Дәрілік өкпеқұрт: пайдалы қасиеттері және қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Дәрілік өкпеқұрт (Pulmonaria officinalis) — тыныс алу жолдарының аурулары кезінде дәстүрлі түрде қолданылып келген көпжылдық орман өсімдігі. Халық медицинасында оны бронхит, құрғақ жөтел және дауыстың қарлығуы кезінде пайдаланған. Ғылыми сипаттамаларда шөптің шырышты, жұмсартқыш және аздап тұтқыр қасиеттері көрсетілген, ал халықтық шөп жинақтарында қақырық түсіретін әсері атап өтіледі.

Бұл қандай өсімдік және оны қай жерден кездестіруге болады?

Өкпеқұрт Айлаулықтар тұқымдасына жатады. Бұл — тамырсабағы бар көпжылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық әдебиеттерде дәрілік өкпеқұрт, күңгірт өкпеқұрт немесе қара өкпеқұрт деген атаулар кездеседі: Pulmonaria obscura Dumort., P. officinalis L. subsp. obscura (Dum.) Murb.

Өсімдікті анықтаған кезде бұл атауларды ескерген жөн. Анықтамалықтарда халық тәжірибесінде ұқсас жағдайларда пайдаланылған өкпеқұрттың бір-біріне жақын түрлері сипатталады.

Өсімдіктің халық арасында бірнеше атауы бар. Оны балшөп, өкпе шөбі, бәйшешек, омарта шөбі, өкпелік шөп, йод шөбі және баспа шөбі деп те атайды. Бұл атаулар оның ерте гүлдеуімен және дәстүрлі қолданылуымен байланысты.

Өкпеқұрт ерте көктемде гүлдейді. Оның нәзік гүлдері араларды шырынымен тартады. Бір гүлшоғырынан қызғылт және көк гүлдерді қатар көруге болады. Бұл ерекшелік гүлдеу кезінде анық байқалады және өсімдікті тануға көмектеседі.

Ботаникалық сипаттамаларға сәйкес, өкпеқұрт Ресейдің еуропалық бөлігінің ортаңғы белдеуінде кең таралған, Беларусь, Украина және Кавказ өңірлерінде де кездеседі. Әдетте оны аралас және қайыңды ормандардан, орман шеттерінен, бұталардың арасынан және шалғындардан табуға болады.

Шөптер туралы жинақтарда ормандарда өсетін күңгірт өкпеқұрт (Pulmonaria obscura) та аталады. Жинау кезінде тек тұрмыстық атауына сүйенбей, өсімдікті дұрыс анықтау маңызды.

Дәрілік өкпеқұрттың қандай пайдасы бар?

Өкпеқұртты дәстүрлі қолданудың негізгі бағыты тыныс алу жүйесімен байланысты. В. К. Варлих анықтамалығында шөптің шырышты, жұмсартқыш және аздап тұтқыр қасиеттері сипатталған. Автор ғылыми медицинада оны қолдану іс жүзінде тоқтатылғанын, ал пайдаланылуы негізінен халық тәжірибесінде сақталғанын атап өтеді.

М. А. және И. М. Носальдардың еңбектерінде өкпеқұрт қақырық түсіретін құрал ретінде сипатталады. Оны дәстүрлі түрде бронхит, тыныс алу жолдарының шырышты қабығының қабынуы және құрғақ жөтел мен дауыстың қарлығуы қатар жүретін басқа да кеуде аурулары кезінде қолданған.

Бұл — әртүрлі анықтамалықтарда келтірілген өсімдік сипаттамалары. Олар фитотерапияда қолданылу тарихын көрсетеді, бірақ өздігінен нақты бір ауру кезінде клиникалық тиімділігін дәлелдемейді.

Тыныс алу жүйесі: жөтел, бронхит, дауыстың қарлығуы

Халық медицинасында өкпеқұрт туралы айтылған деректердің көпшілігі тыныс алу жолдарына қатысты. Шөпті құрғақ жөтел, бронхит, тыныс алу жолдарының шырышты қабықтарының қабынуы және басқа да кеуде аурулары кезінде пайдаланған. Носальдардың еңбегінде оның қақырық түсіруге бағытталған қолданылуы сипатталған. Варлих анықтамалығында шырышты және жұмсартқыш қасиеттері бөлек атап өтіледі. Дәстүрлі тәжірибеде өсімдік тыныс алу жолдарының тітіркенген шырышты қабықтарына әсер ететін құрал ретінде қарастырылған. Дегенмен өкпеқұрт дәрігердің тексеруі мен тағайындаған емін алмастырмайды. Жөтел әртүрлі аурулардың белгісі болуы мүмкін, сондықтан көмек көрсету жолы оның себебіне байланысты.

Минералдық құрамы және қан түзілуі

А. Ф. Гаммерманның кітабында өкпеқұрт шөбінен табылған микроэлементтер туралы мәліметтер келтірілген.

Олардың арасында марганец, темір және мыс аталады. Автор оларды қан түзілуіне қатысатын микроэлементтер кешені деп біріктіреді. Бұл элементтерден бөлек, өсімдіктен ванадий, титан, күміс, никель, стронций және басқа да заттар табылған.

Сол анықтамалықта Мәскеу медициналық институтының фармацевтика факультетінде шөптің қанның әртүрлі аурулары кезінде қолданылу мүмкіндігіне байланысты зерттелгені де айтылады.

Гаммерман марганецтің ағзаның кейбір қызметтері үшін маңызын бөлек сипаттайды. Атап айтқанда, оның жекелеген ішкі секреция бездерінің қызметін реттеуге және В1 дәруменін белсендіруге қатысатыны көрсетілген.

Алайда өсімдіктен микроэлементтердің табылуы оны тұтыну анемияны немесе қан ауруларын емдейді не темір тапшылығын толықтырады дегенді білдірмейді. Мұндай жағдайларда зертханалық тексеру және дәрігер тағайындаған ем қажет.

Халық тәжірибесінде сыртқа қолданылуы

Ескі сипаттамаларда өкпеқұртты сыртқа қолдану туралы мәліметтер кездеседі.

Носальдардың еңбегінде өсімдіктің тұтас бөлігінен дайындалған тұнбаны іріңдеген жаралар мен шиқанды жуу үшін пайдаланғаны айтылады. Савельева халық арасында өкпеқұрт шырынын жарақат кезінде йодтың орнына қолдануға, ал ұсақталған жапырақтарын іріңді жараларға басуға кеңес берілгенін келтіреді.

Бұл ұсыныстар өсімдік туралы дәстүрлі түсініктерді көрсетеді. Олар терінің зақымдануын қазіргі заманғы әдістермен өңдеуді және ауыр жарақат кезінде медициналық көмек алуды алмастырмайды.

Халық медицинасында өкпеқұртты не үшін қолданған?

Анықтамалықтардағы мәліметтерді жинақтасақ, оны қолданудың негізгі бағыттары мыналар:

• құрғақ жөтел кезінде;
• бронхит кезінде;
• тыныс алу жолдарының шырышты қабығы қабынғанда;
• дауыс қарлыққанда;
• басқа да кеуде аурулары кезінде;
• сыртқа — халық тәжірибесінің жекелеген түрлерінде тері зақымданғанда.

Негізгі орын тыныс алу жүйесінің аурулары кезінде қолданылуына беріледі.

«Өкпе шөбі» деген атау дәл осы дәстүрмен байланысты. Савельеваның кітабында Pulmonaria латын атауының «өкпелік» деп аударылатыны да айтылады. Ежелгі түсініктерде жапырақтарының пішіні адам өкпесіне сырттай ұқсастырылған. Бұл түсіндіру халық медицинасының тарихына жатады, емдік әсердің дәлелі болып саналмайды.

Дәстүрлі қолдану мен қазіргі медициналық бағалауды ажырата білу маңызды. Варлих анықтамалығында ғылыми медицина өкпеқұрт шөбін қолданудан іс жүзінде бас тартқаны тікелей айтылады. Халықтық тәжірибе сақталғанымен, бұл өсімдікті бронхит немесе басқа ауруларды емдейтін дербес құрал деп санауға болмайды.

Өкпеқұртты қалай қайнатуға болады және оны қандай түрде қолданған?

Өкпеқұрт дәстүрлі фитотерапияда тыныс алу жолдарының аурулары кезінде қолданылған. Ескі әдебиеттерде өсімдіктен булап тұнба дайындау тәсілі айтылады.

Алайда анықтамалық сипаттамаларда жеке тұнба немесе шайды үй жағдайында дайындауға арналған әмбебап нақты мөлшер көрсетілмеген. Сондықтан басқа шөптерге арналған пропорцияларды өкпеқұртқа қолдануға немесе шикізат мөлшерін өз бетіңізше көбейтуге болмайды.

Шай дайындауға бола ма?

Өкпеқұрт көктемде өсетін белгілі өсімдіктердің бірі болғандықтан, оны шай ретінде дайындау туралы сұрақ жиі туындайды.

Шөптер туралы жинақтарда өсімдікті жөтел және басқа да кеуде аурулары кезінде ішке қолдану сипатталған. Сондай-ақ булап тұндыру тәсілі де аталады. Бірақ бұл үй жағдайында дайындалған кез келген шөп шайын мөлшері белгіленген дәрілік құрал деп санауға негіз болмайды.

Грау кітабында құрамына дәрілік өкпеқұрт шөбі кіретін бірнеше компоненттен тұратын қоспа берілген. Жинақты 1 литр қайнаған суға салып, термоста дайындаған. Алайда бұл жеке өкпеқұрт шайының емес, бірнеше өсімдік араласқан қоспаның рецепті.

Өсімдік өнімдерін пайдаланғанда олардың құрамы мен сапасын ескеру қажет. Бұл әсіресе құрамында жағымсыз қосылыстар болуы мүмкін өсімдіктер үшін маңызды.

Тұнба мен қайнатпаның айырмашылығы қандай?

Тұнба мен қайнатпа — өсімдік шикізатын дайындаудың екі түрлі тәсілі. Бір шөпке қолайлы әдіс екіншісіне де жарайды деп автоматты түрде есептеуге болмайды. Қарастырылып отырған фитотерапиялық әдебиеттерде өкпеқұртты булап тұндыру тәсілі аталады. Ал қайнатпаға арналған жеке әмбебап пропорциялар көрсетілмеген.

Әсерін күшейту мақсатында өсімдік мөлшерін көбейтуге немесе дайындау уақытын ұзартуға болмайды. Өкпеқұртты ішке қолдану мүмкіндігін қарастырғанда қауіпсіздік туралы қазіргі мәліметтерді ескеріп, алдын ала дәрігермен кеңесу қажет.

Өкпеқұртты қалай қабылдау керек?

Халық тәжірибесінде өкпеқұртты құрғақ жөтел, бронхит және тыныс алу жолдарының басқа аурулары кезінде ішке қабылдаған. Бірақ дәстүрлі түрде қолданылғанына қарап, оны ұзақ уақыт өз бетіңізше қабылдауды қауіпсіз деп санауға болмайды.

Өсімдік шикізатының қауіпсіздігі туралы қазіргі мәліметтерде пирролизидин алкалоидтарының болуы мүмкін екенін ескеру қажеттігі көрсетілген. Қауіпсіздік мәселелері төменде толығырақ қарастырылады. Егер өкпеқұртты қосымша өсімдік құралы ретінде пайдалануды ойласаңыз, бұл маманмен келісілгені дұрыс. Ол тағайындалған дәрілер мен медициналық тексеруді алмастырмайды.

Өкпеқұртты қалай жинап, сақтау керек?

Варлих анықтамалығында дәрілік шикізат ретінде өкпеқұрттың шөбі пайдаланылатыны көрсетілген. Оны гүлдері ашылғанға дейін жинап, содан кейін кептіреді.

Жинау кезінде өсімдікті дұрыс анықтау маңызды. Дәрілік өкпеқұрт пен күңгірт өкпеқұрт ботаникалық әдебиеттерде бір-біріне жақын атаулармен кездеседі. Тек сыртқы көрінісіне немесе халықтық атауына сүйеніп, белгісіз шөпті жинауға болмайды.

Варлихтың сипаттамасы бойынша, кептірілген шөптің мынадай ерекшеліктері бар:

• бозғылт жасыл түсті;
• беті кедір-бұдыр, дерлік тікенекті;
• иісі іс жүзінде жоқ;
• шөптесін, шырышты және аздап тұтқыр дәмі бар.

Бұл белгілер анықтамалықта сипатталған кептірілген шикізатқа тән. Өкпеқұрт аралас және қайыңды ормандарда, орман шеттерінде, бұталардың арасында және шалғындарда өседі. Бұл жерлер өсімдіктің таралуы туралы ботаникалық сипаттамада көрсетілген. Сонымен бірге өкпеқұртты Lobaria pulmonaria деген өкпелік қынамен шатастырмау керек. Атаулары ұқсас болғанымен, бұлар мүлде басқа организмдер.

Жиналған шөптің сапасына ерекше назар аудару қажет. Үй жағдайында кептіру оның құрамында жағымсыз заттардың жоқтығына кепілдік бермейді. Табиғи қосылыстардың мөлшері шикізаттың шыққан жері мен құрамына байланысты өзгеруі мүмкін.

Кептірілген өсімдікті құрғақ жерде, басқа шөптерден бөлек, атауы мен жиналған күні көрсетілген күйде сақтау керек. Түріне, шыққан жеріне немесе сапасына күмән тудыратын шикізатты пайдаланбаған жөн.

Дәрілік өкпеқұртты шетелден қалай табуға болады

АҚШ пен Еуропада дәрілік өкпеқұрт әртүрлі атаулармен сатылады. Іздеу кезінде латынша атауын міндетті түрде тексеріңіз: ұқсас атаулар басқа өсімдіктерді білдіруі мүмкін.

Өсімдік қалай аталады:

• АҚШ — lungwort, common lungwort.
• Германия — Lungenkraut, Echtes Lungenkraut.
• Франция — pulmonaire officinale, pulmonaire, herbe aux poumons.
• Латынша атауы — *Pulmonaria officinalis L.*

Қандай түрде сатылады:

• Шай қайнатуға арналған кептірілген жапырақтар мен ұсақталған жерүсті бөлігі.
• Шай қоспалары (tisane).
• Тұнбалар және сұйық экстрактілер.
• Капсулалар мен таблеткалар.
• Францияда гомеопатиялық түйіршіктер мен тамшылар да кездеседі. Олар шөп шайы немесе экстрактінің баламасы емес.

Қайдан іздеуге болады:

• АҚШ — пайдалы тағамдар дүкендері, шөп сататын дүкендер, шай дүкендері, шөптер мен қоспалар сататын интернет-дүкендер.
• Германия — дәріханалар, Reformhäuser, шөп және шай дүкендері.
• Франция — дәріханалар, парадәріханалар, herboristeries және шай дүкендері.
• Үш елдің бәрінде де мұндай өнімдер интернет-дүкендерде кездеседі.

Қаптамадан нені тексеру керек:

• Өсімдіктің толық латынша атауы — *Pulmonaria officinalis L.*
• Өсімдіктің пайдаланылған бөлігі: leaf (folium) немесе aerial parts (herba).
• Өнім партиясының нөмірі, жарамдылық мерзімі және өндіруші туралы мәліметтер.
• Пирролизидин алкалоидтарына (PA) жүргізілген талдау нәтижесінің болуы.

Өкпеқұртты lungwort lichen (*Lobaria pulmonaria*) деген қынамен шатастырмаңыз. PA болуы мүмкін болғандықтан, бұл заттардың мөлшері бақыланатыны расталған өнімдерге басымдық берген дұрыс.

Елдің ережелері: АҚШ-та тағамдық қоспалар қауіпсіздігі мен тиімділігі бойынша FDA тарапынан алдын ала мақұлдаудан өтпейді. Ал Германия мен Францияда өнімнің дәріханада сатылуы немесе шай деп таңбалануы оның дәрілік зат ретінде тіркелгенін өздігінен білдірмейді.

Дәрілік өкпеқұрт: қарсы көрсетілімдері және сақтық шаралары

Савельева кітабында өкпеқұрттың Айлаулықтар тұқымдасының кейбір басқа өкілдерінен айырмашылығы, жағымсыз жанама әсерлер тудыруы мүмкін алкалоидтарды өте аз мөлшерде қамтитыны айтылған. Алайда қауіпсіздік туралы қазіргі мәліметтер пирролизидин алкалоидтарының (ПА) болуы мүмкін екенін ескеруді талап етеді. Олардың мөлшері өсімдік шикізатына байланысты әртүрлі болуы мүмкін.

Пирролизидин алкалоидтары ең алдымен бауырға ықтимал зақымдаушы әсеріне байланысты қауіпті. Бұл қосылыстардың әсерінен бауырдың ауыр зақымдану қаупі, соның ішінде бауырдың веноокклюзиялық ауруы сипатталған.

Сондықтан қауіпсіздікті бағалағанда тек өсімдіктің атауын ғана емес, нақты өнімнің шыққан жерін, құрамын және бақылау нәтижелерін де ескеру маңызды.

Жүктілік және бала емізу. Бұл кезеңдерде өкпеқұртты ішке қабылдаудың қауіпсіздігі анықталмаған. ПА болуы мүмкін екенін ескере отырып, оны өз бетіңізше пайдаланудан бас тартқан жөн.

Балалар мен жасөспірімдер. Қауіпсіздігі туралы мәліметтер жеткіліксіз болғандықтан, 18 жасқа дейін қолдану ұсынылмайды.

Бауыр аурулары. Бауыр қызметінде бұзылыстар болса, өсімдікті ішке қолдану әсіресе қолайсыз. Пирролизидин алкалоидтарының ықтимал әсері алдын ала медициналық бағалауды қажет етеді.

Аллергиялық реакциялар. Өсімдікке немесе дайын өнімнің құрамдас бөліктеріне жеке төзбеушілік болса, оны қолданудан бас тарту керек. Ісіну, бөртпе немесе тыныс алудың қиындауы байқалса, медициналық көмек қажет.

Дәрі қабылдау. Дәрілік препараттар мен өсімдік құралдарын қатар қолданғанда дәрігермен немесе фармацевтпен кеңесу қажет. Әсіресе бауырға жағымсыз әсер етуі мүмкін препараттарды ескеру маңызды.

Ықтимал несеп айдайтын әсері. Қауіпсіздік жөніндегі қазіргі ұсынымдарда өкпеқұрттың жеңіл диуретикалық әсері аталады. Health Canada мұндай қолданудың тек ара-тұра болатынын ескеруді ұсынады. Бұл өсімдікті бүйрек немесе несеп шығару жолдарының ауруларын емдеу үшін өз бетіңізше қолдануға негіз болмайды.

Көлік жүргізу және механизмдермен жұмыс істеу. Өсімдік құралдарын пайдаланғанда ағзаның жеке реакцияларын ескеру керек. Ұйқышылдық пайда болса немесе зейін нашарласа, көлік жүргізуге және механизмдермен жұмыс істеуге болмайды.

Тері немесе көздің ағы сарғайса, зәр түсі күңгірттенсе, нәжіс әдеттен тыс ағарса, ұзақ уақыт жүрек айну, құсу, іштің ауыруы немесе айқын әлсіздік байқалса, медициналық тексеру қажет. Мұндай белгілер бауырдың зақымдануымен қатар жүруі мүмкін.

Қай кезде дәрігерге қаралу керек?

Жөтел кезінде оның қанша уақытқа созылғанын және қатар жүретін белгілерді ескеру маңызды. Егер жөтел басылмаса, күшейсе немесе дене қызуының көтерілуімен, ентігумен не кеуде ауыруымен қатар жүрсе, дәрігерге қаралу керек. Тыныс алу қатты қиындаса, шұғыл медициналық көмек қажет.

Мына жағдайларда маманмен кеңесу әсіресе маңызды:

• жүктілік және бала емізу кезінде;
• созылмалы аурулар болғанда;
• бауыр аурулары кезінде;
• дәрілерді тұрақты қабылдағанда;
• аллергиялық реакцияларға бейімділік болса;
• өсімдік құралын балаға қолдану жоспарланса.

Кез келген өсімдік өнімін пайдаланбас бұрын дәрігерге қазір қабылдап жүрген дәрілер мен қоспалар туралы хабарлау қажет. Бұл әсіресе ұзақ ем қабылдағанда, бауыр аурулары кезінде, операцияға дайындалғанда немесе ісікке қарсы ем алып жүргенде маңызды.

Тағайындалған емді өсімдік құралдарымен алмастыру үшін дәрілердің мөлшерін өз бетіңізше өзгертуге немесе оларды тоқтатуға болмайды. Егер өкпеқұртты қосымша құрал ретінде қолдануды ойласаңыз, оны емдеуші дәрігермен келісу керек.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →