Ayollarda gipotireoz: belgilar va tahlillar

Dr. Boris Wydoff

Gipotireoz — qalqonsimon bez yetarli miqdorda gormon ishlab chiqarmaydigan holat. Ayollarda uning dastlabki belgilari ko‘pincha sezilmaydi: doimiy charchoq, sovuqqa sezgirlik va terining qurishi. Agar bu o‘zgarishlar davom etsa, shifokorga yoziling va TTG hamda T4 tahlillarini muhokama qiling. Sabablari turlicha bo‘lishi mumkin: autoimmun kasallikdan tortib, qalqonsimon bezni davolash oqibatlarigacha. Faqat o‘zini qanday his qilishga qarab tashxis qo‘yib bo‘lmaydi.

Gipotireoz — oddiy so‘zlar bilan aytganda, bu nima?

Qalqonsimon bez — bo‘yinning old qismida joylashgan kichik a’zo. U moddalar almashinuvi va organizm faoliyatini boshqarishda qatnashadigan gormonlarni ishlab chiqaradi. Bu gormonlar yetishmaganda, ko‘plab jarayonlar sekinlashadi. Shifokorlar bunday holatni gipotireoz yoki qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi deb atashadi.

Ayol uzoq vaqt davomida o‘zida nima yuz berayotganini tushunmasligi mumkin. Ilgari u uy yumushlarini, ishni va sayrlarni oson uddalagan bo‘lsa, endi kunning o‘rtalaridayoq o‘zini butunlay holdan toygan his qiladi. Yetarlicha uxlaganidan keyin ham kuchi tiklanmaydi. Asta-sekin odatdagi yumushlar ham haddan tashqari og‘ir tuyula boshlaydi.

Gipotireozning o‘ziga xos tomoni shundaki, alomatlar odatda sekin kuchayadi. Ba’zan o‘zgarishlar shu qadar asta yuz beradiki, ayol yangi holatiga ko‘nikib qoladi. U hammasini yosh, ishdagi zo‘riqish yoki dam olish yetishmasligi bilan izohlaydi. Vaholanki, sabab gormonlar ishlab chiqarilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Gipotireoz har qanday yoshda rivojlanishi mumkin. Uning keng tarqalgan sabablaridan biri Xashimoto autoimmun kasalligi bo‘lib, u ko‘pincha 30–50 yosh oralig‘ida boshlanadi. Biroq qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi ancha keyin ham uchraydi. Ba’zan bu holat homiladorlikdan keyin yoki qalqonsimon bezning boshqa kasalliklarini davolash natijasida paydo bo‘ladi.

Yaxshi xabar shuki, bu holatni odatda shifokor belgilagan davolash yordamida nazorat qilish mumkin. To‘g‘ri tanlangan davolash bilan ko‘pchilik odatdagi hayot tarzini davom ettira oladi. Eng muhimi — kasallikni o‘zingizcha taxmin qilish emas, balki holsizlik sababini aniqlash.

Ayollarda gipotireozning qaysi dastlabki alomatlarini sezmay qolish oson?

Eng keng tarqalgan belgilardan biri — odatdagidan kuchli charchoq. Ayol ertalab uyg‘onadi, ammo go‘yo umuman dam olmagandek his qiladi. Oddiy ishlarni bajarish avvalgidan ko‘proq kuch talab qiladi. Ba’zan uchrashuvlar, sayrlar va kundalik yumushlardan voz kechgisi keladi.

Yana bir xos belgi — sovuqqa sezgirlikning ortishi. Xonadagi boshqalarga qulay bo‘lsa-da, ayol issiqroq sviter kiyishni xohlaydi. Qo‘l va oyoqlari tez-tez sovuq tuyuladi. Bunda atrofdagi havo harorati mutlaqo odatiy bo‘lishi mumkin.

Teri va sochlarning holati ham ko‘pincha o‘zgaradi. Teri quriydi, taranglik hissi paydo bo‘ladi. Sochlar avvalgi ko‘rinishini yo‘qotadi, quriydi yoki odatdagidan ko‘proq to‘kila boshlaydi. Bunday o‘zgarishlarni ko‘pincha noto‘g‘ri parvarish bilan izohlashadi, ammo ba’zan sabab organizm ichida bo‘ladi.

Ichak faoliyati ham o‘zgarishi mumkin. Ich kelishi siyraklashadi, qabziyat paydo bo‘ladi. Shu bilan birga, ayol odatdagi ovqatlanish tartibini sezilarli o‘zgartirmagan bo‘lsa ham, vazni oshayotganini payqaydi. Bu belgilar doimiy holsizlik va sovuqqa sezgirlik bilan birga kuzatilishi mumkin.

Xotira va kayfiyatdagi o‘zgarishlarga ham alohida e’tibor berish kerak. Suhbat, o‘qish yoki ishga diqqatni jamlash qiyinlashadi. Ba’zan mazmunini tushunish uchun bir sahifani bir necha marta qayta o‘qishga to‘g‘ri keladi. Kayfiyat tushishi va depressiv alomatlar ham kuzatilishi mumkin.

Hayz ko‘rishi davom etayotgan ayollarda hayz sikli o‘zgarishi mumkin. Hayz muntazam bo‘lmay qoladi yoki odatdagidan ko‘proq qon ketadi. Ba’zan aniq sababsiz ovoz bo‘g‘ilishi ham kuzatiladi. Bunday o‘zgarishlar ham qalqonsimon bez faoliyati pasayganda uchrashi mumkin.

Yuqoridagi belgilarning hech biri faqat gipotireozga xos emas. Ular boshqa holatlarda ham kuzatiladi. Hatto ayol o‘zida bir nechta alomatni sezsa ham, ularning soniga qarab tashxis qo‘yilmaydi. Tibbiy tekshiruvdan o‘tish zarur.

Nima uchun qalqonsimon bez sustroq ishlay boshlaydi?

Gipotireoz haqida gap ketganda, uning sabablari ko‘pincha yod yetishmasligi bilan izohlanadi. Ammo bu yagona sabab emas. Aholi odatda ovqat bilan yetarli miqdorda yod oladigan mamlakatlarda asosiy sabablardan biri autoimmun kasallik — Xashimoto tireoiditi hisoblanadi. Bu kasallikda immun tizimi organizmning o‘z qalqonsimon bezi to‘qimalariga ta’sir qiladi.

Xashimoto kasalligi ayollarda ayniqsa ko‘p uchraydi. U ko‘pincha 30–50 yosh oralig‘ida boshlanadi, lekin hayotning boshqa davrlarida ham paydo bo‘lishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan bez zarur miqdorda gormon ishlab chiqarish qobiliyatini yo‘qotishi mumkin. Shu sababli shifokor nafaqat alomatlarni, balki oilaviy kasalliklar tarixini ham aniqlashtiradi.

Qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi avval boshdan kechirilgan tireoidit bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ba’zan u qalqonsimon bez operatsiyasidan, bo‘yin sohasidagi nur terapiyasidan yoki bez faoliyati haddan tashqari kuchayganini davolashdan keyin rivojlanadi. Ayrim dorilar ham bez faoliyatiga ta’sir qilishi mumkin.

Ovqat bilan yodning yetarli miqdorda olinmasligi ham mumkin bo‘lgan sabablardan biridir. Biroq bu muammoning qanchalik keng tarqalganligi mamlakat va ovqatlanish xususiyatlariga bog‘liq. Charchoq yoki ortiqcha vazni bor har bir ayolda yod yetishmovchiligi bor deb avtomatik xulosa qilish mumkin emas.

Irsiyat ham ahamiyatga ega. Agar yaqin qarindoshlarda qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lgan bo‘lsa, shunga o‘xshash buzilishlar ehtimoli yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun shifokorga oiladagi bunday holatlar haqida aytish foydali. Ayniqsa, qarindoshlarga Xashimoto yoki boshqa autoimmun kasallik tashxisi qo‘yilgan bo‘lsa.

Kasallikning sababi keyingi davolash usuliga ta’sir qiladi. Bir ayolga muntazam kuzatuv yetarli bo‘lishi mumkin, boshqasiga esa doimiy gormon o‘rnini bosuvchi davolash kerak bo‘ladi. Tegishli yondashuvni o‘xshash shikoyatlari bor tanishlarning maslahatiga qarab emas, tekshiruvdan keyin tanlash lozim.

Gipotireozni oddiy charchoq va yoshga bog‘liq o‘zgarishlardan qanday farqlash mumkin?

55 yoshli ayolni tasavvur qiling. So‘nggi oylarda unga odatdagi ishlarni bajarish qiyinlashdi, holbuki kun tartibi deyarli o‘zgarmagan. U organizmi shunchaki qarib boryapti deb o‘ylaydi va tekshiruvdan o‘tish uchun sabab ko‘rmaydi. Ammo yoshning o‘zi salomatlikdagi har qanday yomonlashuvni izohlamaydi.

Boshqa tomondan, charchoqning o‘zi hech narsani isbotlamaydi. Gipotireozga xos ko‘plab shikoyatlar turli holatlarda ham uchraydi. Shu sababli shifokorlar umumiy manzarani, kasallik tarixini va tekshiruv natijalarini baholaydilar. Alohida biror alomat uy sharoitida tashxis qo‘yish uchun ishonchli vosita emas.

Qabul paytida shifokor o‘zgarishlar qachon boshlanganini va qanday rivojlanganini so‘raydi. U qarindoshlarda qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lgan-bo‘lmaganini, homiladorlikni yoki bo‘yin sohasida davolanishni boshdan kechirganingizni aniqlashtirishi mumkin. Zarur bo‘lsa, bez kattalashmaganini tekshirish uchun bo‘yinni ko‘zdan kechiradi.

Asosiy laboratoriya ko‘rsatkichlari — tireotrop gormon (TTG) va tiroksin (T4). Ular qalqonsimon bez faoliyatini baholashga yordam beradi. Zarurat bo‘lsa, shifokor qo‘shimcha tekshiruvlar tayinlaydi yoki endokrinologga yuboradi.

Ba’zan ayollar kasallikni ertalabki tana harorati yoki tashqi ko‘rinishdagi o‘zgarishlar orqali aniqlashga urinadilar. Ammo bunday kuzatuvlar tahlillarning o‘rnini bosa olmaydi. Tana harorati turli omillarga bog‘liq, tashqi ko‘rinish esa gormonlar miqdorini ishonchli aniqlash imkonini bermaydi.

Agar tekshiruv natijalari gipotireozni tasdiqlamasa, bu shikoyatlarni e’tiborsiz qoldirish kerak degani emas. Shifokor o‘zini yomon his qilishning boshqa sabablarini izlashni davom ettirishi mumkin. Tekshiruvning maqsadi — aslida nima yuz berayotganini aniqlash va mos yordamni tanlash.

Gipotireozda nimalar yeyish mumkin va kundalik hayotni qanday tashkil etish kerak?

Ovqatlanish to‘laqonli va xilma-xil bo‘lishi kerak. To‘qima va a’zolarning normal ishlashi uchun organizmga turli oziq moddalar zarur. Biroq qalqonsimon bez yetarli miqdorda gormon ishlab chiqarmayotgan bo‘lsa, oddiy ovqat uning o‘rnini bosa olmaydi. Shuning uchun ovqatlanish va shifokor belgilagan davolash turli vazifalarni bajaradi.

Tashxis qo‘yilgach, ko‘pchilik darhol «gipotireozda nimalarni yeyish mumkin emas?» deb so‘raydi. Ammo bu kasallikning mavjudligi ayol o‘zboshimchalik bilan butun oziq-ovqat guruhlarini ratsiondan chiqarishi kerakligini anglatmaydi. Ayniqsa, hali aniqlanmagan yod yetishmovchiligiga asoslanib ovqatlanishni cheklash ma’qul emas. Alohida cheklovlarni davolovchi mutaxassis bilan muhokama qilish yaxshiroq.

Agar vazn o‘zgarishi yoki doimiy charchoq bezovta qilsa, bu haqda shifokorga ayting. Bunday shikoyatlar holatni va davolash natijalarini baholashga yordam beradi. Tana vaznidagi har qanday o‘zgarishni faqat qalqonsimon bez bilan izohlash kerak emas. Shunga o‘xshash belgilar turli sabablarga ko‘ra paydo bo‘ladi.

Kun davomida o‘zingizni qanday his qilayotganingizga ham e’tibor berish foydali. G‘ayrioddiy holsizlik qachon boshlanganini, uyqu, kayfiyat va kundalik yuklamaga chidamlilik qanday o‘zgarganini yozib borishingiz mumkin. Bunday qaydlar shifokor qabulida asqatadi. Ular xotiradan tiklash qiyin bo‘lgan asta-sekin o‘zgarishlarni tushuntirishga yordam beradi.

Kasallik tasdiqlanganida ovqatlanish va kundalik odatlar tibbiy yordamga qo‘shimcha sifatida qaraladi. O‘zingizni yaxshiroq his qila boshlaganingiz uchun belgilangan dorilarni o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirmang. Alomatlar kamayganida ham gormonlarni nazorat qilish zarur.

Qalqonsimon bez faoliyati pasaygan ayollarga qanday maslahat beraman?

Naturopat sifatidagi ko‘p yillik amaliyotim davomida qalqonsimon bez faoliyati pasayishini butun organizm holati bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqish kerak degan xulosaga keldim. Men bu a’zoning faoliyatini nafaqat moddalar almashinuvi, balki boshqa endokrin bezlarning holati bilan ham bog‘layman. Ayniqsa, ayol yillar davomida holsizlik va vazn o‘zgarishidan shikoyat qiladigan holatlar meni qiziqtiradi. O‘z yondashuvimda bir nechta yo‘nalishni ajratib ko‘rsataman.

Birinchisi — ovqat bilan organizmga qancha yod tushishiga e’tibor berish. Kitoblarimda qalqonsimon bez faoliyatidagi buzilishlarni yod va boshqa mikroelementlarning yetishmasligi bilan bog‘layman. Ayniqsa, yod, selen va kremniyni alohida ta’kidlayman. Yodning oziq-ovqat manbalari sifatida dengiz baliqlari, dengiz o‘tlari va tuxumni ko‘rsataman. Baliqni qaynatib yoki bug‘da pishirishni tavsiya qilaman. Biroq yod preparatlarini o‘zboshimchalik bilan qabul qilish yoki dengiz o‘tlarini haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish kerak emas.

Ikkinchisi — bo‘yinning umurtqa qismi va trapetsiyasimon mushaklar holatini hisobga olish. Amaliyotimda yillar davomida kuchli charchoq va boshqa noxush holatlardan aziyat chekkan bir ayol bilan bog‘liq vaziyat bo‘lgan. Tekshiruv paytida trapetsiyasimon mushaklarning, ayniqsa, yettinchi bo‘yin umurtqasi atrofida kuchli tarangligini aniqladim. Mening nazariyamga ko‘ra, stress mushaklar spazmini keltirib chiqaradi, bu esa bosh sohasidagi qon aylanishini yomonlashtirib, buzilishlarning yopiq doirasini yuzaga keltiradi. Shu sababli bo‘yin mushaklarini bo‘shashtirish bilan ishlayman: amaliyotimda iliq vannalar, kompresslar va maxsus osteopatik usullardan foydalanaman. Bo‘yin umurtqalariga ta’sir qilish va qalqonsimon bez sohasini massaj qilishni o‘zingiz bajarmang — bunday muolajalarni malakali mutaxassisga topshirish kerak.

Uchinchisi — qalqonsimon bez faoliyatini boshqa endokrin a’zolar bilan birgalikda ko‘rib chiqish. Ma’ruzalarimda qalqonsimon bez faoliyati pasayishini tuxumdonlar va buyrak usti bezlari faoliyatidagi buzilishlar bilan bog‘layman. Mening ishonchimga ko‘ra, endokrin bezlar o‘zaro chambarchas bog‘langan, shuning uchun ulardan birining holatini boshqalaridan alohida ko‘rib chiqib bo‘lmaydi. Ayrim ayollarda hayz sikli buzilishi, quvvat o‘zgarishi va boshqa shikoyatlar bir vaqtda paydo bo‘lishini men shu bilan izohlayman. Menimcha, uzoq davom etadigan holsizlikda organizmning umumiy holatiga e’tibor berish kerak.

To‘rtinchisi — uzoq davom etadigan stress va ovqatlanishning endokrin tizimga ta’sirini hisobga olish. Ma’ruzalarimda zamonaviy turmush tarzi, doimiy zo‘riqish va oziq moddalar yetishmasligini ichki sekretsiya bezlari faoliyatining yomonlashuvi bilan bog‘layman. Mening nazariyamga ko‘ra, uzoq davom etadigan stress paytida organizm ko‘proq resurs sarflaydi va endokrin a’zolarning normal ishlashini ta’minlash uchun ular yetishmay qolishi mumkin. Shu sababli men bitta alohida alomatga emas, balki ovqatlanish, stressdan tiklanish va insonning umumiy holati uyg‘unligiga e’tibor berish kerak deb hisoblayman.

Mening naturopatik yondashuvim shifokor belgilagan davolashni to‘ldirishi mumkin. Gipotireozdan shubha qilinganda tibbiy tekshiruvdan o‘tish, kasallik tasdiqlanganda esa belgilangan davolashni davom ettirish zarur. Dorilarni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatish yoki ularning o‘rniga tabiiy vositalarni qo‘llash mumkin emas.

Gipotireoz qanday davolanadi va odatda nima buyuriladi?

Tashxis tasdiqlangach, asosiy davolash odatda qalqonsimon bez yetishmayotgan gormonini to‘ldirishdan iborat bo‘ladi. Buning uchun shifokorlar ko‘pincha levotiroksin tabletkalarini buyuradilar. U organizm zarur miqdorda ishlab chiqara olmaydigan tiroksin o‘rnini bosadi. Bu davolash kasallik belgilarini nazorat qilish imkonini beradi.

Ko‘plab bemorlar preparatni doimiy ravishda, ko‘pincha butun umri davomida qabul qilishlari kerak bo‘ladi. Buning sababi gormonlar yetarli ishlab chiqarilmasligiga olib kelgan omil saqlanib qolishi mumkinligidir. Doza to‘g‘ri tanlansa, odam odatdagi faoliyatiga qaytadi. Ammo davolash natijasini faqat o‘zini qanday his qilishga qarab baholash yetarli emas.

Shifokor dozaning organizm ehtiyojiga mosligini tekshirish uchun takroriy qon tahlillarini tayinlaydi. Mos kelmaydigan doza ko‘ngil aynishi, ich ketishi, bosh og‘rig‘i yoki uyqu buzilishlariga olib kelishi mumkin. Bunday shikoyatlar paydo bo‘lsa, shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashish zarur.

Ayollar ba’zan buyurilgan dorilardan tashqari qalqonsimon bez uchun nima ichish kerakligini so‘rashadi. Yetishmayotgan gormon o‘rnini bosadigan universal ichimlik yoki oziq-ovqat qo‘shimchasi yo‘q. Agar yod yetishmovchiligi taxmin qilinsa, uni bartaraf etish zarurati alohida aniqlanadi. Yod qabul qilishni o‘zboshimchalik bilan boshlamang.

Homiladorlik va uni rejalashtirish davrida alohida e’tibor kerak. Gipotireozi bor ayol bu haqda shifokorga oldindan xabar berishi lozim. Homiladorlik paytida qo‘shimcha tekshiruvlar va levotiroksin dozasini o‘zgartirish talab qilinishi mumkin. Davolanmagan kasallik ona va bola uchun jiddiy asoratlar xavfini oshiradi.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Gipotireozning hayot uchun xavfli og‘ir asorati — miksedematoz komadan shubha qilinganda tez yordam chaqirish kerak. Bu juda kam uchraydigan holat bo‘lib, ko‘pincha qalqonsimon bez faoliyati keskin pasaygan keksa odamlarda kuzatiladi. Bunda shifoxonada zudlik bilan davolash zarur. Agar odamning hushi keskin susaysa yoki u hushsiz bo‘lsa, rejalashtirilgan qabulni kutmang.

Oddiy holatlarda gipotireoz asta-sekin rivojlanadi va shoshilinch yordamni talab qilmaydi. Biroq qalqonsimon bez faoliyati pasayganidan shubha qilinsa, terapevt qabuliga yozilish kerak. Ayniqsa, o‘zini his qilishdagi o‘zgarishlar doimiy tus olib, kundalik hayotga xalaqit bersa. Shifokor qanday tekshiruvlar zarurligini belgilaydi.

Hayz siklining buzilishi, sochlarning sezilarli to‘kilishi, diqqatni jamlash qiyinlashishi va kayfiyatning uzoq vaqt tushkun bo‘lishi ham rejali maslahat uchun sababdir. Yuqoridagi barcha belgilar paydo bo‘lishini kutish shart emas. Shifokor shikoyatlarni baholaydi va TTG hamda T4 tahlillari kerakligini hal qiladi.

Agar gipotireoz tashxisi allaqachon qo‘yilgan bo‘lsa, nazorat tekshiruvlarini o‘tkazib yubormang. Ular dori dozasining to‘g‘ri tanlanganini tekshirishga yordam beradi. Davolashning nojo‘ya ta’sirlari kuzatilsa, dorini o‘zingizcha o‘zgartirmasdan, shifokorga xabar bering.

Homiladorlik yoki uni rejalashtirish alohida vaziyat hisoblanadi. Gipotireoz avvaldan aniqlangan bo‘lsa, kuzatuv va davolashni qayta ko‘rib chiqish uchun davolovchi shifokor bilan bog‘lanish kerak. O‘z vaqtida davolanish homiladorlik asoratlari xavfini kamaytirishga yordam beradi.

Bu mavzu bilan qanday ishlashim haqida batafsil ma’lumot — «Qalqonsimon bez» sahifasida.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →