Көктемгі бәйшешек: пайдалы қасиеттері және қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Көктемгі бәйшешек (Primula veris) — Бәйшешектер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Фитотерапияда ең алдымен оның тамырсабақтары қақырық түсіретін дәрі ретінде пайдаланылады. Анықтамалықтардың мәліметтері бойынша, бәйшешек препараттары жоғарғы тыныс жолдарының катарларында, созылмалы трахеит пен бронхитте қолданылады. Жапырақтарында аскорбин қышқылы бар және олар шай дайындауға пайдаланылады.

Бұл өсімдік қалай көрінеді және оны қалай тануға болады?

Көктемгі бәйшешек — аласа бойлы көпжылдық өсімдік. Әдетте оның биіктігі 15–30 см болады.

Оның тамырсабағы қысқа, жуан әрі шырынды. Одан көптеген жіңішке, жіп тәрізді тамырлар тарайды. Жапырақтары тамыр маңындағы розеткаға жиналады. Олар жұмыртқа тәрізді, барқытты. Жапырақтың түбі қанатты сағаққа қарай жіңішкереді. Жапырақ жиегі ойықты.

Гүлсидамдары розеткадан жоғары көтеріледі. Олардың ұшында шатыр тәрізді гүлшоғыры орналасады. Онда 10-нан 30-ға дейін гүл болады. Гүлдері бір жаққа қарай салбырап тұрады. Олар алтын-сары түсті, түтікше-қоңырау тәрізді гүлсерігі бар. Гүлде бес аталық және жоғарғы жатынды бір аналық болады.

Өсімдік сәуір және мамыр айларында гүлдейді. Жемістері маусымда піседі. Олар көп тұқымды қауашақтар болып келеді. Бәйшешекті ұзын тұмсықты жәндіктер, соның ішінде аралар мен түкті аралар тозаңдандырады.

Көктемгі бәйшешек жалпақ жапырақты және аралас ормандарда, бұталардың арасында және шалғындарда өседі. Анықтамалықтарда ол КСРО-ның еуропалық бөлігінің орманды және орманды-дала белдеуіне, жалпақ жапырақты және аралас ормандар аймағына тән өсімдік ретінде көрсетілген. Шығысқа қарай өсімдік Еділ бойы мен Оралда кездеседі.

Кавказда көктемгі бәйшешектің орнын оған жақын түр — ірі тостағаншалы бәйшешек, Primula macrocalyx Bge. басады. Ол ірі, ісінген тостағаншасымен ерекшеленеді. Бұл түр Алтайда және Орталық Азияның таулы аймақтарында да кездеседі. Анықтамалықта оны көктемгі бәйшешекпен қатар қолданатыны көрсетілген.

Дәрілік шикізатты жинағанда өсімдікті дәл анықтау маңызды. Жақын түрлердің атаулары шатастыруға әкелуі мүмкін. Дәрілік анықтамалықтарда бәйшешектің әртүрлі түрлері бөлек қарастырылады, сондықтан ботаникалық анықтау іс жүзінде маңызды.

Өсімдіктің тарихы және көне атаулары

Примула адамзатқа ежелден белгілі. Дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықта ежелгі гректер примуланы білгені және оны Олимптің дәрілік гүлі деп санағаны туралы мәліметтер келтіріледі. Олар көктемгі бәйшешекті «додекатеон» — он екі олимпиадалық құдайдың гүлі деп атаған.

Өсімдіктің славян халықтарында да атауларға байланысты тарихы бар. Славяндар примуланы «разрыв-трава» деп атап, оған қазыналарды ашатын сиқырлы қасиет теліген. Бұл түсініктерде өсімдік тек дәрілік шөп қана емес, халықтық нанымдардың бір бөлігі ретінде де көрінеді.

Латынша атауының өзі өсімдіктің ерте пайда болуына байланысты: «примула» латын тілінен аударғанда «кішкентай тұңғыш» дегенді білдіреді. Бұл атау бәйшешектің көктемгі гүлдеу уақытына сәйкес келеді.

Ескі түсініктерде өсімдіктің тағы бір ерекше қолданылуы кездеседі: примула шырыны друидтер мен кейбір басқа ежелгі халықтарда махаббат сусынының құрамына кірген. Бұл мәліметтер өсімдікке қатысты халықтық түсініктер тарихына жатады және қазіргі медициналық ұсыныс болып саналмайды.

Бұл өсімдік қандай пайда береді?

Бәйшешектің фитотерапиядағы негізгі маңызы сапониндермен байланысты. Олар өсімдіктің тамыр жүйесінде болады. Сапониндер гликозидтерге жатады. Фитотерапия анықтамалықтарының мәліметтері бойынша, құрамында сапониндері бар өсімдіктер медицинада, атап айтқанда, қақырық түсіретін дәрілер ретінде қолданылады. Мұндай өсімдіктердің қатарына бәйшешек те жатады.

Бәйшешек препараттарының қақырық түсіретін әсері тамырларында болатын тритерпендік гликозидтермен байланысты. Препараттар жоғарғы тыныс жолдары мен бронхтардың шырышты қабықтарының секрет бөлу белсенділігін біршама күшейтеді. Тағы бір сипатталған әсері бар. Бәйшешек кірпікшелі эпителийдің белсенділігін арттырып, тыныс жолдарынан бөліндінің шығарылуын жеделдетеді. Анықтамалықта аздап спазмолитикалық қасиеттері де көрсетілген. Осылайша өсімдікті қолданудың негізгі бағыты қалыптасады. Бәйшешек ең алдымен тыныс жолдарына арналған қақырық түсіретін дәрі ретінде қарастырылады.

Бәйшешек препараттары жоғарғы тыныс жолдарының катарларында, созылмалы трахеит пен бронхитте тағайындалады. Сапониндердің арқасында анықтамалықтарда белгілі бір жөтелге қарсы әсері де атап өтіледі. Кейбір дәрілік түрлерде әсер етуші заттардың мөлшері аз. Сондықтан бәйшешек әдетте тыныс алу мүшелерінің ауруларына арналған әртүрлі қабынуға қарсы және қақырық түсіретін шөп жинақтарының құрамында қолданылады.

Анықтамалықтарда дәрілік түймедақпен, дәрілік қырмызыгүлмен, дәрілік дягильмен және кәдімгі аниспен бірге қолдану нұсқалары көрсетілген. Күрделі жинақтың құрамы өз алдына маңызды: аталған өсімдіктер бірін-бірі алмастырмайды.

Анықтамалықта тәжірибелік бақылаудың деректері де келтірілген: бәйшешектің тұнбалары мен тұндырмалары жануарларға ішке енгізілгенде елеулі уытты әсер көрсетпеген. Бұл — тәжірибелік деректер, олар өсімдікті кез келген жағдайда адам үшін қауіпсіз деп санауға негіз болмайды.

Бәйшешектің әсерін нақты не анықтайды?

Сапониндер өсімдік гликозидтерінің үлкен тобына жатады. Дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықта олардың 70-тен астам өсімдік тұқымдасынан табылғаны, ал сапониндерге бай тұқымдастардың ішінде бірінші орында қалампырлар және бәйшешектер тұқымдастары тұрғаны атап өтіледі.

Бәйшешек үшін тамыр жүйесіндегі заттар ерекше маңызды. Анықтамалықта препараттардың қақырық түсіретін қасиеті тамырлардағы тритерпендік гликозидтермен байланыстырылады. Әсері жағынан олар сенега гликозидтеріне жақын.

Сондықтан дәрілік тұрғыдан неге тек жерүсті бөлігіне емес, дәл тамырсабақтары мен тамырларына негізгі назар аударылатыны түсінікті. Жапырақтардың маңызы басқа: олар ең алдымен аскорбин қышқылы бар шикізат ретінде ерекшеленеді.

Бұл айырмашылық үй жағдайында дәрі дайындағанда да маңызды. Жапырақтарды қолданудың кез келген тәсілі тамырсабақтарға да автоматты түрде жарайды немесе керісінше деп санауға болмайды.

Бәйшешектің басқа түрлері

Анықтамалықтарда қақырық түсіретін қасиеттері бар Primula туысының басқа түрлері де сипатталған. Кавказда Воронов бәйшешегі — Primula woronowii A. Los. кездеседі. Оның гүлшоғыры болмайды: гүлдері бір-бірден орналасады және қызғылт түсті болады. Анықтамалықта бұл түр қолдануға перспективалы деп аталып, тамыр жүйесіндегі сапониндер мөлшері бойынша көктемгі бәйшешектен кем түспейтіні көрсетілген.

Қақырық түсіретін қасиеттері ала-құла бәйшешекте — Primula heterochroma Stapf. де байқалған. Ол Кавказда өседі және жеке орналасқан сары немесе күлгін түсті гүлдері болады.

Бұл мәліметтер ең алдымен түрлерді ботаникалық тұрғыдан ажырату үшін маңызды. Дәрілік қасиеті бар бірнеше түрдің болуы оларды түрін анықтамай бірге жинауға болады дегенді білдірмейді. Әр өсімдік үшін түрін дәл анықтау маңызды.

Көктемгі бәйшешекті ұқсас өсімдіктерден қалай ажыратуға болады?

Ең алдымен гүлдердің түсіне ғана емес, өсімдіктің құрылысына қарау керек. Көктемгі бәйшешектің жапырақтары тамыр маңындағы розетка түзеді, ал гүлсидамы бір жаққа қарай салбыраған 10–30 гүлден тұратын шатыр тәрізді гүлшоғырымен аяқталады. Осындай белгілердің үйлесуі оны жеке гүлдері бар бәйшешек түрлерінен ажыратуға көмектеседі.

Мысалы, Воронов бәйшешегінің жеке орналасқан қызғылт гүлдері бар және Primula veris-ке тән сипатталған гүлшоғыр түзбейді. Ала-құла бәйшешектің де гүлдері жеке орналасады, әрі олар сары немесе күлгін болуы мүмкін.

Ірі тостағаншалы бәйшешек, керісінше, көктемгі бәйшешекке жақын және онымен қатар қолданылады. Анықтамалықта көрсетілген оның негізгі айырым белгісі — ірі, ісінген тостағаншасы. Ол Кавказда, сондай-ақ Алтайда және Орталық Азияның таулы аймақтарында кездеседі.

Көктемгі бәйшешекті сол Бәйшешектер тұқымдасына жататын дала кезегенгүлімен шатастырмау маңызды. Дала кезегенгүлі (Anagalis arvensis) — биіктігі 15–20 см болатын біржылдық, сирек екіжылдық өсімдік. Оның сабақтары көп, бұтақтанған, төртқырлы және төселіп өседі. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, сағақсыз, сопақша-жұмыртқа тәрізді, жиектері тегіс, астыңғы бетінде қара нүктелері болады. Гүлдері жеке орналасады, жапырақ қолтығында ұзын гүлсағақтарда орналасып, кірпіш-қызыл, көк немесе ақ түсті болуы мүмкін.

Сондықтан жинау кезінде тек «бәйшешек» атауына немесе бір тұқымдасқа жататынына сүйену жеткіліксіз. Көктемгі бәйшешекте розеткаға, гүлсидамға және шатыр тәрізді гүлшоғырға тән белгілердің бәрі сәйкес келуі керек.

Оның жапырақтары несімен құнды?

Бәйшешектің жапырақтары тамырсабақтарынан қолданылу жағынан ерекшеленеді. Олардың құрамында аскорбин қышқылы бар.

Анықтамалықта С-авитаминоз кезінде жапырақтан шай ішілетіні айтылады. Сондай-ақ жапырақ ұнтағы сипатталған: 5 г ұнтақты жарты стақан суға араластырып, бір рет ішеді.

Бұл — жапырақтарды қолданудың жеке түрі. Тамырсабақтар мен жапырақтарды бір схемаға біріктірмеу керек: анықтамалықта олар үшін әртүрлі қолдану тәсілдері көрсетілген.

Оны қайда қолданады?

Негізгі қолданылуы тыныс жолдарымен байланысты. Бәйшешектің тамырсабақтары дәрілік шикізат болып табылады. Олардан дайындалған препараттар қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Фитотерапия анықтамалықтарының мәліметтері бойынша, бұл жоғарғы тыныс жолдарының катарларына, созылмалы трахеит пен бронхитке қатысты. Әсері тамырлардағы тритерпендік гликозидтермен байланыстырылады.

Бұл заттар препараттың қақырық түсіретін әсеріне қатысады. Жоғарғы тыныс жолдары мен бронхтардың шырышты қабықтары бөліндіні белсендірек бөледі. Кірпікшелі эпителий белсендірек жұмыс істейді, ал бөлінді тыныс жолдарынан жылдамырақ шығарылады.

Анықтамалықта сапониндермен байланысты белгілі бір жөтелге қарсы әсері де бөлек атап өтіледі.

Бәйшешек күрделі шөп жинақтарының құрамында да қолданылады. Анықтамалықтарда оны дәрілік түймедақпен, дәрілік қырмызыгүлмен, дәрілік дягильмен және кәдімгі аниспен бірге қолданғаны көрсетілген.

Мұнда дәрілік өсімдік пен нақты шөп жинағын ажырату маңызды. Бәйшешектің өзіне тән қолдану түрлері бар, ал күрделі жинақтың өз құрамы болады. Сондықтан бір жинақтың рецептін екіншісіне көшіруге болмайды.

Бұл өсімдікті қалай дұрыс демдеу керек?

Тамырсабақтарға арналған қайнатпа анықтамалықта келтірілген. 180 мл суға 4 г тамырсабақ алынады. Дайын қайнатпаны күніне 3 рет бір ас қасықтан ішеді.

Бұл — тамырсабақтарды қолданудың нақты анықтамалық түрі. Оның мөлшері мен қабылдау тәсілін жапырақ ұнтағына арналған рецептпен араластырмау керек.

Жапырақтарға басқа нұсқа көрсетілген: 5 г ұнтақты жарты стақан суға араластырып, бір рет ішеді. С-авитаминоз кезінде анықтамалықта жапырақтан шай ішу айтылады.

Өсімдіктің әртүрлі бөліктері үшін әртүрлі түрлер қолданылады. Тамырсабақтар қайнатпа түрінде пайдаланылады. Жапырақтар — шай түрінде немесе суға араластырылған ұнтақ түрінде.

Бәйшешек күрделі шөп жинақтарының құрамына да кіреді. Анықтамалықтарда тамырсабақтардың осындай жинақтар түрінде де қолданылатыны нақты көрсетілген. Бұл ретте әр жинақтың құрамын жеке қарастыру керек.

Көрсетілген тәсілдерді бір схемаға біріктірмеген дұрыс. Қайнатпа тамырсабақтарға, ал ұнтақ пен шай жапырақтарға қатысты. Өсімдіктің әртүрлі бөліктерінің әсер етуші заттарының құрамы және анықтамалықтағы қолдану тәсілдері де әртүрлі.

Өсімдіктің қандай бөліктерін жинайды?

Дәрілік шикізат ретінде тамырсабақтар пайдаланылады. Дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықта шикізат ретінде бәйшешектің тамырсабақтары көрсетілген. Жапырақтар бөлек қолданылады. Олардың маңызы аскорбин қышқылының болуымен байланысты. Жапырақтарға арналған анықтамалықтарда С-авитаминоз кезінде шай және суға араластырылған ұнтақ көрсетілген.

Бәйшешекті жинау табиғи популяцияларға ұқыпты қарауды талап етеді. Волгоград облысында дәрілік өсімдіктерді шамадан тыс және дұрыс жинамаудың салдарынан көптеген түрлердің таралу аймағы мен саны күрт азайған. Осындай өсімдіктердің қатарында көктемгі бәйшешек те аталған.

Басқа бір анықтамалықта көктемгі бәйшешек БССР Қызыл кітабына енгізілген дәрілік өсімдіктер тізіміне қосылған.

Анықтамалықта көптеген дәрілік өсімдіктердің табиғи қоры реттелмеген жинаушылардың әрекетінен азайып жатқаны да айтылады. Табиғи жағдайда кейбір құнды түрлер тек жетуі қиын мекендерде ғана сақталған.

Неліктен бәйшешекті қажетсіз жинамау маңызды?

Жинау тарихы дәрілік өсімдіктердің танымалдығы олардың табиғи популяцияларының жағдайына әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Шипалы өсімдіктер туралы анықтамалықта Волгоград облысында шамадан тыс және дұрыс жиналмаудың салдарынан көктемгі бәйшешектің таралу аймағы мен молдығы күрт азайған түрлердің қатарына енгені атап өтіледі.

Басқа дереккөз мәселенің ауқымы одан да кең екенін көрсетеді: аса құнды көптеген дәрілік өсімдіктер сиреп кеткен, ал табиғи жағдайда олардың кейбірі негізінен егіншілер мен мал үшін жетуі қиын мекендерде ғана сақталған. Сонымен қатар реттелмеген жинаушылар шалғайдағы табиғи учаскелерге де жетеді.

Сондықтан дәрілік өсімдікті жинау — жиналған шикізаттың мөлшері ғана емес. Бәйшешек үшін табиғи өскіндердің өзін сақтау маңызды.

Анықтамалықта қажетті дәрілік өсімдіктерді, әсіресе сирек түрлерді, үй маңындағы, мектеп және фермерлік учаскелерде өсіру ұсынылады. Өсіру ұсынылатын өсімдіктердің арасында басқа бәйшешектер де аталған. Мұндай тәсіл табиғи популяцияларға түсетін қысымды азайтуға және өсімдіктерді практикалық мақсатта сақтауға мүмкіндік береді.

Оның жапырақтарын қалай кептіреді?

Кептіру тәсілі шикізат құрамындағы заттарға байланысты. Бәйшешектің жапырақтары үшін бұл аскорбин қышқылы болғандықтан ерекше маңызды.

Дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықтың мәліметтері бойынша, аскорбин қышқылы бар шикізатты, соның ішінде бәйшешек жапырақтарын, 80–90 °C температурада кептіреді. Мұндай температура аскорбин қышқылының тотығуына жол бермеу үшін көрсетілген.

Тамырсабақтарға қатысты келтірілген анықтамалық деректерде кептіру тәсілі көрсетілмеген. Сондықтан бұл жерде сөз нақты жапырақтар туралы болып отыр.

Жинау кезінде өсімдікті дұрыс анықтау да қажет. Көктемгі бәйшешектің жақын түрлері бар, олардың бірі — ірі тостағаншалы бәйшешек. Анықтамалықта ол бөлек сипатталған және көктемгі бәйшешекпен қатар қолданылады.

Көктемгі бәйшешекті шетелде қалай табуға болады

АҚШ-та көктемгі бәйшешек Cowslip, common cowslip, primrose немесе cowslip primrose деп белгілі. Германияда оны Schlüsselblume немесе Himmelsschlüssel, ал Францияда — Coucou, primevère officinale немесе primevère vraie деп атайды. Латынша атауы — *Primula veris* L.

• АҚШ: кептірілген гүлдерін, тамырын, тұндырмалары мен сұйық экстрактілерін іздеңіз. Шай қоспалары сирегірек кездеседі. Негізгі іздеу орындары — шөптерге маманданған дүкендер, онлайн-шөп дүкендері және тәуелсіз денсаулыққа пайдалы тағам дүкендері.
• Германия: кептірілген тамырлары (*Wurzel*) мен гүлдері (*Blüten*), соның ішінде туралған немесе ұнтақталған түрлері, сүзгі-пакеттегі шай, сұйық экстрактілер, тұндырмалар және шәрбаттар сатылады. Дәріханалардан (*Apotheke*), денсаулыққа пайдалы тағам дүкендерінен (*Reformhaus*), шай дүкендерінен және мамандандырылған интернет-дүкендерден іздеңіз.
• Франция: кептірілген гүлдері мен тамырлары, шөп шайлары және сұйық экстрактілер немесе тұндырмалар қолжетімді. Дәріханалардан, шөп дүкендерінен, органикалық өнімдер дүкендерінен және мамандандырылған интернет-дүкендерден іздеңіз.

Қаптамадан *Primula veris* L. атауын, өсімдік бөлігін — *Primulae radix* (тамыр) немесе *Primulae flos* (гүл/тостағанша), сондай-ақ шыққан жері мен органикалық сертификатын тексеріңіз. АҚШ-та өсімдік тағамдық қоспа ретінде сатылады; мұндай өнімдер ауруларды анықтауға, емдеуге немесе алдын алуға FDA тарапынан мақұлданбаған. Германияда дәріханалық өнімдер қатаңырақ реттеледі және емдік өсімдік өнімі немесе дәрілік шай (*Arzneitee*) мәртебесіне ие болуы мүмкін.

Қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары

Дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықтың мәліметтері бойынша, бәйшешек жүктілік кезінде қарсы көрсетілген. Сондай-ақ онда аспиринге сезімталдығы жоғары адамдарда өсімдік теріде аллергиялық реакция туғызуы мүмкін екені көрсетілген.

Аллергиялық реакция — қолдануды тоқтатып, әрі қарай пайдалануға сақтықпен қараудың себебі. Бәйшешектен дәрі дайындағанда тамырсабақтар мен жапырақтарды ажырату маңызды. Олар үшін әртүрлі қолдану түрлері мен әртүрлі шикізат мөлшері сипатталған.

Күрделі жинақтарға ерекше назар қажет. Анықтамалықтарда бәйшешек басқа дәрілік өсімдіктермен бірге қақырық түсіретін және қабынуға қарсы қоспалардың құрамына кіреді. Тамырсабақ қайнатпасының дозасын мұндай жинаққа қолдануға болмайды.

Дәрігер қашан қажет?

Тыныс жолдарының ауруларын емдеуді дәрігер жүргізеді. Анықтамалықтарда бәйшешек қақырық түсіретін әсері бар дәрілік өсімдік ретінде қарастырылады, бірақ оны қолдану медициналық жағдайды бағалауды алмастырмайды.

Жүктілік кезінде бәйшешекті өз бетімен қолдануға болмайды: анықтамалықта бұл жағдай қарсы көрсетілімдердің бірі ретінде тікелей көрсетілген. Аллергиялық реакцияларға бейімділік кезінде сақтық қажет. Әсіресе аспиринге сезімталдықтың жоғары болуы және тері реакциясының болуы мүмкін деген ескертуді ескеру маңызды.

Егер адам дәрі қабылдап жүрсе немесе созылмалы аурулары болса, өсімдік тектес құралдарды қолдануды дәрігермен талқылаған дұрыс. Балаларға ересектерге арналған рецепттер мен дозаларды өз бетінше қолдануға болмайды: балаға жеке медициналық тәсіл қажет.

Тыныс жолдарының ауруы ұзаққа созылса немесе айқын білінсе, тек өсімдік препаратына сүйенбей, дәрігерге қаралу қажет.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →