Шалғындық беде: пайдалы қасиеттері және қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Шалғындық беде (Trifolium pratense) — қызғылт-қызыл гүлдері бар, халық медицинасында дәстүрлі түрде қолданылып келе жатқан көпжылдық өсімдік. Оның гүлшоғырлары мен шөбінен шай және су қайнатпаларын дайындайды. Фитотерапия анықтамалықтарында бұл өсімдіктің құрамында флавоноидтар, изофлавондар, сапониндер және басқа да өсімдік қосылыстары бар екені көрсетілген. Дәрілік шөптер туралы еңбектерде оны жөтел, суық тию, қабыну жағдайлары және әйелдерде кездесетін кейбір жайсыздықтар кезінде қолдану сипатталған.

Шалғындық беде қай жерде өседі және оны қалай тануға болады?

Шалғындық бедені қызыл беде деп те атайды. Ол бұршақ тұқымдасына жатады және жазда шалғынға барған әр адамға жақсы таныс. Өсімдіктің биіктігі 20–50 см-ге жетеді. Тамыры кіндік тамырлы әрі тармақталған. Тамырларында азотты сіңіруге қатысатын бактериялары бар шағын түйнектер жиі түзіледі.

Жапырақтары үш жапырақшадан тұрады. Төменгі жапырақшалары әдетте жұмыртқа тәрізді, ал жоғарғылары ұзынша келеді. Олардың бетінде көбіне ашық түсті үшбұрышты дақтар байқалады. Жапырақшалардың жиектерінде нәзік кірпікшелер орналасады.

Өсімдіктің басты көркі — қызғылт-қызыл түсті тығыз гүлшоғырлары. Жеке гүлдері бұршақ тұқымдастарына тән пішінге ие. Гүлдеп болғаннан кейін ішінде бір тұқымы бар шағын бұршаққап жемістері пайда болады.

Беде мамырдан қазанға дейін гүлдейді. Жемістері күздің соңына дейін пісуі мүмкін.

Оны шалғындардан, орман шеттерінен, ашық алаңқайлардан, өзендер мен жолдардың бойынан кездестіруге болады. Еуропада, Солтүстік Африкада, Батыс және Орта Азияда кең таралған. Ресейде іс жүзінде барлық жерде өседі.

Кейде оның жанында басқа түрлері де өседі: орташа беде және будан беде. Олардың қызғылт гүлшоғырлары әдетте шалғындық беденікінен кішірек болады. Сондықтан өсімдікті өз бетіңізше жинағанда оның түрін дұрыс анықтау маңызды.

Беде тек дәрілік шөп ретінде ғана танымал емес. Ол — бағалы мал азықтық дақыл, балды өсімдік әрі топырақты азотпен байытатын өсімдік.

Бұл өсімдіктің құрамында қандай пайдалы заттар бар?

Өсімдіктің пайдалы қасиеттері оның шөбі мен гүлдеріндегі әртүрлі заттардың болуымен байланыстырылады. Фитотерапия анықтамалықтарының деректеріне сәйкес, гүлдеген шөбінен ақуыздар, өсімдік майлары, жасұнық, көмірсулар, флавоноидтар, сапониндер, илік заттар, кумариндер, гликозидтер және басқа қосылыстар табылған. Гүлдеу кезеңінде шөптің құрамы мынадай болады:

• жасұнық — 24–26%;
• ақуыз — 20–25%;
• майлар — 2,5–3,5%;
• көмірсулар, олардың ішінде галактоза, арабиноза, ксилоза және манноза.

Қызыл беденің құрамында изофлавондар да бар. Бұлар — кейбіреулері эстрогенге ұқсас белсенділік танытатын өсімдік заттары. Ботаникалық және фармакологиялық анықтамалықтарда биоханин, куместрол және соған жақын қосылыстар аталады. Беде құрамында Е дәрумені, каротин және кумар қышқылы бар екені де сипатталған. Ескі дәрілік шөптер туралы еңбектерде бұл өсімдікке қабынуға қарсы, қақырық түсіретін, несеп айдайтын, тұтқыр, терлететін және басқа да қасиеттер тән деп көрсетіледі. Сондай-ақ оны әртүрлі жайсыздықтар кезінде дәстүрлі түрде қолдану сипатталған.

Алайда өсімдіктің құрамында белгілі бір заттың болуы кәдімгі шөп шайының айқын емдік әсер беретінін әлі дәлелдемейді. Халық медицинасына қатысты мәліметтер мен нақты ауруды емдеудің дәлелденген тиімділігін ажырата білу маңызды.

Жөтел мен суық тию кезінде не үшін қолданады?

Бедені дәстүрлі түрде қолданудың белгілі бағыттарының бірі — тыныс алу жолдарының аурулары. Халық медицинасында оның гүлшоғырларынан шай мен қайнатпа дайындайды. Мұндай сусындарды дәстүрлі түрде қақырық түсіретін құрал ретінде пайдаланады.

Анықтамалықтарда өсімдіктің терлететін және қызуды түсіретін қасиеттері де сипатталған. Ескі дәрілік шөптер туралы еңбектерде беде суық тию, жөтел, тұмау және тыныс алу жүйесінің басқа аурулары кезінде қолданылған өсімдіктердің қатарында кездеседі.

Мысалы, дәрілік шөптер туралы еңбектердің бірінде шалғындық беде, тасшөп және аңдыз тамырынан тұратын қоспа келтірілген. Осы өсімдіктерден тұмау кезінде ішетін су қайнатпасын дайындаған. Бронх демікпесі, туберкулез және көкжөтел кезінде де беде дәстүрлі түрде қолданылған өсімдіктердің бірі ретінде аталады. Бірақ мұндай ауруларды тек фитотерапияға сүйеніп емдеуге болмайды. Шөп сусындарын тағайындалған емге қосымша ретінде ғана қарастыруға болады. Оларды қолдану мүмкіндігін дәрігермен келісу керек, ал дәрі-дәрмектерді өз бетіңізше тоқтатуға болмайды.

Жүрек пен қан тамырлары аурулары кезінде қолдануға бола ма?

Анықтамалықтарда бұл өсімдік қан тамырлары жүйесін және липидтер алмасуын қолдаумен байланыстырылады. Қызыл беденің флавоноидтары атеросклероздың алдын алуға арналған кейбір өсімдік препараттарының құрамында қолданылады. Мысалы, әдебиеттерде қызыл беде компоненттері бар «Атероклефит» препараты аталады. Ескі дәрілік шөптер туралы еңбектерде өсімдік атеросклероз, артериялық қысымның жоғарылауы, стенокардия және бас айналу кезінде қолданылатын халықтық құралдардың сипаттамаларында кездеседі.

Бұл мәліметтер беде холестеринді немесе артериялық қысымды бақылауға арналған дәрілерді алмастыра алады дегенді білдірмейді. Сондай-ақ стандартталған өсімдік сығындысының қасиеттерін кез келген үй жағдайында дайындалған қайнатпаға телуге болмайды. Олардың құрамы мен әсер етуші заттарының мөлшері әртүрлі болуы мүмкін.

Егер адамда жүрек-қан тамырлары ауруы бар болса, қабылдап жүрген дәрілерін ескеру қажет. Бедені қолдану мүмкіндігін тағайындалған емге қосымша ретінде ғана қарастыруға болады. Оны қабылдау туралы шешімді емдеуші дәрігермен келісу керек.

Бұл өсімдік әйелдер денсаулығы үшін несімен қызықты?

Қызыл беде әйелдер денсаулығына қатысты жиі талқыланады. Оның себебі — құрамындағы эстрогенге ұқсас белсенділігі бар изофлавондар. Анықтамалықтарда бұл заттар өсімдіктің химиялық құрамына тән ерекшеліктердің бірі ретінде қарастырылады.

Халық медицинасында бедені әйелдерде кездесетін әртүрлі жайсыздықтар кезінде қолданған. Тарихи дәрілік шөптер туралы еңбектерде шалғындық беде кіретін және жатырдан қан кету кезінде дәстүрлі түрде пайдаланылған өсімдік қоспалары да аталады.

Бірақ қан кетудің себебін анықтау қажет. Мұндай жағдайда шөптерді өз бетіңізше таңдауға болмайды. Бұл симптом байқалса, дәрігерге қаралу керек.

Қызыл бедені климакс кезінде ішуге бола ма?

Менопауза кезеңінде бедеге қызығушылық танытудың басты себебі — оның құрамындағы изофлавондар. Биологиялық әсері жағынан олардың кейбіреулері эстрогендерге ұқсайды. Сондықтан қызыл беде гормондық өзгерістер тұрғысынан қарастырылады. Бірақ заттың өсімдіктен алынуы оның автоматты түрде қауіпсіз екенін білдірмейді. Гормондарға сезімтал аурулар кезінде концентратталған сығындыларды қолдану жағымсыз болуы мүмкін. Әсіресе гормондық препараттар қабылдап жүрген немесе гормонға тәуелді аурулардан емделіп жүрген әйелдер сақ болғаны жөн.

Беде тағайындалған емді алмастырмайды. Менопауза кезеңінде оны қолдану мүмкіндігін дәрігермен жеке талқылау қажет.

Қабыну мен буын аурулары кезінде оны қалай қолданады?

Фитотерапия анықтамалықтарының деректеріне сәйкес, бедені дәстүрлі түрде ішке ғана емес, сыртқа да қолданған. Оның шөбі булама жасауға арналған қоспалардың құрамына кірген. Буға ұсталған өсімдікті ауырған буындарға басқан. Халық тәжірибесінде ревматизм, артрит, артроз және подагра кезінде беде шөбі қосылған ванналар да қолданылған.

Бұл тәсілдер өсімдікті сыртқа қолданудың дәстүрлі түрлеріне жатады. Дәрілік шөптер туралы еңбектерде өсімдікке қабынуға қарсы қасиеттер телінеді, бірақ бұл ванналар немесе булама буын ауруының себебін жоя алады дегенді білдірмейді.

Ауырсыну, ісіну және қозғалыстың шектелуі әртүрлі себептерден туындауы мүмкін. Симптомдар ұзаққа созылса немесе қайталанса, тексеруден өту қажет. Шөппен жасалатын емшаралар тағайындалған емді алмастырмауы керек. Егер оларды негізгі емге қосқыңыз келсе, алдымен маманмен кеңесіңіз.

Теріге қалай қолданған?

Ескі анықтамалықтарда қызыл беденің гүлдері мен жапырақтарынан жасалған булама сипатталған. Оны дәстүрлі түрде шиқан, күйік және ұзақ жазылмайтын жаралар кезінде қолданған. Халық тәжірибесінде күйікке салқын қайнатпаны пайдалану туралы да мәліметтер кездеседі.

Алайда зақымданған тері ластануға және тітіркендіретін заттарға ерекше сезімтал болады. Күйік, ашық жаралар және инфекция белгілері болған кезде үй жағдайында дайындалған өсімдік құралдары қажетті медициналық көмекті алмастырмауы керек.

Ескі дәрілік шөптер туралы еңбектерде бедені ауыз қуысы мен тамақтың қабынуы кезінде сыртқа қолдану да сипатталған. Ол үшін қайнатпа дайындап, онымен ауызды және тамақты шайған.

Бұл — өсімдікті қолданудың тарихи тәсілі, бактериялық инфекция кезінде тиімділігінің дәлелі емес. Тамақ қатты ауырса немесе басқа белгілер ұзақ сақталса, дәрігерге қаралу қажет.

Бұл өсімдікті қалай дұрыс демдеп, қайнатпа дайындауға болады?

Халық фитотерапиясында бедені дайындаудың ең танымал екі түрі бар — шай және су қайнатпасы. Оларды дайындау үшін дәстүрлі түрде өсімдіктің гүлшоғырларын немесе шөбін пайдаланады.

Беде гүлдерінен жасалған шай. Анықтамалықтарда ол халық арасында қақырық түсіретін және несеп айдайтын құрал ретінде аталады.

Су қайнатпасы. Оны суық тию кезінде, сондай-ақ кейбір сыртқы емшаралар үшін қолданғаны сипатталған.

Кейбір көне рецептілерде шалғындық беде қосылған шөп қоспаларының су қайнатпасы пайдаланылады. Осындай нұсқалардың бірі беде, тасшөп және аңдыз тамырынан тұрады. Бұл тәсілдердің бір маңызды ерекшелігі бар: дайындалған сусынның қасиеттері пайдаланылған шикізат пен оның мөлшеріне байланысты. Сондықтан бірнеше гүлден дайындалған шайды, қою қайнатпаны және дәріханада сатылатын стандартталған сығындыны бірдей деп қарастыруға болмайды.

Үй жағдайында емдік мақсатта қолданғанда нақты дәріханалық өнімнің нұсқаулығын және маманның ұсынымдарын басшылыққа алу керек. Әсіресе концентратталған препараттарды күн сайын ұзақ уақыт қабылдауға сақтықпен қараған жөн.

Қызыл беде туралы доктор Борис Увайдовтың кітаптарында не айтылған?

Мен өз кітаптарымда қызыл бедені дәстүрлі сауықтыру тәжірибелерінде қолданылатын өсімдіктердің бірі ретінде қарастырдым. Атап айтқанда, оны шөп қоспалары мен сыртқы су емшараларының құрамында қолдану жолдарын сипаттадым.

Мен келтірген тәсілдердің бірі Себастьян Кнейпп әдісімен байланысты. Бұл әдісте арқа мен кеудені орау үшін сұлы сабаны мен қызыл беденің қайнатпасына малынған зығыр жаймасы қолданылған.

Бұл тәсіл дәстүрлі су емшараларына жататын. Оны өкпенің немесе қан тамырларының жұмысын қалпына келтіретін дәлелденген әдіс ретінде қабылдауға болмайды. Басқа бір кітабымда мен өскінге айналдырылған дәнді дақылдар мен тұқымдарды пайдаланып тамақтану туралы айттым. Мұндай өнімдердің қатарында қарақұмық, күнбағыс дәндері, бұршақ тұқымдастар және беде тұқымдары аталды. Өскіндер өсімдік тектес рационға қосымша ретінде қарастырылды. Бұл ретте өскіндерді тағам ретінде пайдалану мен беденің концентратталған препараттарын емдік мақсатта қабылдау — екі бөлек мәселе.

Менің кітаптарымда қызыл беде онкологиялық тақырыпқа арналған күрделі шөп рецептураларына байланысты да аталады. Мұндай рецептуралардың құрамын бұл жерде келтірмейміз, өйткені олардың тиімділігі дәлелденбеген. Беденің осындай қоспаның құрамында болуы өсімдіктің ісікке қарсы әсері бар екенін растамайды.

Онкологиялық аурулар кезінде фитотерапия тағайындалған емді алмастырмайды. Кез келген өсімдік препаратын алдын ала емдеуші онкологпен келісу қажет.

Оны қашан жинап, қалай кептіру керек?

Дәрілік шикізат ретінде анықтамалықтарда ең алдымен гүлшоғырларын — гүл бастарын пайдалану ұсынылады. Оларды өсімдік толық гүлдеген кезде жинайды. Классикалық нұсқаулықтардың бірінде маусым–шілде айлары көрсетілген. Гүл бастарын оларды қоршап тұрған орама жапырақтарымен бірге жинайды. Кескенде немесе үзгенде шикізатқа гүлсағақ қалдықтары түспеуін қадағалау керек. Бедені көлеңкеде кептіреді. Ол үшін шатырлар, қалқалар және шикізат тікелей күн сәулесінен қорғалатын басқа да орындар қолайлы.

Кептіру деңгейінің маңызы ерекше. Егер гүл бастарын шамадан тыс кептірсе, олар үгітіле бастайды. Соның салдарынан шикізат тұтастығын жоғалтады. Жақсы дайындалған гүлшоғырлар табиғи түсін сақтайды. Кептірілген беденің иісі дерлік болмайды, ал дәмі сәл тәтті әрі тұтқыр деп сипатталады. Ескі фармакогнозиялық нұсқаулықтарда дайын шикізаттың ылғалдылығы 14%-дан аспауы керектігі көрсетілген. Жинау кезінде шалғындық бедені басқа түрлермен араластырмау маңызды. Өсімдік дұрыс анықталуы, ал жиналған гүл бастарында бөгде қоспалар болмауы керек.

Кептірілген гүлдерді қалай сақтау керек?

Дайын шикізатқа қойылатын басты талап — жақсы кептірілген, бүтін гүлшоғырлардың сақталуы. Анықтамалықтарда гүл бастарының табиғи түсіне және басқа өсімдік бөліктерінің болмауына ерекше назар аударылады.

Қоңырланып кеткен гүлшоғырлар мен үгітілген гүлдер шикізат сапасын төмендететін қоспалар болып саналады. Фармакогнозиялық нормаларда олардың шектеулі мөлшеріне рұқсат етіледі: қоңырланған гүл бастары — 25%-дан аспауы керек, үгітілген гүлдер — 20%-дан аспауы керек.

Үй жағдайында жинағанда бүтіндігі жақсы сақталған гүл бастарын таңдаған дұрыс. Шикізаттың ылғал күйде қалмауын қадағалау да маңызды. Сапалы шикізат дайындау жұмысы әлі жинау кезінде басталады. Өсімдікті дұрыс анықтау, гүлдеудің қолайлы кезеңін таңдау және ұқыпты кептіру үлкен рөл атқарады.

Шетелде шалғындық бедені қалай табуға болады?

Егер сіз шалғындық бедені АҚШ-та немесе Еуропада іздесеңіз, өсімдіктің жергілікті атауына назар аударыңыз. Қаптамада оның латынша атауы да көрсетілгенін тексерген жөн: *Trifolium pratense L.*

Өсімдік әр елде қалай аталады:

• АҚШ — Red clover (сондай-ақ cow clover, meadow clover, wild clover).
• Германия — Rotklee немесе Wiesen-Klee.
• Франция — Trèfle rouge (сондай-ақ trèfle des prés, trèfle violet).
• Латынша атауы — *Trifolium pratense*.

Қандай түрде сатылады:

• Тұнба дайындауға арналған кептірілген гүлдер мен гүлдеген өркен ұштары.
• Шай қалташалары және шөп қоспалары.
• Құрамындағы изофлавон мөлшері стандартталған сығындысы бар капсулалар мен таблеткалар.
• Сұйық сығынды немесе тұндырма. Мұндай түрлері сирек кездеседі.

Қай жерден іздеу керек:

• АҚШ-та — дәріханалардан, денсаулыққа пайдалы тағам дүкендерінен, тағамдық қоспалар бөлімдерінен және шай дүкендерінен.
• Германияда — Apotheke (дәріхана), Reformhaus және шай дүкендерінен.
• Францияда — pharmacie, parapharmacie, herboristerie және magasins bio дүкендерінен.

Қаптамадан нені тексеру керек:

• Латынша атауын және өсімдіктің қолданылатын бөлігін: flowers, flowering tops, flos немесе sommités fleuries.
• Өнім санатын: шай, дәрілік зат немесе тағамдық қоспа.
• Капсулалардағы изофлавон мөлшерін, егер ол көрсетілсе.
• Құрамын, аллергендерді, толтырғыштарды, дозасын және жүкті әрі бала емізетін әйелдерге арналған ескертулерді.

АҚШ-та беде әдетте тағамдық қоспа немесе шөп шайы ретінде сатылады. Германия мен Францияда өнімнің санаты оның түрі мен тіркелуіне байланысты болады: таңбалануын және сатылатын елдің талаптарына сәйкестігін тексеріңіз.

Шалғындық беде: қарсы көрсетілімдері және сақтық шаралары

Қызыл беденің құрамында эстрогенге ұқсас белсенділігі бар изофлавондар кездеседі. Шектеулердің едәуір бөлігі осыған байланысты.

Қазіргі деректер стандартталған сығындылардың шамамен екі жылға дейін созылған зерттеулерде әдетте жақсы көтерілгенін көрсетеді. Алайда бұл оларды ұзақ уақыт қабылдау немесе созылмалы аурулар болған жағдайда толық қауіпсіз дегенді білдірмейді.

Негізгі қарсы көрсетілімдер мен шектеулер:

• Жүктілік және бала емізу кезеңі. Қауіпсіздігі туралы деректер жеткіліксіз және гормонға ұқсас әсері болғандықтан, бедені және оның қоспаларын емдік мақсатта қолдану ұсынылмайды.
• Гормонға тәуелді аурулар. Эстрогенге тәуелді сүт безі обыры, басқа гормонға сезімтал ісіктер және соған байланысты гормондық бұзылыстар кезінде емдік мақсатта қолданудан аулақ болу керек.
• Аллергия. Қызыл бедеге немесе оған туыстас бұршақ тұқымдастарға аллергия белгілі болса, бұл өсімдікті қолдануға болмайды.
• Балалар жасы. Қауіпсіздігі туралы деректер жеткіліксіз болғандықтан, балаларға, әсіресе 12 жасқа толмағандарға, емдік мақсатта қолдану ұсынылмайды.

Дәрі-дәрмектермен ықтимал өзара әсерін де ескеру қажет. Беде антикоагулянттармен және антиагреганттармен, соның ішінде варфаринмен бірге қолданылғанда қан кету қаупін арттыруы мүмкін. Эстрогендермен, прогестерон препараттарымен, гормондық контрацептивтермен, тамоксифенмен және летрозолмен өзара әсерлесуі ықтимал. Бедені метотрексатпен бірге қолданғанда асқазан-ішек жолында айқын белгілер мен уыттылық байқалған бір жағдай сипатталған. Зертханалық деректер өсімдік компоненттерінің дәрілер алмасуына қатысатын кейбір CYP450 ферменттеріне әсер етуі мүмкін екенін де көрсетеді. Бұл өзара әсерлердің клиникалық маңызы әзірге анық емес.

Ықтимал жанама әсерлеріне тері бөртпесі, бас ауруы, бұлшықет ауыруы, жүрек айнуы және аз мөлшерде қан аралас бөлінділер жатады.

Изофлавондардың жоғары дозаларын қабылдағанда тәбеттің төмендеуі, аяқ басы мен тобықтың ісінуі, іштің ауыруы байқалған. Беде препараттарының көп мөлшері қан кету және көгеру қаупімен байланысты болуы мүмкін. Екі-үш жылдан артық қабылдаудың ұзақ мерзімді қауіпсіздігі анықталмаған. Өсімдік қоспаларының сапасы да әртүрлі болуы мүмкін.

Қай кезде дәрігерге қаралу керек?

Бедені емдік мақсатта қолданар алдында, егер сіз үнемі дәрі қабылдасаңыз немесе созылмалы ауруыңыз болса, дәрігермен кеңескен жөн. Бұл әсіресе гормондық бұзылыстарға, онкологиялық ауруларға, қан ұюының бұзылуына және гормондық жүйеге әсер ететін препараттармен емделуге қатысты. Жүктілік және бала емізу кезінде беденің емдік препараттарын қолдануға болмайды. Балаларға оларды өз бетіңізше бермеңіз. Қабылдағаннан кейін бөртпе, әдеттен тыс қан аралас бөлінділер, қатты жүрек айнуы немесе басқа жағымсыз реакциялар пайда болса, қабылдауды тоқтатып, медициналық көмекке жүгініңіз.

Әдеттен тыс қан кету, тез пайда болатын көгерулер және айқын аллергиялық реакциялар дәрігердің уақтылы тексеруін қажет етеді. Ауыр ауру кезінде шөп шайы диагностикадан өтуді немесе тағайындалған емді өзгертуді кейінге қалдыруға себеп болмауы керек.

Халық дәстүрінде оны неге соншалықты бағалаған?

Беденің мәдени тарихы да бар. Өсімдіктің үш жапырақшасы ежелден сәттілікпен, махаббатпен және жастықпен байланыстырылған. Еуропалық дәстүрде үш жапырақты беде Қасиетті Үштіктің символына айналған. Оның бейнесі көне шіркеулердің сәулеттік әшекейлерінде кездеседі. Үш жапырақты беде әсіресе Ирландияның символы ретінде танымал. Төрт жапырақты сирек беде туралы да сенім болған. Оны тапқан адам жапырақшаны кептіріп, сәттілік әкелетін тұмар ретінде алып жүрген.

Ертеде әйелдер сұлулықты сақтау рәсімдерінде беде жапырақтарына тұндырылған шықты пайдаланған. Бұл әдет-ғұрыптар өсімдіктің адамдардың күнделікті өміріне қаншалықты терең енгенін көрсетеді. Бірақ халық сенімдері мен емдік қасиеттер бір нәрсе емес. Бүгінде қызыл беде ең алдымен өзінің химиялық құрамымен, фитотерапиядағы дәстүрлерімен және оны сақтықпен қолдану қажеттілігімен қызықты.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →