda qulupnay iste’mol qilgandan keyin eshakemi paydo bo‘lishi holatlari tasvirlangan.

Zamonaviy ma’lumotlar ham mevalarga allergik reaksiya yuz berishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bunday reaksiyalar qichishish, og‘iz ichida ta’sirlanish va teridagi o‘zgarishlar bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Qayin gulchangiga allergiyasi bo‘lgan odamlarda ayrim oziq-ovqat mahsulotlariga o‘zaro allergik reaksiya kuzatilishi mumkin. Shu sababli pollinoz mavjud bo‘lsa, individual sezgirlikni hisobga olish kerak.

Barglardan dorivor xomashyo sifatida foydalanishda ehtiyot bo‘lish zarur. O‘simlikka sezgirligi yuqori bo‘lgan odamlarga bunday shakllar tavsiya etilmaydi. Eski fitoterapiya adabiyotlarida qulupnayni turli maqsadlarda qo‘llash tasvirlangan. Biroq ovqat hazm qilish, siydik chiqarish tizimi, yurak kasalliklari va boshqa holatlarda shifokor bilan maslahatlashish kerak.

Homiladorlikni alohida hisobga olish lozim. Ma’lumotnomalarda qulupnay preparatlari bachadon qisqarishlariga ta’sir qilishi mumkinligi tasvirlangan. Shu sababli bu davrda barglardan dorivor maqsadda foydalanishda alohida ehtiyotkorlik zarur. Homiladorlik va emizish davrida barglardan tayyorlangan dorivor shakllarning xavfsizligi aniqlanmagan.

Xavfsizligi haqida ma’lumot yetarli bo‘lmagani sababli, 12 yoshgacha bo‘lgan bolalarga barglardan dorivor maqsadda foydalanish tavsiya etilmaydi. Qulupnay bargi preparatlarining dorilar bilan o‘zaro ta’siri haqida ham ma’lumot yetarli emas. Agar inson doimiy ravishda dori qabul qilsa, o‘simlikning dorivor shakllaridan foydalanishni shifokor yoki farmatsevt bilan muhokama qilgani ma’qul. Oddiy o‘simlik choyi xavfsizligini konsentrlangan preparatlarga tatbiq etmaslik kerak. Yuqori dozalar va ekstraktlarning xavfsizligi haqida ma’lumot yetarli emas.

Boshqa mamlakatlarda yovvoyi qulupnayni qanday topish mumkin?

Yig‘ish va choy damlash uchun mevali yoki xushbo‘y qo‘shimchali qulupnay choyini emas, aynan \*Fragaria vesca\* barglarini qidiring.

• AQSh: wild strawberry yoki woodland strawberry; barglari — wild strawberry leaf.
• Germaniya: Walderdbeere; barglari — Erdbeerblätter yoki Walderdbeerblätter.
• Fransiya: fraisier des bois yoki fraisier sauvage; barglari — feuilles de fraisier.
• Lotincha nomi: \*Fragaria vesca\*.

AQShda barglar sochiluvchan holda, choy paketlarida, kapsulalarda, shuningdek, suyuq tindirmalar va ekstraktlar shaklida sotiladi. Germaniyada ko‘proq kesilgan quritilgan barglar uchraydi. Fransiyada kesilgan barglar va teinture mère sotiladi.

Ularni dorivor o‘simliklar va choy do‘konlaridan, dorixonalardan hamda internet-do‘konlardan qidirish mumkin. Fransiyada herboristeries do‘konlarini ham tekshirib ko‘rish mumkin.

Qadoqda quyidagilarni tekshiring:

• \*Fragaria vesca\* nomi;
• barg ekanini ko‘rsatuvchi belgi: folium, Blätter yoki feuilles;
• mahsulot turi: dorivor choy, oddiy o‘simlik choyi yoki qo‘shimcha;
• mahsulot organik deb ko‘rsatilgan bo‘lsa, sertifikati.

Fragariae folium yozuvi boshqa qulupnay turlariga ham tegishli bo‘lishi mumkin. Mevalar qo‘shilgan yoki «qulupnay ta’mli» choy barglarning o‘rnini bosmaydi. Qoidalar mamlakatlarga qarab farq qiladi: masalan, AQShda oziq-ovqat qo‘shimchalari FDA tomonidan sotuvdan oldin tasdiqlanmaydi, Germaniyada esa Arzneitee belgisi dorivor mahsulot maqomini anglatadi.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Qulupnay mutaxassis belgilagan tashxis va davolash o‘rnini bosmaydi. Allergiyaning yaqqol belgilari — kuchli qichishish, shish, eshakemi, nafas olish qiyinlashishi va boshqa o‘tkir reaksiyalar kuzatilsa, tibbiy yordam kerak. Homiladorlik, emizish, surunkali kasalliklar yoki doimiy dori qabul qilish holatlarida o‘simlikning dorivor shakllaridan foydalanishni shifokor bilan kelishib olish lozim. Shikoyatlar saqlanib qolsa, kuchaysa yoki umumiy ahvol yomonlashishi bilan kechsa ham mutaxassisga murojaat qilish muhim.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Barcha dorivor o'tlar mavzular bo'yicha →

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →