Oddiy archa: foydali xususiyatlari

Doktor Boris Uvaydov

Oddiy archa (*Juniperus communis*) — doim yashil buta bo‘lib, fitoterapiyada asosan uning pishgan qubbasimon mevalaridan foydalaniladi. Ular tarkibida efir moyi, shakarlar, smola, mum, organik kislotalar va mineral tuzlar mavjud. An’anaviy ravishda mevalar damlama, qaynatma va o‘simlik yig‘malarida, jumladan siydik haydovchi vosita sifatida hamda ovqat hazmini yaxshilash uchun qo‘llanadi.

Bu qanday o‘simlik va uni qanday tanish mumkin?

Oddiy archa ignabargli o‘rmonlarda ayniqsa ko‘p uchraydigan o‘simliklardan biridir. U asosan qarag‘ayzorlar, aralash qarag‘ay o‘rmonlari va qoraqarag‘ayzorlarda pastki qatlam o‘simligi sifatida o‘sadi. Quruq qumli tuproqlarda archa ba’zan deyarli sof chakalakzorlar hosil qiladi. Bunday joylarda u daraxtsimon shaklga ham ega bo‘lishi mumkin.

Tibbiy ma’lumotnomalarda dorivor xomashyo sifatida qubbasimon mevalar ko‘rsatiladi. Ular archa mevalari deb ham ataladi. Aynan pishgan mevalardan eng ko‘p foydalaniladi.

Qubbasimon mevalar kuzda, ular to‘liq pishganda yig‘iladi. Pishgan mevalarning o‘ziga xos hidi va shirin-achchiq ta’mi bo‘ladi. Yig‘ish vaqtida pishgan mevalarni yashillaridan ajratish, shuningdek ignalar va begona aralashmalarni olib tashlash muhim.

Oddiy archa nafaqat dorivor o‘simlik sifatida ahamiyatga ega. Uning mevalari qadimdan kundalik hayotda va oziq-ovqat amaliyotida ma’lum bo‘lgan. Eski ma’lumotnomalarda shakar miqdori yuqori bo‘lgani sababli ulardan alkogolli ichimliklar tayyorlangani qayd etilgan. Fransiyada bunday ichimlik «Geniévre», Shotlandiyada esa «Gin» deb atalgan.

O‘simlikning boshqa qismlari ham o‘rganilgan. Eski farmatsevtik tavsiflarda tana va ildizlarning yog‘och qismi, shuningdek o‘simlikning turli qismlaridan olinadigan efir moylari tilga olinadi. Biroq Varlih tavsifida asosiy rasmiy xomashyo sifatida aynan mevalar ko‘rsatilgan.

Oddiy archani kazak archasidan farqlash kerak. Bu boshqa tur. Eski tibbiy ma’lumotnomalarda u kuchli zaharli o‘simlik sifatida tasvirlangan, shuning uchun undan tibbiy foydalanish cheklangan va amalda odatiy qo‘llashdan chiqarilgan. Uning efir moyi oshqozon-ichak yo‘llari va buyraklarni ta’sirlantirishi mumkin.

Uning mevalari qanday moddalarni o‘z ichiga oladi?

Qubbasimon mevalarning tarkibi farmakognoziya ma’lumotnomalarida batafsil tasvirlangan. Ularda efir moyi, smola, mum, shakarlar, organik kislotalar, mineral tuzlar va yuniperin deb atalgan sariq amorf modda mavjudligi ko‘rsatiladi.

Tavsiflardan birida mevalardagi efir moyi miqdori 1,2% gacha ekani ko‘rsatilgan. Boshqa ma’lumotnomada qubbasimon mevalarda efir moyi 2% gacha bo‘lishi qayd etiladi. Moy tarkibida kamfen, kadinen, terpinenol, borneol, pinen va boshqa terpenlar tilga olinadi.

Mevalarda shakar miqdori 40% gacha bo‘lishi mumkin. Shuningdek, organik kislotalar va rang beruvchi modda mavjud. Bunday tarkib xomashyoning nafaqat hidi va ta’mini, balki an’anaviy oziq-ovqat sifatidagi qo‘llanilishini ham tushuntiradi.

Mevalarning efir moyi turli birikmalar aralashmasidan iborat. Eski farmatsevtik tavsifda ular orasida pinen, kadinen va archa kamforasi nomlari keltirilgan.

Mevalarning o‘zi bilan efir moyini farqlash muhim. Bular xomashyoning turli shakllaridir. Eski ma’lumotnomalarda moy yangi pishgan mevalarni suv bilan haydash orqali olinadigan alohida preparat sifatida tasvirlangan.

Efir moyini saqlashda ham ehtiyotkorlik talab etilgan. Yorug‘lik va kislorod ta’sirida u quyuqlashib, qoraygan. Shu sababli uni qorong‘i joyda va to‘liq to‘ldirilgan idishlarda saqlash tavsiya qilingan.

Oddiy archaning qanday foydali xususiyatlari bor?

Mevalarning an’anaviy qo‘llanilishi, avvalo, siydik chiqarish tizimi va ovqat hazm qilish bilan bog‘liq. Ma’lumotnomalarda qubbasimon mevalardan tayyorlangan preparatlarning siydik haydovchi ta’siri tasvirlangan. Shuningdek, ular ovqat hazmini yaxshilash va balg‘am ko‘chiruvchi vosita sifatida qo‘llangani ko‘rsatiladi.

Eski qo‘llanmalarda o‘simlikning tarkibi va ta’siri asosan mevalarning efir moyi bilan bog‘langan. Kichik miqdorlarda u siydik ajralishini kuchaytiradi. Katta miqdorlarda esa, aksincha, buyraklarni ta’sirlantirishi mumkin.

Shuning uchun archani mutlaqo xavfsiz o‘simlik deb hisoblash mumkin emas. Uning an’anaviy qo‘llaniladigan sohalari bor, ammo aniq cheklovlari ham mavjud.

Siydik chiqarish tizimi uchun

Qubbasimon mevalar an’anaviy ravishda siydik haydovchi vosita sifatida qo‘llangan. Ma’lumotnomalarda meva damlamasi siydik ajralishini kuchaytirish va siydik yo‘llariga ta’sir qilish uchun ishlatilgani ko‘rsatiladi. Tarixan archa mevalari turli o‘simlik yig‘malarining tarkibiga ham kirgan. Bunday aralashmalarda ular boshqa dorivor o‘simliklar bilan birga ishlatilgan.

Shu bilan birga, buyrak yallig‘lanishi archa mevalarini qo‘llashga qarshi ko‘rsatmalar qatorida aniq keltirilgan. Buni ayniqsa hisobga olish kerak, chunki katta miqdordagi efir moyi buyrak yallig‘lanishiga va siydikda qon paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.

Ovqat hazm qilish uchun

Mevalar boshqa ziravorlarga o‘xshab hazm sust bo‘lganda qo‘llangan. Ma’lumotnomalarda ularning ovqat hazm qilish jarayonlarini yaxshilash bilan bog‘liq ta’siri ham tasvirlangan. Archa mevalari ziravor xomashyosi sifatida ishlatilgan. Ularning o‘ziga xos shirin-achchiq ta’mi va hidi mevalardan nafaqat fitoterapiyada, balki oziq-ovqat amaliyotida ham foydalanish imkonini beradi.

Nafas yo‘llari uchun

Qubbasimon mevalar balg‘am ko‘chiruvchi vosita sifatida ham tasvirlanadi. Eski qo‘llanmalarda ularni qo‘llash nafas yo‘llaridagi ajralmani chiqarishni yengillashtirish bilan bog‘langan. Bu o‘simlikning an’anaviy fitoterapevtik qo‘llanilishiga taalluqlidir. Nafas yo‘llari kasalliklarining belgilari saqlanib qolsa yoki kuchli bo‘lsa, tibbiy baholash zarur.

Archa mevalari qanday qo‘llanadi?

Fitoterapiyada pishgan quritilgan qubbasimon mevalardan foydalaniladi. Ular damlama, qaynatma va o‘simlik yig‘malari shaklida qo‘llanadi. «Oddiy archani qanday damlash kerak?» degan savol xomashyo shakliga aniqlik kiritishni talab qiladi. Eski qo‘llanmalarda tayyorlashning turli usullari tasvirlangan, shuning uchun barcha holatlar uchun yagona sxema yo‘q. O‘simlik tavsiflarida uchraydigan eng oddiy usul — mevalardan suvli damlama tayyorlash. Boshqa holatlarda archa mevalari ko‘p komponentli qaynatmalar tarkibiga qo‘shilgan.

Tarkibli o‘simlik formulalari ham mavjud bo‘lgan. Ulardan birida qubbasimon mevalar dala qirqbo‘g‘imi, makkajo‘xori popugi, qayin barglari, petrushka, qumli bo‘ymadaron va boshqa o‘simlik komponentlari bilan birlashtirilgan. Biroq bunday yig‘mada archa borligi uni buyrak kasalliklarida mustaqil qo‘llash uchun mos qilib qo‘ymaydi.

Eski ma’lumotnomalarda archa mevalarining boshqa dorivor o‘simliklar bilan kombinatsiyalari ham keltirilgan. Ular orasida ayiqquloq, brusnika, qirqbo‘g‘im, qorakuya va boshqa komponentlar uchraydi. Bunday retseptlar tarixiy xalq tabobati amaliyotiga tegishli bo‘lib, ularni universal qabul qilish sxemasi sifatida tushunmaslik kerak.

Mevalar faqat ichish uchun ishlatilmagan. Eski tibbiy tavsiflarda mevalardan tutatish uchun va xushbo‘y vannalar tarkibiy qismi sifatida tashqi foydalanish ham tilga olinadi. Biroq ichki qo‘llash uchun asosiy dorivor xomashyo pishgan mevalar bo‘lib qolgan.

Mevalarning efir moyi ham alohida preparat sifatida tasvirlangan. Bunda konsentrlangan moyni quritilgan mevalardan tayyorlangan oddiy damlamaga tenglashtirib bo‘lmaydi. Bu xomashyoning boshqa xavfsizlik xususiyatlariga ega bo‘lgan ancha konsentrlangan shaklidir.

Qubbasimon mevalarni qanday yig‘ish va saqlash kerak?

Dorivor xomashyo kuzda, qubbasimon mevalar to‘liq pishganda yig‘iladi. Buta tikanli bo‘lgani sababli qo‘lda yig‘ishda qo‘lqopdan foydalaniladi.

Boshqa usul ham bor. Shoxlar ostiga mato yozib, pishgan mevalarni tayoq bilan qoqib tushirish mumkin. Shundan keyin xomashyo saralanadi. Undan yashil pishmagan mevalar, ignalar va boshqa aralashmalar olib tashlanadi.

Sifatli xomashyo uchun pishgan va pishmagan mevalarni aralashtirmaslik muhim. Farmakopeya tavsifida pishmagan va jigarrang mevalar, shuningdek ignalar va mineral aralashmalar miqdori alohida me’yorlangan.

Qubbasimon mevalar o‘rtacha haroratda quritiladi. Yuqori harorat ma’qul emas: bunday quritishda mevalar burishib qoladi.

Boshqa eski tavsifda pishgan mevalarni sun’iy isitishsiz, odatdagi haroratda, yaxshi shamollatiladigan xonada quritish tavsiya qilingan. Ikkala tavsifning asosiy fikri bir xil: quritish vaqtida xomashyoni qizdirib yubormaslik kerak.

Quritilgan mevalar quruq joyda, ifloslanish va ortiqcha namlikdan himoyalangan holda saqlanadi. Efir moyi uchun talablar boshqacha: yorug‘lik va kislorod uning xususiyatlarini o‘zgartirgani sababli uni qorong‘i joyda va yaxshi to‘ldirilgan idishda saqlash tavsiya etiladi.

Oddiy archani chet elda qanday topish mumkin

Chet elda gul yoki ildizni emas, oddiy archaning pishgan rezavor mevaga o‘xshash qubbalarini izlang. Qadoqda *Juniperus communis* va mamlakat tilidagi tegishli nom ko‘rsatilishi mumkin.

• AQSh: common juniper, juniper berry. Butun yoki maydalangan mevalar, choy uchun paketlarda, damlamalar va suyuq ekstraktlar, shuningdek kapsulalar shaklida sotiladi. O‘tlar va choy do‘konlari, sog‘lom oziq-ovqat do‘konlari va onlayn do‘konlardan izlang.
• Germaniya: Gemeiner Wacholder, mevalari — Wacholderbeeren. Sochma holda, Arzneitee sifatida va meva ekstrakti solingan kapsulalarda sotiladi. Dorixonalar (Apotheken), onlayn dorixonalar, Reformhäuser va choy do‘konlaridan izlang. Agar aynan dorivor choy kerak bo‘lsa, Arzneitee deb so‘rang: oziq-ovqat mahsuloti yoki ziravor sifatidagi mevalar avtomatik ravishda dorivor choyga aylanmaydi.
• Fransiya: Genévrier commun, mevalari — baies de genièvre. Sochma holda tisane uchun, teinture mère va kapsulalar shaklida sotiladi. Dorixonalar, herboristeries, sog‘lom oziq-ovqat do‘konlari va onlayn do‘konlardan izlang.

Qadoqda *Juniperus communis*, o‘simlik qismi — berries, Wacholderbeeren yoki baies de genièvre, shuningdek mahsulot dorivor choy yoki oziq-ovqat mahsuloti, oziq-ovqat choyi yoxud qo‘shimcha ekaniga oid ma’lumotni tekshiring. Organik maqomini organic, Bio yoki bio alohida belgisi orqali tasdiqlang. AQShda oziq-ovqat qo‘shimchalari sotilishidan oldin xavfsizlik va samaradorlik bo‘yicha FDA tomonidan dastlabki tasdiqdan o‘tmaydi.

Oddiy archa: qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari

Asosiy cheklov buyraklar bilan bog‘liq. Eski ma’lumotnomalarda archa mevalari buyrak yallig‘lanishida qarshi ko‘rsatilgani to‘g‘ridan-to‘g‘ri qayd etilgan. Bu efir moyining ta’siri bilan bog‘liq. Kichik miqdorlarda u siydik ajralishini kuchaytiradi, katta miqdorlarda esa buyrak yallig‘lanishi va siydikda qon paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.

Shuning uchun buyraklarning o‘tkir kasalliklarida va ularning faoliyati buzilganda archadan foydalanish alohida ehtiyotkorlik va tibbiy baholashni talab qiladi. Bunday holatlarda siydik haydovchi o‘simlik vositalarini mustaqil qo‘llamaslik kerak.

Oddiy archani kazak archasi bilan adashtirmang. Keyingisi boshqa turga mansub va tibbiy adabiyotlarda kuchli zaharli o‘simlik sifatida tasvirlangan. Uning moyi kuchli ta’sirlantiruvchi xususiyatga ega.

Konsentrlangan preparatlarda ham ehtiyotkorlik kerak. Efir moyi va quritilgan mevalar bir xil xomashyo emas. Eski ma’lumotnomalardagi ma’lumotlar efir moyi miqdori oshishi ta’sirlantiruvchi ta’sir xavfini kuchaytirishini ko‘rsatadi.

Moyni tashqi qo‘llash ham butunlay zararsiz emas. O‘simlik tavsifida u terini ta’sirlantirib, qizarish va hatto pufakchalar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkinligi qayd etilgan. Homiladorlik davrida noma’lum yoki konsentrlangan archa preparatlarini dorivor maqsadda qo‘llash albatta shifokor bilan maslahatlashishni talab qiladi. Ayniqsa buyrak kasalliklarida archa vositalarini mustaqil ishlatmaslik muhim. Doimiy dori-darmonlarni qabul qilayotgan bo‘lsangiz, o‘simlik preparatlarini qo‘llashni ham shifokor bilan muhokama qiling. Bola uchun dorivor xomashyodan bunday maslahatlashuvsiz foydalanish mos kelmaydi.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Buyrak kasalliklari, siyish buzilishi va siydikda qon paydo bo‘lganda tibbiy baholash kerak. Archa tashxis va davolashning o‘rnini bosmasligi kerak. Quyidagi holatlarda shifokor bilan maslahatlashish ayniqsa muhim:

• homiladorlik va emizish davrida;
• buyrak kasalliklari yoki buyrak faoliyati buzilganda;
• surunkali kasalliklarda;
• doimiy dori-darmonlarni qabul qilganda;
• allergik reaksiya paydo bo‘lganda;
• vosita bola uchun rejalashtirilganda.

Ahvol yomonlashsa, kuchli og‘riq, siydikda qon yoki boshqa noodatiy belgilar paydo bo‘lsa, o‘simlik vositasidan foydalanishni to‘xtatib, tibbiy yordamga murojaat qilish kerak.

Boris Uvaydov — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Boris Uvaydov usuli bo‘yicha barcha maqolalar →