Uch bo‘lakli qatorgul: xususiyatlari va qo‘llanilishi

Dr. Boris Wydoff

Uch bo‘lakli qatorgul (Bidens tripartita) — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yillik o‘tsimon o‘simlik. Fitoterapiya ma’lumotnomalarida u an’anaviy ravishda damlamalar, choylar va suvli qaynatmalar ko‘rinishida qo‘llanilgan vosita sifatida tasvirlanadi. O‘simlik siydik haydovchi, ter haydovchi va giyohlar haqidagi manbalarda tasvirlangan boshqa xususiyatlari uchun qadrlangan.

Bu qanday o‘simlik va qatorgulni qanday tanish mumkin?

Men dorivor giyohlar haqida gapirganda ko‘pincha eng boshidan boshlayman: avvalo oldimizda aynan nima turganini tushunish muhim. Uch bo‘lakli qatorgulning botanik nomi Bidens tripartita L. Bu murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yillik o‘tsimon o‘simlik.

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, qatorgul odatda taxminan 30 dan 100 sm gacha o‘sadi. Uning poyasi tik va juda shoxlangan. Barglari qarama-qarshi joylashadi. Ular chuqur uch bo‘lakli tuzilishga ega, bargning alohida qismlari esa cho‘zinchoq tishli bo‘laklarni eslatadi.

Qatorgulning gullari mayda, sariq rangli bo‘lib, savatchalarga to‘plangan. Bu savatchalar jigarrang-sariq tusga ega va ikki qavatli o‘rama bilan o‘ralgan. O‘simlik mevalari — cho‘zinchoq, yassilangan urug‘chalar bo‘lib, mayda tishchalarga ega. Shu tishchalar tufayli mevalar odam kiyimiga va hayvonlar juniga oson yopishadi. Shuning uchun xalq orasida o‘simlik «ilashqoq» deb atalgan.

Qatorgul iyundan sentyabrgacha gullaydi. U Rossiyaning ko‘plab hududlarida, Arktikadan tashqari joylarda uchraydi. O‘simlik Kavkaz va O‘rta Osiyoda ham tarqalgan. Odatda uni nam o‘tloqlarda, daryolar, ariqlar va botqoqliklar yaqinida ko‘rish mumkin.

Giyohlar haqidagi manbalarda qatorgul qadimiy xalq tabobatidagi dorivor o‘simliklarga kiradi. U qadimdan qo‘llanilgan, hozirgi vaqtda esa o‘simlikning o‘ti an’anaviy fitoterapiyada turli shakllarda ishlatiladi.

Yig‘ishda qaysi belgilar ayniqsa muhim?

Qatorgulning bir nechta o‘ziga xos botanik belgilari bor, ular orqali o‘simlikni bevosita tabiatda tanib olish mumkin. Poyasi shunchaki tik emas, balki juda shoxlangan. Barglari qarama-qarshi joylashadi va asoslari bilan qo‘shilib ketadi. Ularning uchta chuqur bo‘lagi lansetsimon shaklda, chetlari tishli va asosiga tomon torayib, qanotsimon bandga o‘tadi.

Savatchalarning ham o‘ziga xos tuzilishi bor. Ikki qavatli o‘ramaning tashqi bargchalari ichki bargchalardan uzunroq va barglarga o‘xshaydi. Ichki bargchalar savatchaga zich yopishgan, pardasimon va qizg‘ish tusga ega. Gullari mayda, sariq, naychasimon va ikki jinsli.

Mevalarda o‘tkir tishli tukchalar paydo bo‘ladi. Tishchalar urug‘chaning qirralarida ham joylashadi va pastga qaragan bo‘ladi. Aynan shu xususiyatlar mevalarning hayvonlar juniga va odam kiyimiga ilashishiga yordam beradi. Shuning uchun pishganda qatorgul yangi joylarga oson tarqaladi.

Nega qatorgulni «oltinsoch o‘ti» deb atashadi?

«Oltinsoch o‘ti» nomi uning qadimgi xalq tabobatidagi qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Qatorgul eng qadimiy dorivor o‘simliklardan biri hisoblanadi, ammo ayniqsa ilgari «skrofula» deb atalgan holatlarda qo‘llanilishi bilan mashhur bo‘lgan.

Eski manbalarda skrofula skrofulyoz deb atalgan, xalq tabobatida esa bu so‘z bilan turli teri kasalliklari, ayniqsa bolalardagi teri muammolari ham ifodalangan. Rossiyada qatorgul aynan shu maqsadda keng mashhur bo‘lgan.

XIX asr manbalarida qatorgul qaynatmasini ichish bilan bir vaqtda zararlangan teri qismlarini ham shu qaynatma bilan yuvish mumkinligi tasvirlangan. Ichki va tashqi qo‘llashning bunday uyg‘unligi qadimgi xalq tabobatiga xos bo‘lgan.

Uch bo‘lakli qatorgulning foydali xususiyatlari: o‘simlik nima uchun qadrlangan?

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, qatorgul o‘ti tarkibida efir moyi, saponinlar, oshlovchi moddalar, uglevodlar va ularga yaqin birikmalar, C vitamini, karotin, organik kislotalar va steroidlar mavjud.

O‘tdagi ayrim moddalarning miqdori quyidagicha tasvirlanadi: efir moyi 0,05 dan 1,34% gacha, oshlovchi moddalar — 1,88 dan 12% gacha, uglevodlar va ularga yaqin birikmalar — 4,51 dan 4,65% gacha, organik kislotalar — taxminan 6,2%.

Giyohlar haqidagi manbalarda qatorgul siydik haydovchi, ter haydovchi va isitma tushiruvchi vosita sifatida qo‘llanilgani tasvirlangan. Shuningdek, xalq tabobatida u turli teri holatlari va moddalar almashinuvi buzilishlarida ishlatilgan.

Muhim jihatni tushunish kerak: o‘simlik xususiyatlarining ma’lumotnomalarda tasvirlanishi uning an’anaviy qo‘llanilishiga tegishli. Bu o‘simlik shifokor buyurgan davolashning o‘rnini bosadi degani emas.

O‘t tarkibida yana nimalar bor?

Yuqorida sanab o‘tilgan moddalardan tashqari, qatorgul tarkibida saponinlar va steroid birikmalar ham qayd etiladi. C vitamini va karotin ham ma’lumotnomalarda tasvirlangan o‘simlik tarkibiy qismlariga kiradi.

Ayrim moddalarning miqdori sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Masalan, efir moyi uchun 0,05 dan 1,34% gacha, oshlovchi moddalar uchun esa 1,88 dan 12% gacha bo‘lgan diapazon keltiriladi. Shuning uchun o‘simlik xomashyosining tarkibini tayyorlangan har bir partiya uchun mutlaqo bir xil deb qabul qilib bo‘lmaydi.

Qadimgi farmakognoziya manbalarida qatorgul aynan dorivor o‘simlik xomashyosi sifatida ko‘rib chiqilgan. O‘simlik o‘ti farmatsevtik jihatdan Herba Bidentis tripartiti deb ataladi.

Qatorgul tibbiyot amaliyotida qanday qo‘llanilgan?

Ma’lumotnomalarda qatorgul nafaqat alohida o‘simlik sifatida, balki o‘simlik yig‘malari tarkibida ham qo‘llanilgani tasvirlangan. U tonusni oshiruvchi, immunitetni rag‘batlantiruvchi, sezgirlikni kamaytiruvchi va isitma tushiruvchi vosita sifatida ishlatilgan yig‘malarga kiritilgan.

Qatorgul mahalliy Davlat farmakopeyasiga kiritilgan. Manbalarda uning I, III va XI nashrlari tilga olinadi. Bu o‘simlik ma’lum davrlarda mahalliy tibbiyotda nafaqat xalq tabobatida, balki rasmiy farmakopeya ahamiyatiga ham ega bo‘lganini ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, xavfsizlik va samaradorlik haqidagi zamonaviy qarashlarni eski farmakopeya va xalq tabobati manbalaridagi ma’lumotlar bilan avtomatik ravishda tenglashtirib bo‘lmaydi.

Qatorgul teriga qanday ta’sir qiladi?

Fitoterapiya ma’lumotnomalarida qatorgulni suvli qaynatma ko‘rinishida tashqi qo‘llash tasvirlangan. O‘simlikdan vannalar va yuvinishlar uchun foydalanilgan.

Ma’lumotnomalarga ko‘ra, o‘t qaynatmasi bolalardagi diatez va ayrim teri holatlarida qo‘llanilgan. Shuningdek, tashqi qo‘llanganda qatorgul teri yuzasini quritishi va zararlangan joylarning tezroq tiklanishiga yordam berishi mumkinligi tasvirlangan.

Xalq tabobatida qatorgul «oltinsoch o‘ti» deb atalgan. U an’anaviy ravishda eski manbalarda skrofula deb nomlangan holatlarda qo‘llanilgan.

Qatorgul moddalar almashinuvi bilan qanday bog‘liq?

Fitoterapiya ma’lumotnomalarida qatorgul o‘ti urtikar toshma bilan kechadigan turli diatezlarda, shuningdek ayrim teri ko‘rinishlarida qo‘llanilgani ko‘rsatilgan. Giyohlar haqidagi manbalarda qatorgulning siydik haydovchi vosita sifatida qo‘llanilishi ham tasvirlangan. Bunday ma’lumotlar o‘simlikning an’anaviy ishlatilishiga tegishli.

Ma’lumotnomalarda yana qanday xususiyatlar tasvirlangan?

Qatorgul tibbiyot amaliyotida tonusni oshiruvchi, isitma tushiruvchi va boshqa o‘simlik vositalari sifatida tasvirlangan tarkiblarga kiritilgan. Ilmiy tibbiyotda o‘simlik asosan damlamalar va choylar shaklida ishlatilgan.

Men har doim har qanday giyohlarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishni maslahat beraman. Hatto tanish o‘simlik ham to‘g‘ri yig‘ish, tayyorlash va qo‘llashda ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Uch bo‘lakli qatorgulni qo‘llash: o‘tdan qanday foydalanilgan?

Ma’lumotnomalarda qatorgulni qo‘llashning bir necha shakli tasvirlangan. Asosiylari — damlama, choy va suvli qaynatma.

Xalq tabobatida qatorgul choyi bolalarga berilgan. Suvli qaynatmadan vannalar uchun foydalanish ham tasvirlangan. Tibbiy ma’lumotnomalarda damlama va vannalar uchun konsentratdan foydalanish tilga olinadi.

Shu bilan birga, aniq tayyorlash usullari ma’lum bir ma’lumotnoma va qo‘llash maqsadiga bog‘liq. Dorivor o‘simliklardan foydalanishda ko‘rsatilgan nisbatlarga rioya qilish va xomashyo miqdorini o‘zboshimchalik bilan oshirmaslik muhim.

Xalq tabobatida qatorgul qanday uyg‘unliklarda qo‘llanilgan?

Qadimgi manbalarda qatorgul faqat mustaqil vosita sifatida tasvirlanmagan. U turli o‘simlikli tarkiblarga, ayniqsa teri holatlari haqida gap ketganda, kiritilgan.

Tavsiflardan birida qatorgul melissa, grek yong‘og‘i, qarag‘ay novdalari, eman po‘stlog‘i, tol, javdar, tog‘rayhon va boshqa o‘simliklar bilan birga ishlatilgan. Boshqa xalqona tarkiblarda qatorgul bo‘yiqoq yoki kalendula bilan birga qo‘llanilgan.

Qatorgul uch rangli binafsha va melissa bilan birga ishlatilgan tarkiblar ham tasvirlangan. Bunday tarkiblarning suvli qaynatmasi eski amaliyotda bolalarga ichirilgan va o‘sha paytda skrofula deb atalgan holatlarda cho‘miltirish uchun ishlatilgan.

Bu ma’lumotlar xalq tabobatiga tegishli bo‘lib, bunday ko‘p komponentli tarkiblar bugun mustaqil qo‘llash uchun mos degani emas.

Uch bo‘lakli qatorgulni qanday damlash kerak?

O‘simlik haqidagi mavjud tavsiflarda damlamalar, choylar va suvli qaynatmalar tilga olinadi, ammo uy sharoitida damlama tayyorlash uchun universal doza keltirilmagan. O‘simlik vositalarini tayyorlashda dorivor xomashyoga berilgan aniq yo‘riqnomaga amal qilish kerak.

Giyohlar haqidagi manbalarda qatorgulning suvli qaynatmasidan foydalanish tasvirlangan. An’anaviy amaliyotda undan ichish va tashqi qo‘llash uchun foydalanilgan. Tashqi qo‘llashda qaynatma vannalar va yuvinishlar shaklida ishlatilgan.

Qatorgulni qanday to‘g‘ri yig‘ish va saqlash kerak?

Tibbiy maqsadlarda qatorgul o‘ti — Herba Bidentis yig‘ib olinadi.

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, yig‘im yoz oxirida, g‘unchalash davrida va gullashning boshida amalga oshiriladi. Uzunligi 15 sm dan oshmaydigan bargli poya uchlari va yirik barglar yig‘iladi.

Kechroq yig‘ilganda hali meva bera boshlamagan yon novdalarni olish tavsiya etiladi. Qoraygan savatchalar xomashyo uchun ishlatilmaydi.

O‘t havoda quritiladi. Dorivor o‘simliklarni yig‘ish bo‘yicha boshqa qo‘llanmalarda o‘tlar odatda gullash vaqtida, ularda faol moddalar eng ko‘p bo‘lgan davrda yig‘ilishi ko‘rsatilgan. O‘simliklarni ildizi bilan sug‘urib olmasdan, qaychi, pichoq yoki o‘roq bilan kesish kerak.

Quritilgandan keyin xomashyoni begona aralashmalardan tozalash kerak. Quritilgan o‘t dorivor o‘simlik xomashyosi sifatida quruq joyda saqlanadi. Qatorgul tabiatda katta chakalakzorlar hosil qilmaydi, shuning uchun ayrim hududlarda uni kichik partiyalarda yig‘ish mumkin. Madaniy holda yetishtirilgan o‘simliklar ko‘proq o‘simlik massasini berishi mumkin.

O‘simlikka zarar yetkazmasdan o‘tni qanday yig‘ish kerak?

Dorivor giyohlarni yig‘ishda nafaqat xomashyo sifatiga, balki tabiiy populyatsiyaning holatiga ham e’tibor berish tavsiya etiladi. Qatorgul ancha keng tarqalgan o‘simliklardan biri, biroq odatda katta uzluksiz chakalakzorlar hosil qilmaydi.

O‘tni yig‘ish uchun qaychi, o‘roq yoki pichoqdan foydalaniladi. O‘simlikni ildizi bilan sug‘urib olmaslik kerak. Bunday usulda xomashyoga tuproq aralashib, uning sifatini yomonlashtiradi. Bundan tashqari, chakalakzor hosil qiladigan o‘simliklarni ildizi bilan sug‘urish ularning yo‘q qilinishiga olib kelishi mumkin.

Qatorgul uchun dorivor xomashyo sifatida aynan o‘t ishlatiladi. Yig‘ish vaqtiga qarab, bu bargli poya uchlari va hali meva bera boshlamagan yon novdalardir.

Nega yig‘ish vaqti muhim?

Dorivor giyohlar uchun gullash davri muhim yig‘im vaqti hisoblanadi, chunki bu davrda o‘simlikda faol dorivor moddalar eng ko‘p bo‘ladi. Qatorgul uchun esa yoz oxiri, g‘unchalash va gullashning boshlanishi aniqroq ko‘rsatiladi.

Agar yig‘im kechroq amalga oshirilsa, savatchalarning holatiga e’tibor beriladi. Yon novdalarda qoraygan savatchalar bo‘lmasligi va meva berish boshlanmagan bo‘lishi kerak. Kesilgandan keyin o‘tni darhol quritish tavsiya etiladi. Qatorgul uchun ma’lumotnomada alohida ravishda havoda quritish ko‘rsatilgan.

Chet elda uch bo‘lakli qatorgulni qanday topish mumkin

Chet elda uch bo‘lakli qatorgulni (*Bidens tripartita*) turli nomlar bilan izlash mumkin. Ko‘pincha o‘simlikning quritilgan yer ustki qismlari sotiladi.

• AQSh: Three-parted beggarticks, bur-marigold, trifid bur-marigold, water agrimony. Damlamalar, suyuq ekstraktlar va maydalangan o‘tni uchratish mumkin.
• Germaniya: Dreiteiliger Zweizahn, Wasserhanf. Odatda sochma quritilgan o‘t (*Tee*) sifatida sotiladi.
• Fransiya: Bident tripartite, bident aquatique. Quritilgan o‘tni (*tisane*), ba’zan esa suyuq ekstraktni izlash kerak.

Qayerdan izlash:

• AQSh — giyohlar sotiladigan internet-do‘konlar, ixtisoslashgan botanika va giyoh do‘konlari;
• Germaniya — dorixonalar (*Apotheke*), ixtisoslashgan giyoh do‘konlari (*Kräuterläden*), internet-dorixonalar;
• Fransiya — giyoh do‘konlari (*herboristeries*), so‘rov bo‘yicha dorixonalar, organik va giyoh mahsulotlariga ixtisoslashgan internet-do‘konlar.

Qadoqda quyidagilarni tekshiring:

• lotincha nomi *Bidens tripartita* ekanini, boshqa *Bidens* turlari bilan adashtirmaslik uchun;
• o‘simlik qismi: yer ustki qismlari yoki gullaydigan poya uchlari (*Herba*);
• dorivor yoki oziq-ovqat sifatiga ega ekanligi ko‘rsatilganini;
• agar bu muhim bo‘lsa, organik sertifikat mavjudligini.

Sotish qoidalari mamlakatlarga qarab farq qiladi: AQShda o‘simlik oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida sotiladi, Germaniyada esa dorivor choy (*Arzneitee*) sifatga nisbatan qat’iyroq talablar qo‘yiladigan toifaga kirishi mumkin.

Uch bo‘lakli qatorgulning qarshi ko‘rsatmalari va ehtiyot choralari

Qatorgul xalq tabobatida uzoq tarixga ega, ammo bu har bir inson uchun to‘liq xavfsiz degani emas. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, qatorgulni ichkaridan haddan tashqari va uzoq vaqt, ayniqsa bolalarda iste’mol qilish asabiylik, najas buzilishi va arterial bosimning pasayishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bidens tripartita xavfsizligi bo‘yicha zamonaviy ma’lumotlar cheklangan. Uzoq muddat qo‘llash xavfsizligini, optimal dozalarni va ehtimoliy xatarlarni aniq belgilash uchun klinik tadqiqotlar yetarli emas.

Murakkabguldoshlar oilasiga mansub o‘simliklarga sezgir odamlarda allergik reaksiyalar kuzatilishi mumkin. Qatorgul aynan shu oilaga kiradi. Qatorgul preparatlarining dori vositalari bilan o‘zaro ta’siri haqida ishonchli ma’lumotlar yetarli emas. Tasdiqlangan o‘zaro ta’sirlar yo‘qligi ular umuman bo‘lishi mumkin emas degani emas. O‘simlik vositalari ayrim dorilarning ta’siriga ta’sir qilishi mumkin.

Homiladorlik va emizish davrida xavfsizlik haqidagi ma’lumotlar yetarli bo‘lmagani sababli qatorgulni dorivor maqsadda qo‘llash tavsiya etilmaydi. Bolalar uchun ham klinik ma’lumotlar yetarli emas, shuning uchun qo‘llash masalasini mutaxassis bilan muhokama qilish kerak.

Shuningdek, o‘simlikning odamlardagi uzoq muddatli toksikligi yetarlicha o‘rganilmaganini hisobga olish kerak. Hayvonlardagi tajriba ma’lumotlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri odamga tatbiq qilib bo‘lmaydi.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Organizmning har qanday noodatiy reaksiyasi e’tibor talab qiladi. Agar o‘simlikni qo‘llagandan keyin allergiya belgilari, o‘zini yomon his qilish yoki boshqa noxush alomatlar paydo bo‘lsa, shifokorga murojaat qilish kerak. Homilador ayollar va emizikli onalar dorivor giyohlardan foydalanishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashishlari muhim. Agar inson dori-darmon qabul qilsa, surunkali kasalliklarga ega bo‘lsa yoki o‘simlik vositalarini uzoq muddat qo‘llashni rejalashtirsa, o‘tdan foydalanish haqidagi qarorni shifokor bilan muhokama qilgani ma’qul.

Giyohlarni bolalarda qo‘llashga ayniqsa ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Hatto an’anaviy ravishda bolalar amaliyotida qo‘llanilgan o‘simliklar ham oqilona yondashuv va nazoratni talab qiladi.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Barcha dorivor o'tlar mavzular bo'yicha →

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →