Жалаң мия: пайдалы қасиеттері және қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Жалаң мия (*Glycyrrhiza glabra*) — тәтті тамыры мен жер астындағы өркендері үшін бағаланатын көпжылдық шөптесін өсімдік. Фитотерапия жөніндегі анықтамалықтарға сәйкес, мия тамыры дәстүрлі түрде жөтел мен бронхит кезінде қақырық түсіретін құрал ретінде қолданылады. Шөптер туралы анықтамалықтарда оның асқазан мен ішектің шырышты қабаттарын қорғауға ықпал ететіні де сипатталған. Алайда бұл өсімдік бәріне бірдей жарамайды: ол қан қысымын көтеріп, ағзадағы су-тұз теңгерімін бұзуы мүмкін.

Жалаң мия дегеніміз не және оны қалай тануға болады?

Жалаң мия бұршақ тұқымдасына жатады. Анықтамалық әдебиеттерде оның басқа атаулары да кездеседі: тегіс мия және мия тамыры. Соңғы атау өсімдіктің жер астындағы бөлігінің өзіне тән тәтті дәмімен байланысты.

Бұл — көпжылдық шөп. Ботаникалық сипаттамаға сәйкес, оның сабақтары тік өседі, әдетте биіктігі 50-ден 100 см-ге дейін жетеді және бұтақтары аз болады. Жапырақтары сабақта кезектесіп орналасады. Әр жапырақ бірнеше жұп жапырақшадан және бір ұшқы жапырақшадан тұрады. Жапырақшалары жұмыртқа тәрізді, безді түктері бар. Осы түктердің әсерінен жапырақ беті, әсіресе астыңғы жағы, жабысқақ болып көрінуі мүмкін.

Гүлдері ашық күлгін, кейде ақшыл-күлгін реңкті болады. Олар жапырақ қолтығында орналасқан шашақ гүлшоғырларға жиналады. Гүлінің пішіні көбелекті еске түсіреді. Бұл бұршақ тұқымдасының көптеген өкілдеріне тән белгі. Өсімдік негізінен жазда гүлдейді. Әртүрлі ботаникалық сипаттамаларда гүлдеу кезеңі маусымнан шілдеге дейін немесе маусымнан тамызға дейін деп көрсетілген. Жемістері кейінірек піседі. Олар — әдетте ашылмайтын қоңыр, былғары тәрізді бұршаққаптар.

Мияның басты ерекшелігі жер астында жасырылған. Оның сүректенген қуатты тамырсабағы және көптеген жер асты өркендері бар. Тамыр жүйесі жақсы дамыған әрі топырақтың едәуір терең қабатына дейін жетуі мүмкін. Ұзын жер асты өркендерінің арқасында өсімдік таралып, үлкен шоғырлар түзеді.

Мия Ресейдің еуропалық бөлігінің оңтүстігінде, Кавказда, Кавказдың арғы жағында, Орта Азияда және Қазақстанда кездеседі. Ол өзен жайылмаларындағы және көл маңындағы шалғындарда, дала ойпаңдарында, бос жатқан жерлерде және бұрын өңделген алқаптарда өседі. Жер асты сулары топырақ бетіне салыстырмалы түрде жақын орналасқан жерлер мияға ерекше қолайлы.

Дәрілік мақсатта бүкіл шөп емес, негізінен тамырлары мен тамырсабақтары пайдаланылады. Сондықтан өсімдіктің ботаникалық сипаттамасын дәріханалық шикізаттың сипаттамасымен шатастырмау маңызды.

Мия тамырының құрамында не бар және ол неге соншалықты тәтті?

Фитотерапия жөніндегі анықтамалықтарға сәйкес, мия тамырының құрамында глицирризин қышқылы, қанттар және шайырлар бар. Әсіресе глицирризинге назар аударылады. Шикізатқа айқын тәтті дәм беретін зат — осы.

Анықтамалық әдебиеттерде глицирризиннің қанттан шамамен 40 есе тәтті екені айтылады. Алайда химиялық табиғаты жағынан ол қантқа жатпайды. Сондықтан тамырдың ерекше тәтті дәмі тек кәдімгі қанттардың болуымен түсіндірілмейді.

Шикізаттың дәмі тым тәтті деп сипатталады. Кейде аздап тітіркендіретін реңкі және дәм соңында әлсіз ащылығы сезіледі. Тәтті дәмінің арқасында мия шай қоспалары мен миядан жасалатын өнімдердің танымал құрамдасына айналған.

Бірақ бір нәрсені түсіну маңызды. Дәмінің жағымды болуы өсімдікті шектеусіз қолдануға болады дегенді білдірмейді. Глицирризин ағзаға физиологиялық әсер етеді және оны үнемі немесе шамадан тыс тұтыну денсаулыққа жағымсыз өзгерістер әкелуі мүмкін. Сондықтан мия тамырын дәрілік мақсатта қолданғанда сақтық қажет.

Жалаң мияның қандай пайдасы бар: шөптер туралы анықтамалықтарда қандай қасиеттері сипатталған?

Анықтамалық әдебиеттерге жүгінсек, мияны дәстүрлі қолданудың бірнеше бағытын бөліп көрсетуге болады. Олар негізінен тыныс алу жолдарына және ас қорыту жолдарының шырышты қабаттарына қатысты.

Жөтел және шырыш жиналған кезде

Мияның ең танымал қасиеттерінің бірі — қақырық түсіретін әсері. Шөптер туралы анықтамалықтарда мия тамырын жөтел мен бронх аурулары кезінде қолдану сипатталған. Сондай-ақ оның шырышты сұйылтуға ықпал етуі мүмкін екені айтылады.

Ескі сипаттамаларда бұл өсімдік жөтел кезінде тамақ пен кеуде тұсындағы жайсыздықты жеңілдетумен байланыстырылған. Ю. Граудың анықтамалығында мияны бронхит кезінде қолдану бөлек аталады.

Алайда дәстүрлі қолданылуы тамыр жөтелдің себебін жоя алады дегенді білдірмейді. Ол диагноз қоюды және тағайындалған емді алмастырмайды. Әсіресе ентігу, кеуде ауыруы, жоғары температура, қан түкіру немесе ұзаққа созылған жөтел кезінде дәрігерге қаралу өте маңызды.

Асқазан мен ішектің шырышты қабаттары үшін

Жабайы дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықта мияның асқазан мен ішектің шырышты қабаттарын қорғауға ықпал ететіні көрсетілген. Атап айтқанда, оны асқазанның ойық жаралы зақымдануы кезінде дәстүрлі қолдану туралы айтылады.

Бұл ақпаратты өсімдіктің белгілі бір қолданылу бағытының сипаттамасы ретінде қабылдаған жөн. Ол ойық жараны өз бетінше емдеуге кеңес бермейді. Асқазан ауруларының себебін анықтап, маманның бақылауында болу қажет. Мия қажетті емді алмастырмайды.

Шай қоспаларының құрамында

Мия тамырының дәмі айқын тәтті болғандықтан, оны шөп қоспаларын дайындауға пайдаланады. Ол сусынға өзіне тән дәм беріп, бірнеше өсімдіктен тұратын өнімдердің құрамына кіруі мүмкін.

Дегенмен тек тәтті дәм беру үшін мияны кез келген шөп қоспасына өз бетіңізше қоса бермеңіз. Өсімдіктердің өзара үйлесімділігі мен қоспаның жалпы қауіпсіздігі маңызды. Әсіресе дәрі қабылдайтын немесе созылмалы аурулары бар адамдар сақ болғаны жөн.

Өсімдіктің пайдасын асыра бағаламай қалай түсінуге болады?

Мия қандай ауруды емдейді деп сұрағанда, дәстүрлі мәліметтерді нақты ауруды дәлелді емдеуден ажырату маңызды. Анықтамалықтарда ол қақырық түсіретін құрал және шырышты қабаттарды қорғауға ықпал ететін өсімдік ретінде сипатталады. Бірақ бұл мәліметтер бронхиттен, ойық жарадан немесе басқа аурудан толық айығуға уәде беруге негіз болмайды.

Мен дәрілік өсімдіктерге ақылмен қарауды ұсынар едім. Алдымен қандай мәселені шешу керегін анықтау қажет. Содан кейін қарсы көрсетілімдерді бағалап, қолдану мүмкіндігін медицина маманымен талқылаған жөн. Өсімдіктің табиғи болуы оның қауіпсіздігіне кепілдік бермейді.

Мияны жөтел мен бронхит кезінде қалай қолданады?

Ю. Граудың анықтамалығында тамырды қолданудың қарапайым тәсілі сипатталған: бір шай қасық мияны аздап қайнатады. Сондай-ақ тазартылған мия шырынын тамақ алдында күніне екі рет жарты шай қасықтан қабылдау туралы айтылады. Онда бетте немесе тобық тұсында ісіну қаупіне байланысты қабылдау ұзақтығы бір аптадан аспауға тиіс екені де көрсетілген.

Бұл — тарихи анықтамалықтағы нұсқаулар, әмбебап емдеу сызбасы емес. Мұнда қауіпсіздікке әсер ететін барлық жағдайлар нақтыланбаған: адамның жасы, қатар жүретін аурулары, қабылдап жүрген дәрілері және нақты өнімнің концентрациясы. Сондықтан осы мөлшерлерді кез келген дәріханалық препаратқа қолдануға болмайды.

Мияны қалай қайнатуға болады?

Егер кептірілген тамырды пайдаланғыңыз келсе, алдымен қаптамадағы нұсқаулықты тексеріңіз. Шикізаттың әртүрлі түрлері мен дайын препараттардың құрамы және дайындалу тәсілі өзгеше болуы мүмкін.

Анықтамалық әдебиеттерде бір шай қасық мияны аздап қайнату ұсынылады. Алайда су мөлшері мен тұндыру уақыты нақты көрсетілген әмбебап тұнба дайындау рецепті берілмеген.

Дәрілік мақсатта қаптамасында белгісі мен нұсқаулығы бар дәріханалық шикізатты таңдаған дұрыс. Өз бетіңізше жиналған тамырды дұрыс анықтап, өңдеу қажет. Егер дәрігер мия қолдануға рұқсат берсе, ол ұсынған дайындау тәсілі мен қабылдау ұзақтығын сақтаңыз.

Жөтелге қарсы мияны қалай қабылдау керек?

Ең алдымен жөтелдің себебін ескеру қажет. Жөтел вирустық инфекциялармен, бронхитпен, аллергиямен және басқа жағдайлармен байланысты болуы мүмкін. Бірдей белгі әрдайым бірдей тәсілді қажет етпейді.

Мия дәстүрлі түрде қақырық түсіретін құрал ретінде қолданылады. Бірақ жөтел қатты болса, қайталанса немесе басқа белгілермен бірге жүрсе, оны қолдану дәрігермен келісілуі керек. Құрамын тексермей, мия бар бірнеше препаратты қатар қабылдамаңыз: ағзаға түсетін глицирризиннің жалпы мөлшері артуы мүмкін.

Бронхит кезінде мияны тағайындалған емге ықтимал қосымша құрал ретінде ғана қарастыруға болады. Ол емді алмастырмайды, тағайындалған дәрілерді өзгертпеңіз.

Мияны басқа аурулар кезінде қолдануға бола ма?

Тарихи фитотерапияда мия тыныс алу жолдарына ғана емес, асқазан мен ішектің шырышты қабаттарына қатысты да аталады. Алайда дәстүрлі қолданылуы оны кез келген ауру кезінде өз бетінше қабылдауға болады дегенді білдірмейді.

Қант диабеті, гипертония, жүрек аурулары, қалқанша без аурулары, демікпе, ойық жара немесе онкологиялық аурулар кезінде мияны тек шөптер туралы анықтамалықтардағы сипаттамаға сүйеніп таңдауға болмайды. Оны қолдану мүмкіндігі диагнозға, адамның жағдайына және дәрілермен өзара әсеріне байланысты. Мұндай жағдайларда кез келген қолдану тәсілін емдеуші дәрігермен талқылау қажет: өсімдікті тек тағайындалған емге қосымша ретінде қарастыруға болады, оны дәрігермен келісіңіз, дәрілерді тоқтатпаңыз.

Мия тамырын қалай дұрыс жинап, сақтау керек?

Дәрілік шикізат ретінде тамырлары мен тамырсабақтары пайдаланылады. Оларды жинау кезінде сақ болу қажет, өйткені өсімдіктің жер асты бөлігі жақсы дамыған. Ал өсімдіктің түрін тек тәтті дәміне қарап анықтау жеткіліксіз.

Жалаң мия басқа жақын түрлермен қатар кездесуі мүмкін аймақтарда өседі. Дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықта орал миясы мен Коржинский миясы да бөлек аталады. Олар жапырақтарының, гүлдері мен жемістерінің ерекшеліктерімен ажыратылады. Сондықтан өсімдікті өз бетіңізше жинағанда түрін қате анықтау қаупі бар.

Өнеркәсіптік жағдайда тамырларды қазып алып, топырақтан тазартады және кептіруге дайындайды. В. К. Варлихтің ботаникалық сипаттамасында тамырлар мен тамырсабақ бөліктерін ұзындығы 40 см-ге дейінгі кесінділерге бөлу керектігі көрсетілген. Шикізат ашық ауада немесе кептіргіш құрылғыларда кептіріледі. Біркелкі кебуі үшін оны қалыңдатпай жайып, қажет болғанда аударып отырады.

Дәріханалық шикізат сипаттамаларында тазартылған мия тамыры ашық сары түсті, жеңіл, талшықты бөліктер түрінде көрінеді. Әдетте олардың ұзындығы шамамен 30–40 см, ал қалыңдығы 2–4 см болады. Сынған жері талшықты келеді. Дәмі тәтті, тым тәтті, соңынан аздап ащы дәм сезілуі мүмкін.

Үй жағдайында өсімдіктің түрін нақты анықтай алмасаңыз, тамырын өз бетіңізше жинауға тырыспаңыз. Қателік жарамсыз шикізатты пайдалануға әкелуі мүмкін. Құрамы, шығарылу түрі және сақтау шарттары көрсетілген мия тамырын дәріханадан сатып алған қауіпсіздеу.

Дайын шикізатты өндірушінің қаптамадағы нұсқаулығына сәйкес сақтаңыз. Оны ылғал мен ластанудан қорғаңыз, көгеру белгілері немесе әдеттен тыс иісі бар өнімді пайдаланбаңыз. Тамырды ластанған жолдардың, өнеркәсіптік нысандардың және зиянды заттардың әсері болуы мүмкін басқа жерлердің маңынан жинамаңыз.

Жалаң мияны шетелден қалай табуға болады?

Шетелде жалаң мия көбіне тамыр түрінде немесе оның негізінде жасалған препараттар түрінде сатылады. Қажетті өсімдікті табу үшін латынша *Glycyrrhiza glabra L.* атауына назар аударыңыз.

• АҚШ: licorice, licorice root. Денсаулыққа арналған өнімдер дүкендерінен, шөп сататын дүкендерден, тағамдық қоспалар бөлімі бар дәріханалардан және тағамдық қоспалардың интернет-дүкендерінен іздеңіз.
• Германия: Süßholz, Süßholzwurzel. Дәріханалардан, әсіресе дәрілік шайлар (Arzneitee) бөлімінен, табиғи өнімдер дүкендерінен және шөп сататын дүкендерден іздеңіз.
• Франция: réglisse, racine de réglisse. Дәріханалар, парадәріханалар, шөп сататын дүкендер, органикалық өнімдер мен шай дүкендері қолайлы орындар болып саналады.

Мия сатылымда бірнеше түрде кездеседі:

• кептірілген, туралған тамыр, тамыр бөліктері, таяқшалар немесе ұнтақ;
• шай қалташалары, кейде шөп қоспаларының құрамында;
• сұйық экстрактілер мен тұнбалар;
• тамыр ұнтағы немесе оның экстрактісі бар капсулалар мен таблеткалар.

Қаптамадан нені тексеру керек: латынша атауын, тамыр екені көрсетілген белгіні (root, radix немесе racine), өнімнің шығарылу түрін және дозасын. Экстрактілер үшін концентрациясы мен глицирризин мөлшері көрсетілсе, соны тексеріңіз. Нағыз өсімдікті licorice flavor хош иістендіргішімен шатастырмаңыз: оның орнына анис қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ жай ішуге арналған шай мен медициналық мақсатқа арналған өнімнің айырмашылығын ажыратыңыз.

Сату ережелері елге қарай өзгереді: АҚШ-та мия тағамдық қоспа ретінде сатылады, Германияда рецептсіз берілетін дәрілік шай түрінде де кездеседі, ал Францияда өнімнің тағамдық қоспа ма, әлде тіркелген өсімдік тектес дәрілік зат па екенін тексеру маңызды.

Жалаң мия: қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары

Мия — кез келген мөлшерде қолдана беруге болатын зиянсыз қоспа емес. Негізгі қауіп глицирризинмен байланысты. Оны ұзақ уақыт немесе шамадан тыс қабылдау ағзадағы натрий мен калийдің реттелуін бұзуы мүмкін.

Қазіргі деректер мияны тұтыну ағзада сұйықтықтың іркілуіне, ісінуге, артериялық қысымның жоғарылауына және қандағы калий деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Айқын бұзылыстар кезінде бұлшықет әлсіздігі, жүрек ырғағының бұзылуы және басқа да күрделі асқынулар болуы ықтимал.

Л. Ф. Савельеваның анықтамалығында да жүктілік кезінде, бүйрекүсті бездерінің белсенділігі жоғары болғанда, гипертония және жүрек жеткіліксіздігі кезінде мияны қолдануға болмайтыны көрсетілген. Бұл ескертулер созылмалы аурулары бар адамдар үшін ерекше маңызды.

Төмендегі жағдайларда мияны өз бетіңізше қолданбаңыз:

• Артериялық қысымның жоғары болуы.
• Жүрек немесе бүйрек жеткіліксіздігі, жүрек пен бүйректің басқа аурулары.
• Бауыр аурулары, қандағы калий деңгейінің төмен болуы немесе ісінуге бейімділік.
• Бүйрекүсті бездерінің белсенділігінің жоғары болуы.
• Гормондардың әсеріне сезімтал жағдайлар, соның ішінде гормонға тәуелді кейбір ісіктер, эндометриоз және жатыр миомасы.

Жүктілік және бала емізу кезінде мияны дәрілік мақсатта қолдану ұсынылмайды: оның қауіпсіздігі жеткілікті деңгейде анықталмаған. Әсіресе құрамында глицирризин бар өнімдерді медициналық бақылаусыз қабылдаудан аулақ болу маңызды.

Дәрілермен өзара әсеріне ерекше назар аудару керек. Мия кейбір несеп айдайтын дәрілер мен іш жүргізетін стимуляторларды қолданған кезде калий деңгейінің төмендеу қаупін арттыруы мүмкін. Дигоксин сияқты жүрек гликозидтерімен бірге қабылдағанда калий жоғалуы салдарынан жүрекке жағымсыз әсерлердің қаупі артады. Кортикостероидтармен және жоғары қан қысымына қарсы дәрілермен де өзара әсері болуы мүмкін. Варфаринді және басқа да кейбір дәрілерді қабылдағанда олардың үйлесімділігін бағалау қажет.

Мияның бүтін тамыры үшін барлық адамға жарайтын әмбебап қауіпсіз доза жоқ. Қазіргі шолуларда тәулігіне 100 мг глицирризин мөлшері бағдар ретінде жиі аталады. Алайда өсімдік шикізаты мен дайын өнімдердегі бұл заттың мөлшері қатты өзгеруі мүмкін. Бұл көрсеткішті өз бетінше дозалау сызбасы ретінде пайдаланбаңыз.

Бақылаусыз ұзақ қолдану әсіресе қауіпті. Ю. Граудың анықтамалығында қабылдау мерзімін бір аптамен шектеу керектігі арнайы көрсетіліп, бет пен тобықтың ісінуі мүмкін екені ескертіледі. Қазіргі мәліметтер бұл ескертулерге гипертония, гипокалиемия және жүрек ырғағының бұзылу қаупін қосады.

Мияны қолданғаннан кейін айқын әлсіздік, жүрек қағуы, естен тану, көзге көрінетін ісіну немесе қан қысымының күрт көтерілуі байқалса, шұғыл медициналық көмекке жүгініңіз.

Қашан дәрігерге қаралу керек?

Егер сізде созылмалы аурулар болса немесе дәрілерді тұрақты қабылдасаңыз, мияны дәрілік мақсатта өз бетіңізше қабылдамауға кеңес беремін. Кәдімгі өсімдік өнімі де дәрілердің әсеріне және ағзаның жағдайына ықпал етуі мүмкін.

Өсімдікке немесе дайын өнімнің құрамындағы заттарға аллергия болса, оны қолдануды тоқтатыңыз. Айқын аллергиялық реакция пайда болса, медициналық көмекке жүгініңіз. Жүкті болсаңыз, бала емізсеңіз немесе жүктілікті жоспарласаңыз, маманмен кеңеспей мияны емдік мақсатта қолданбаңыз.

Балаларға мияны өз бетіңізше беруге болмайды. Балалар үшін бүтін тамырдың қауіпсіздігі мен қолайлы дозалары жеткілікті зерттелмеген. Ересектерге арналған мөлшерді балаға қолданбаңыз және дәрігердің тағайындауынсыз үй жағдайында дайындалған рецепттерді пайдаланбаңыз.

Егер жөтел тыныс алудың қиындауымен, кеуде ауыруымен, қақырықта қан болуымен, жоғары температурамен немесе жағдайдың тез нашарлауымен қатар жүрсе, медициналық көмекке жүгінуді кейінге қалдырмаңыз. Ұзаққа созылған немесе қайталанатын жөтелдің себебін де анықтау қажет.

Қант диабеті, гипертония, жүрек аурулары, бүйрек, бауыр және қалқанша без ауруларын қоса алғанда, кез келген созылмалы ауру кезінде мияны қолдану мүмкіндігін емдеуші дәрігермен талқылаңыз. Бұл ереже онкологиялық ауруларға да қатысты, әсіресе аурудың ағымы гормондық факторларға тәуелді болса.

Өсімдік тектес құралды қолдану үшін тағайындалған дәрілерді тоқтатпаңыз. Егер мия қосымша құрал ретінде пайдаланылса, дәрігер бұл туралы білуі және дәрілермен ықтимал өзара әсерін ескеруі керек.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →