Үш бөлікті итошаған: қасиеттері және қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Үш бөлікті итошаған (Bidens tripartita) — күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Фитотерапия анықтамалықтарында ол тұнба, шай және су қайнатпасы түрінде қолданылған дәстүрлі құрал ретінде сипатталады. Шөп жинақтарында бұл өсімдікті несеп айдайтын, терлететін және басқа да қасиеттері үшін бағалаған.

Үш бөлікті итошаған дегеніміз не және оны қалай тануға болады?

Мен дәрілік шөптер туралы әңгімемді көбіне ең басынан бастаймын: алдымен алдымызда қандай өсімдік тұрғанын түсініп алған маңызды. Үш бөлікті итошағанның ботаникалық атауы — Bidens tripartita L. Бұл күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік.

Фитотерапия анықтамалықтарының мәліметінше, итошағанның биіктігі әдетте 30-дан 100 см-ге дейін жетеді. Сабағы тік, бұтақтары көп болады. Жапырақтары бір-біріне қарама-қарсы орналасады. Олардың үшке терең тілімденген құрылысы бар, ал жапырақтың жеке бөліктері ұзынша, жиектері тісті қалақшаларға ұқсайды.

Итошағанның гүлдері ұсақ, сары түсті және себет гүлшоғырына жиналады. Бұл себеттер сарғыш-қоңыр реңкті болып, қос қабатты ораммен қоршалады. Өсімдіктің жемістері — ұзынша, жалпақтау, ұсақ тісшелері бар тұқымша. Осы тісшелердің арқасында жемістері адамның киіміне және жануарлардың жүніне оңай жабысады. Сондықтан халық арасында өсімдік «жабысқақ шөп» деп те аталған.

Итошаған маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді. Ол Ресейдің Арктикадан басқа көптеген аймақтарында кездеседі. Сонымен қатар Кавказда және Орта Азияда таралған. Әдетте оны ылғалды шалғындардан, өзендердің, арықтардың және батпақты жерлердің маңынан көруге болады.

Шөп туралы көне еңбектерде итошаған ежелден қолданылып келе жатқан халықтық дәрілік өсімдіктердің қатарына жатады. Оны ертеден пайдаланған, ал қазір өсімдіктің шөбі дәстүрлі фитотерапияда әртүрлі түрде қолданылады.

Жинау кезінде итошағанды ажыратуға қандай белгілер көмектеседі?

Итошағанның табиғатта бірден тануға мүмкіндік беретін бірнеше ерекше ботаникалық белгісі бар. Оның сабағы жай ғана тік емес, бұтақтары да көп болады. Жапырақтары бір-біріне қарама-қарсы орналасып, түп жағынан бірігіп өседі. Үш терең қалақшасының пішіні қандауыр тәрізді, жиектері тісті, ал түп жағы қанатты сағаққа қарай жіңішкереді.

Гүл себеттерінің де өзіндік ерекшеліктері бар. Қос қабатты орамның сыртқы жапырақшалары ішкілерінен ұзын әрі жапырақтарға ұқсайды. Ішкі жапырақшалары себетке тығыз жанасады, жұқа жарғақты және қызғылт реңкті болады. Гүлдері ұсақ, сары түсті, түтікше тәрізді және қос жынысты.

Жемістерінде ұшы үшкір, тісті қылшықтар болады. Тісшелер тұқымшаның қырларында да орналасып, төмен қарай бағытталады. Дәл осы ерекшеліктер жемістердің жануарлардың жүніне және адамның киіміне жабысып қалуына көмектеседі. Сондықтан жемістері піскен кезде итошаған жаңа жерлерге оңай таралады.

Неліктен итошағанды «золотуха шөбі» деп атаған?

«Золотуха шөбі» деген атау оның ертедегі халықтық қолданысымен байланысты. Итошаған ең көне дәрілік өсімдіктердің бірі саналады, бірақ ол әсіресе бұрын «золотуха» деп аталған жағдайларда қолданылуымен танылған.

Ескі дереккөздерде «золотуха» скрофулёз деп аталған, ал халықтық тәжірибеде бұл сөзбен әртүрлі тері ауруларын, әсіресе балалардағы тері мәселелерін де белгілеген. Ресейде итошаған дәл осы мақсатта кеңінен танылған.

XIX ғасырдағы дереккөздерде итошаған қайнатпасын ішумен қатар, зақымданған тері бөліктерін сол қайнатпамен жуғаны сипатталады. Ішке қабылдау мен сыртқа қолдануды қатар жүргізу ескі халықтық емдеу тәжірибесіне тән болған.

Үш бөлікті итошаған: пайдалы қасиеттері және дәстүрлі қолданылуы

Фитотерапия анықтамалықтарының мәліметінше, итошаған шөбінің құрамында эфир майы, сапониндер, илік заттар, көмірсулар және оларға туыстас қосылыстар, С дәрумені, каротин, органикалық қышқылдар мен стероидтар бар.

Жекелеген заттардың мөлшері былай сипатталады: эфир майы 0,05-тен 1,34%-ға дейін, илік заттар 1,88-ден 12%-ға дейін, көмірсулар мен оларға туыстас қосылыстар 4,51-ден 4,65%-ға дейін, ал органикалық қышқылдар шамамен 6,2% болуы мүмкін.

Шөп жинақтарында итошағанды несеп айдайтын, терлететін және қызуды түсіретін құрал ретінде қолданғаны жазылған. Сондай-ақ халықтық тәжірибеде оны әртүрлі тері жағдайлары мен зат алмасу бұзылыстарында пайдаланған.

Итошаған қандай ауруларға көмектеседі деп сұрағанда, дәстүрлі көрсетілімдер мен дәлелденген тиімділікті ажырата білу маңызды. Анықтамалықтарда өсімдіктің халықтық медицинада қолданылған бағыттары көрсетілген, бірақ бұл мәліметтердің өзі итошағанның нақты бір ауруды емдейтінін немесе дәрігер тағайындаған емді алмастыратынын дәлелдемейді.

Мынаны түсінген жөн: анықтамалықтарда өсімдік қасиеттерінің сипатталуы оның шөбін дәстүрлі түрде қолдануға қатысты. Бұл өсімдік дәрігер тағайындаған емнің орнына жүреді дегенді білдірмейді.

Итошағанның құрамында қандай заттар бар?

Жоғарыда аталған заттардан бөлек, итошағанның құрамында сапониндер мен стероидты қосылыстар да бар. С дәрумені мен каротин де анықтамалық әдебиетте сипатталған өсімдік компоненттеріне жатады.

Жекелеген заттардың мөлшері айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Мысалы, эфир майы үшін 0,05-тен 1,34%-ға дейінгі, ал илік заттар үшін 1,88-ден 12%-ға дейінгі аралық көрсетіледі. Сондықтан өсімдік шикізатының құрамын әрбір жиналған топтамада мүлде бірдей болады деп қабылдауға болмайды.

Ескі фармакогнозиялық дереккөздерде итошаған дәрілік өсімдік шикізаты ретінде қарастырылған. Өсімдік шөбінің фармацевтикалық атауы — Herba Bidentis tripartiti.

Итошағанды медициналық тәжірибеде қалай қолданған?

Анықтамалықтарда итошағанды жеке өсімдік ретінде ғана емес, шөп қоспаларының құрамында да қолданғаны сипатталған. Оны сергітетін, иммундық жүйені ынталандыратын, сезімталдықты төмендететін және қызуды түсіретін құрал ретінде пайдаланылған өсімдік қоспаларына қосқан.

Итошаған Ресейдің мемлекеттік фармакопеясына енгізілген. Дереккөздерде оның I, III және XI басылымдары аталады. Бұл өсімдіктің халықтық медицинада ғана емес, отандық медицинаның белгілі бір кезеңдерінде ресми фармакопеялық маңызы да болғанын көрсетеді.

Сонымен бірге қазіргі қауіпсіздік пен тиімділік туралы түсініктерді ескі фармакопеялық және халықтық деректермен автоматты түрде теңестіруге болмайды.

Итошағанды теріге қалай қолданған?

Фитотерапия анықтамалықтарында итошағанды су қайнатпасы түрінде сыртқа қолдану сипатталған. Шөптен ваннаға арналған және жуынуға пайдаланылатын қайнатпалар дайындаған.

Анықтамалықтарда шөп қайнатпасын балалардағы диатез және кейбір тері жағдайлары кезінде қолданғаны жазылған. Сондай-ақ сыртқа қолданғанда итошаған терінің бетін құрғатып, зақымданған бөліктердің тезірек қалпына келуіне ықпал етуі мүмкін екені сипатталған.

Халықтық тәжірибеде итошаған «золотуха шөбі» деген атауға ие болған. Оны бұрынғы дереккөздерде «золотуха» деп аталған жағдайларда дәстүрлі түрде қолданған.

Итошағанның зат алмасумен қандай байланысы бар?

Фитотерапия анықтамалықтарында итошаған шөбін есекжем тәрізді бөртпелермен қатар жүретін әртүрлі диатездерде, сондай-ақ терінің кейбір көріністері кезінде қолданғаны көрсетілген. Шөп туралы еңбектерде итошағанды несеп айдайтын құрал ретінде пайдаланғаны да жазылған. Мұндай мәліметтер өсімдіктің дәстүрлі қолданылуына жатады.

Анықтамалықтарда итошағанның тағы қандай қасиеттері сипатталған?

Итошағанды медициналық тәжірибеде сергітетін, қызуды түсіретін және басқа да өсімдік құралдары ретінде сипатталған қоспалардың құрамына қосқан. Ғылыми медицинада өсімдікті негізінен тұнба және шай түрінде қолданған.

Сондықтан «итошағанның пайдасы» және «итошаған нені емдейді» деген сұрақтарды бір нәрсе деп қарастырмаған жөн. Өсімдіктің дәстүрлі қасиеттері туралы мәліметтер оның тарихи қолданысын сипаттайды, бірақ емдік нәтиженің міндетті түрде болатынына кепілдік бермейді.

Мен әрдайым кез келген шөпке мұқият қарауға кеңес беремін. Тіпті жақсы таныс өсімдікті де дұрыс жинап, дайындап, сақтықпен қолдану қажет.

Үш бөлікті итошаған: шөбін қалай қолданған және не үшін пайдаланған?

Анықтамалықтарда итошағанды қолданудың бірнеше түрі сипатталған. Негізгілері — тұнба, шай және су қайнатпасы.

Халықтық тәжірибеде итошаған шайын балаларға берген. Сондай-ақ су қайнатпасын ваннаға қолданғаны сипатталған. Медициналық анықтамалықтарда тұнба мен ваннаға арналған концентратты пайдалану да аталады.

Итошаған шөбі неге көмектеседі деген сұрақтың жауабы оның нақты қандай мақсатта қолданылғанына байланысты. Дәстүрлі дереккөздерде теріге арналған сыртқы процедуралармен қатар тұнбалар мен шайларды ішу де сипатталған. Алайда мұндай тарихи мәліметтер өсімдіктің халықтық медицинада қолданылған кез келген ауруға тиімді екенін тұжырымдауға мүмкіндік бермейді.

Дайындаудың нақты тәсілдері белгілі бір анықтамалыққа және қолдану мақсатына байланысты. Дәрілік өсімдіктерді пайдаланғанда көрсетілген пропорцияларды сақтау және шикізат мөлшерін өз бетіңізше көбейтпеу маңызды.

Халықтық тәжірибеде итошағанды қандай қоспалармен бірге қолданған?

Ескі дереккөздерде итошағанның жеке құрал ретінде ғана емес, басқа өсімдіктермен бірге де қолданылғаны сипатталады. Әсіресе тері жағдайларына қатысты түрлі өсімдік қоспаларына қосылған.

Сипаттамалардың бірінде итошаған мелисса, грек жаңғағы, қарағай өркендері, емен қабығы, тал, қара бидай, тасшөп және басқа өсімдіктермен бірге қолданылған. Басқа халықтық қоспаларда итошағанды түйежапырақпен немесе қырмызыгүлмен бірге пайдаланған.

Итошағанды үш түсті шегіргүлмен және мелиссамен бірге қолдану тәсілдері де сипатталған. Ескі тәжірибеде осындай қоспалардың су қайнатпасын балаларға ішкізіп, сол кездегі атаумен «золотуха» деп аталатын жағдайларда шомылдыруға пайдаланған.

Бұл мәліметтер халықтық медицинаға қатысты және осындай көп компонентті қоспалар бүгінгі күні өз бетінше қолдануға жарамды дегенді білдірмейді.

Үш бөлікті итошағанды ішуге және сыртқа қолдануға қалай дайындайды?

Өсімдік туралы қолжетімді сипаттамаларда тұнба, шай және су қайнатпасы аталады, бірақ үй жағдайында тұнба дайындауға арналған әмбебап мөлшер көрсетілмеген. Өсімдік шикізатынан құрал дайындағанда нақты дәрілік шикізатқа арналған нұсқаулықты басшылыққа алу қажет.

Шөп жинақтарында итошағанның су қайнатпасын қолдану сипатталған. Дәстүрлі тәжірибеде оны ішке де, сыртқа да пайдаланған. Сыртқа қолданғанда қайнатпаны ваннаға және жуынуға пайдаланған.

Шомылуға арналған итошағанды қалай дайындайды?

Анықтамалықтарда итошағанның су қайнатпасын ваннаға және жуынуға, соның ішінде кейбір тері жағдайларында дәстүрлі түрде қолданғаны сипатталған. Алайда барлық жағдайға жарайтын шөп пен судың әмбебап арақатынасы қолжетімді сипаттамаларда берілмеген.

Құралды дайындау үшін нақты дәрілік шикізаттың нұсқаулығын басшылыққа алып, онда көрсетілген компоненттер арақатынасын сақтау керек. Қайнатпаны өз бетіңізше қоюлатпаңыз. Балаларды шомылдыру кезінде ерекше сақ болған жөн: итошағанды сыртқа қолданудың қауіпсіздігі жеткілікті зерттелмеген, сондықтан мұндай процедураның жарамдылығын алдын ала маманмен талқылаған дұрыс.

Итошағанды қалай дұрыс жинап, сақтау керек?

Медициналық мақсатта итошағанның Herba Bidentis деп аталатын шөбін жинайды.

Фитотерапия анықтамалықтарының мәліметінше, шөпті жаздың соңында, бүршіктену кезеңінде және гүлдей бастаған кезде жинайды. Ұзындығы 15 см-ден аспайтын, жапырағы бар сабақ ұштары мен ірі жапырақтарын жинайды.

Кешірек жинағанда тек жеміс бере қоймаған бүйір бұтақтарын алу ұсынылады. Қарайып кеткен гүл себеттері жинауға жарамайды.

Шөпті ашық ауада кептіреді. Дәрілік өсімдіктерді жинау жөніндегі басқа нұсқаулықтарда шөптерді әдетте гүлдеу кезінде, яғни құрамындағы белсенді заттар ең көп болатын уақытта жинайтыны көрсетілген. Өсімдіктерді тамырымен жұлып алмай, қайшымен, пышақпен немесе орақпен кесу керек.

Кепкеннен кейін шикізатты бөгде қоспалардан тазарту қажет. Кептірілген шөпті дәрілік өсімдік шикізаты ретінде құрғақ жерде сақтайды. Табиғатта итошаған қалың әрі үлкен алқаптар түзбейді, сондықтан кейбір аймақтарда оны аз мөлшерде ғана жинауға болады. Мәдени түрде өсірілген өсімдіктерден көбірек шөп алуға болады.

Өсімдікке зиян келтірмей шөпті қалай жинайды?

Дәрілік шөптерді жинағанда шикізаттың сапасын ғана емес, табиғи популяцияның жағдайын да ескерген жөн. Итошаған көптеген жерде кездесуі мүмкін, бірақ әдетте тұтасып жатқан үлкен алқаптар түзбейді.

Шөп жинау үшін қайшы, орақ немесе пышақ пайдаланады. Өсімдікті тамырымен жұлуға болмайды. Мұндай тәсілмен жинағанда шикізатқа топырақ араласып, оның сапасы нашарлайды. Бұған қоса, қалың болып өсетін өсімдіктерді тамырымен жұлу олардың жойылуына әкелуі мүмкін.

Итошағаннан дәрілік шикізат ретінде дәл шөбін пайдаланады. Жинау уақытына қарай жапырақты сабақ ұштары мен әлі жеміс бермеген бүйір бұтақтары алынады.

Итошағанды жинау уақыты неліктен маңызды?

Дәрілік шөптерді жинау үшін гүлдеу кезеңі маңызды саналады, өйткені осы уақытта өсімдікте белсенді дәрілік заттар ең көп болады. Итошаған үшін жинау уақыты нақтырақ көрсетіледі: жаздың соңы, бүршіктену кезеңі және гүлдеудің басталуы.

Кейінірек жинағанда гүл себеттерінің күйіне назар аударады. Бүйір бұтақтарда қарайған гүл себеттері және басталған жеміс беру белгілері болмауы керек. Шөпті кесіп алғаннан кейін бірден кептірген жөн. Итошағанды ашық ауада кептіру керектігі анықтамалықта арнайы көрсетілген.

Үш бөлікті итошағанды шетелден қайдан табуға болады?

Шетелде үш бөлікті итошағанды (*Bidens tripartita*) әртүрлі атаумен іздеуге болады. Көбіне өсімдіктің кептірілген жерүсті бөліктері сатылады.

• АҚШ: Three-parted beggarticks, bur-marigold, trifid bur-marigold, water agrimony. Тұнбаларын, сұйық сығындыларын және ұсақталған шөбін кездестіруге болады.
• Германия: Dreiteiliger Zweizahn, Wasserhanf. Әдетте өлшеп сатылатын кептірілген шөп түрінде (*Tee*) сатылады.
• Франция: Bident tripartite, bident aquatique. Кептірілген шөпті (*tisane*), кейде сұйық сығындыны іздеңіз.

Қайдан іздеуге болады:

• АҚШ — шөп сататын интернет-дүкендер, арнайы ботаникалық дүкендер және дәрілік шөп дүкендері;
• Германия — дәріханалар (*Apotheke*), арнайы шөп дүкендері (*Kräuterläden*), интернет-дәріханалар;
• Франция — шөп дүкендері (*herboristeries*), сұраныс бойынша дәріханалар, органикалық өнімдер мен шөп тауарларын сататын арнайы интернет-дүкендер.

Қаптамада мыналарды тексеріңіз:

• басқа *Bidens* түрлерімен шатастырмау үшін латынша атауының *Bidens tripartita* екеніне көз жеткізіңіз;
• өсімдіктің қай бөлігі алынғанын: жерүсті бөліктері немесе гүлдеген сабақ ұштары (*Herba*);
• дәрілік немесе тағамдық сапаға жататыны туралы белгі;
• маңызды болса, органикалық сертификатының болуы.

Сату ережелері елге қарай өзгереді: АҚШ-та өсімдік тағамдық қоспа ретінде сатылады, ал Германияда дәрілік шай (*Arzneitee*) сапаға қойылатын талаптары қатаңырақ санатқа жатуы мүмкін.

Үш бөлікті итошаған: қарсы көрсетілімдері және ықтимал зияны

Итошаған халықтық медицинада ұзақ уақыт бойы қолданылғанымен, бұл оның әр адам үшін толық қауіпсіз екенін білдірмейді. Фитотерапия анықтамалықтарының мәліметінше, итошағанды ішке шамадан тыс және ұзақ қабылдау, әсіресе балаларда, жүйкенің қозуына, нәжіс шығару тәртібінің бұзылуына және артериялық қысымның төмендеуіне байланысты болуы мүмкін. Bidens tripartita қауіпсіздігі жөніндегі қазіргі деректер шектеулі. Ұзақ қолданудың қауіпсіздігін, оңтайлы мөлшерін және ықтимал қауіптерін нақты анықтау үшін клиникалық зерттеулер жеткіліксіз.

Күрделігүлділер тұқымдасындағы өсімдіктерге сезімтал адамдарда аллергиялық реакциялар болуы мүмкін. Итошаған да осы тұқымдасқа жатады. Итошаған препараттарының басқа дәрілермен өзара әсері туралы сенімді деректер жеткіліксіз. Өзара әсері расталған деректердің болмауы оның мүлде болмайтынын білдірмейді. Өсімдік құралдары кейбір дәрілердің әсеріне ықпал етуі мүмкін.

Қауіпсіздігі туралы деректер жеткіліксіз болғандықтан, жүктілік және бала емізу кезінде итошағанды дәрілік мақсатта қолдану ұсынылмайды. Балаларға қатысты да клиникалық деректер жеткіліксіз, сондықтан оны қолдану мәселесін маманмен талқылау қажет.

Үш бөлікті итошағанның пайдасы мен зиянын қарастырғанда, шөп туралы еңбектерде сипатталған қасиеттермен қатар қазіргі зерттеулердің шектеулерін де ескеру маңызды. Өсімдіктің дәстүрлі түрде қолданылуы оны ұзақ уақыт қабылдағанда немесе мөлшерін өз бетінше таңдағанда қауіпсіз болатынына кепілдік бермейді.

Сондай-ақ өсімдіктің адамға ұзақ мерзімді уытты әсері жеткілікті зерттелмегенін ескеру керек. Жануарларға жүргізілген тәжірибелердің нәтижелерін адамға тікелей қолдануға болмайды.

Қашан дәрігерге қаралу керек

Ағзадағы кез келген әдеттен тыс реакцияға назар аудару қажет. Өсімдікті қолданғаннан кейін аллергия белгілері, хал-жағдайдың нашарлауы немесе басқа жағымсыз симптомдар пайда болса, дәрігерге қаралу керек. Жүкті әйелдер мен бала емізетін аналар дәрілік шөптерді қолданар алдында маманнан кеңес алғаны маңызды. Егер адам дәрі қабылдап жүрсе, созылмалы аурулары болса немесе өсімдік құралдарын ұзақ уақыт қолдануды жоспарласа, шөпті пайдалану туралы шешімді дәрігермен талқылаған дұрыс.

Балаларға шөп қолданғанда ерекше сақ болу керек. Балалар тәжірибесінде дәстүрлі түрде пайдаланылған өсімдіктердің өзі орынды тәсілді және бақылауды қажет етеді.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →