Көкжидек: пайдалы қасиеттері мен қарсы көрсетілімдері

Дәрігер Борис Увайдов

Көкжидек (Vaccinium uliginosum) — негізінен батпақтар мен ылғалды ормандарда өсетін, қаракөк тұқымдасына жататын жабайы бұташық. Оның көк түсті жидектерін балғын күйінде, кептіріп немесе өңдеп тағамға пайдаланады. Фитотерапия анықтамалықтарына сәйкес, кептірілген жемістерінен ас қорыту бұзылыстары мен қуық аурулары кезінде дәстүрлі түрде шай дайындайды. Алайда көкжидектің емдік қасиеттері оның тағамдық құндылығына қарағанда әлдеқайда аз зерттелген.

Көкжидек дегеніміз не және оны қалай тануға болады?

Кәдімгі немесе батпақ көкжидегі — көпжылдық бұташық. Ботаникалық әдебиетте оны гонобобель және пьяника деп те атайды. Соңғы атау жидектерді көп мөлшерде жегеннен кейін жағымсыз сезімдер пайда болады деген халық арасындағы түсінікпен байланысты.

Өсімдіктің биіктігі әдетте 20-дан 100 см-ге дейін жетеді. Кейбір ботаникалық сипаттамаларда 120 см-ге дейін өсетіні көрсетілген. Бұтақтары сұрғылт-қоңыр, жан-жаққа жайыла өседі. Бұтасы сиректеу болып көрінеді. Жапырақтары қысқа сағақтарға орналасқан, жиектері бүтін, пішіні кері жұмыртқа тәрізді.

Жапырақ тақтасының ұзындығы шамамен 4 см, ені 2 см болады. Үстіңгі жағы әдетте жасылдау, ал астыңғы жағы көкшіл-жасыл реңкті. Жүйкелерінің тор тәрізді өрнегі анық көрінеді. Күзде жапырақтары түседі.

Көкжидек мамыр және маусым айларында гүлдейді. Гүлдері ұсақ, ақ немесе қызғылт реңкті болады. Пішіні кішкентай құмыраларға ұқсайды. Әдетте өркендердің ұшында бірден төртке дейін гүл шағын топ болып орналасады.

Жемістері кейінірек піседі. Олар дөңгелек немесе сәл алмұрт тәрізді, бетінде өзіне тән көкшіл балауыз өңезі бар көк түсті жидектер. Жеуге жарамды, дәмі салыстырмалы түрде бәсең. Маңызды ерекшелігі — көкжидектің шырыны түссіз. Осы белгісі арқылы оны шырыны қол мен матаны бояйтын қаражидектен ажыратуға болады.

Өсімдік қышқыл топырақты және жоғары ылғалдылықты ұнатады. Оны мына жерлерден кездестіруге болады:

• жоғары батпақтарда;
• батпақтанған ормандарда;
• ылғалды жерлердегі бұталардың арасында;
• альпілік белдеудегі аласа бұталы алқаптарда;
• сфагнум мүктері қалың өскен аймақтарда.

Көкжидек Солтүстік Еуропада, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Еуропаның таулы аймақтарында таралған. Кейбір өңірлерде батпақтарды құрғату және табиғи өсу ортасының өзгеруі салдарынан оның саны азайып келеді.

Көкжидекті қаражидектен қалай ажыратуға болады?

Көкжидек пен қаражидекті жиі шатастырады. Екі өсімдік те Vaccinium туысына жатады. Олардың жидектері көк немесе қараға жақын түсті, бетінде көкшіл өңез болады. Бірақ мұқият қарағанда айырмашылықтары байқалады.

Көкжидек бұтасы әдетте биігірек болады. Бұтақтары сұрғылт-қоңыр және жан-жаққа жайылған. Жапырақтары жұқа, былғары тәрізді емес, қыста түсіп қалады. Жапырақ тақтасының астыңғы жағы өзіне тән көкшіл-жасыл реңкті, жүйкелері тор тәрізді айқын көрінеді.

Ал қаражидек әдетте аласа бұташық болып өседі. Оның жидектерінің іші де боялған. Қаражидекті езсеңіз, қою түсті шырын шығады. Көкжидектің жұмсағы ашық түсті, ал шырыны дерлік түссіз.

Жемістерінің пішінінде де айырмашылық бар. Ботаникалық сипаттамаларға сәйкес, көкжидек жемістері мінсіз дөңгелек емес, алмұрт тәрізділеу болуы мүмкін. Кептірілген өсімдік шикізатын анықтағанда жемістің ұшындағы ерекшеліктерге және басқа морфологиялық белгілерге назар аударады.

Өсімдікті тек жидектерінің түсіне қарап анықтауға болмайды. Батпақтар мен ылғалды ормандарда жемістері ұқсас әртүрлі түрлер кездеседі. Өсімдіктің қандай екеніне сенімді болмасаңыз, оны жеу үшін жинамаңыз.

Тағы бір маңызды жайтты бөлек атап өткім келеді. Көкжидек жапырақтарын аюжидек жапырақтарымен шатастыруға болмайды. Ескі фармакогнозиялық сипаттамаларда көкжидек жапырақтарының жұқа, жарғақ тәрізді болатыны, астыңғы беті күңгірт және тор тәрізді жүйкелері дөңестеніп тұратыны атап көрсетілген. Ал аюжидектің жапырақтары тығызырақ және басқа да айыру белгілері бар.

Көкжидектің пайдалы қасиеттері: оның әсері туралы не белгілі?

Көкжидектің пайдасы туралы айтқанда, оның тағамдық құндылығы мен фитотерапиядағы дәстүрлі қолданылуын ажырату маңызды. Бұлар бір нәрсе емес. Жидектер күнделікті тамақтанудың бір бөлігі бола алады, ал өсімдік шикізатын емдік мақсатта қолдану көбірек сақтықты талап етеді.

Дәрілік өсімдіктер анықтамалықтарында көкжидек ең алдымен тағамдық өсімдік ретінде сипатталады. Оның жемістерін балғын күйінде жейді, кептіреді, өңдейді және әртүрлі тағамдар дайындауға пайдаланады.

Емдік қолданылуы туралы мәліметтер ескі шөппен емдеу кітаптарында кездеседі. Онда жидектер мен жапырақтарды пайдаланудың жекелеген тәсілдері сипатталған. Бірақ мұндай жазбаларды ауруларды емдеудегі тиімділігінің дәлелі деп қабылдауға болмайды.

Ас қорыту жүйесі. Дәстүрлі сипаттамаларда көкжидектің кептірілген жидектерінен іш өту кезінде шай дайындайтыны айтылады. Мұндай қолданылуы ішек бұзылыстарында жидектерді пайдаланудың халықтық тәжірибесіне байланысты. Алайда дәл Vaccinium uliginosum түрінің қауіпсіздігі мен тиімділігі туралы қазіргі ғылыми мәліметтер шектеулі.

Дәрігер тағайындаған дәрілерді бұл құралмен өз бетіңізше алмастыруға болмайды. Іш өту ұзаққа созылса, оның себебін анықтау және ағзаның сусыздануына жол бермеу ерекше маңызды.

Зәр шығару жүйесі. Ботаникалық-медициналық әдебиетте қуық аурулары кезінде кептірілген жемістерден дайындалған шай да аталады. Бұл — дәстүрлі қолданылу тәсілі ғана, көкжидектің инфекцияны немесе қабынуды жоятынының дәлелі емес.

Ауырсыну, жиі зәр шығару, дене қызуының көтерілуі және аурудың басқа белгілері байқалса, медициналық тексеруден өту қажет. Өсімдік құралдары диагностика мен тағайындалған емді алмастырмайды.

Жүрек-қантамыр жүйесі. Ескі анықтамалықтардың бірінде көкжидек, үштүсті шегіргүл және шайқурай кіретін шөп қоспасының судағы тұнбасы келтірілген. Оны дәстүрлі түрде жүрек тұсындағы невралгиялық ауырсыну кезінде қолданған. Бұл сипаттама бірнеше өсімдіктен тұратын қоспаның бәріне қатысты. Аталған әсерді тікелей көкжидекке телу дұрыс емес.

Кеудедегі ауырсынуды өз бетіңізше невралгия деп түсіндіруге болмайды. Оның әртүрлі, соның ішінде жүрекке байланысты себептері болуы мүмкін. Мұндай ауырсыну пайда болса, дәрігердің тексеруі қажет.

Асқазан. Шөппен емдеу кітаптарында көкжидек жапырақтары, толғақшөп, мыңжапырақ және үшжапырақты субеде кіретін көпкомпонентті қоспа кездеседі. Бұл қоспаның судағы тұнбасы асқазан қышқылдығы жоғары болғанда қолданылған деп сипатталады. Мұнда көкжидектің жеке құрал ретіндегі дәлелденген әсері емес, өсімдіктер қоспасының дәстүрлі қолданылуы туралы сөз болып отыр.

Жалпы тағамдық құндылығы. Көкжидек жидектері жеуге жарамды табиғи өнім ретінде бағаланады. Оларды балғын және сәл мұздатылған күйінде жейді. Сондай-ақ жемістер компот, тосап, шырын және басқа өнімдер дайындауға жарайды.

Көкжидек ең алдымен жабайы өсетін жеуге жарамды жидек ретінде қызықты. Оның дәстүрлі емдік қолданылуы шөппен емдеу кітаптарында сипатталғанымен, дәл осы түрге қатысты сенімді клиникалық деректер жеткіліксіз.

Бұл жидектің құрамында не бар?

Көкжидектің құрамы ең алдымен тағамдық тұрғыдан қызықты. Алайда қаражидек немесе Vaccinium туысының басқа өкілдері туралы мәліметтерді оған автоматты түрде телуге болмайды.

Анықтамалық әдебиетте көкжидек құрамында жеңіл сіңетін компоненттері бар тағамдық өнім ретінде сипатталады. Бірақ қарастырылған ботаникалық сипаттамаларда осы түрге тән жекелеген дәрумендердің, минералдардың және биологиялық белсенді қосылыстардың нақты мөлшері көрсетілмеген.

Сондықтан сенімді деректерсіз көкжидекте белгілі бір дәрумендердің нақты мөлшері бар немесе қандай да бір заттардың концентрациясы жоғары деп айтпаймын.

Сондай-ақ ылғалдың жойылуына байланысты балғын және кептірілген жемістердегі компоненттердің концентрациясы әртүрлі болатынын ескеру керек. Бұл кептірілген жидек автоматты түрде тиімдірек дәрілік құралға айналады дегенді білдірмейді.

Күнделікті тамақтануда көкжидекті жабайы жидектердің бір түрі ретінде қарастыруға болады. Бірақ оның тағамдық қасиеттерін концентрацияланған сығындылардың емдік қасиеттерімен шатастырмау керек.

Көкжидекті қалай қолданады: жемістері, шайы және тұнбасы

Халықтық тәжірибеде ең алдымен жемістері пайдаланылады. Жапырақтары да ескі рецептілерде кездеседі, бірақ маманмен кеңеспей, оларды үй жағдайында емдік құрал дайындау үшін қолдануға кеңес бермеймін.

Көкжидекті тағамға пайдаланудың негізгі тәсілдері жақсы белгілі.

Балғын жидектер. Оларды табиғи күйінде жейді. Жемістерді сәл мұздатылған күйінде де пайдалануға болады. Анықтамалықтарда бұл тәсіл көкжидекті қолданудың ең кең таралған түрлерінің бірі ретінде аталады.

Кептірілген жидектер. Кептірілген жемістерді сақтап, шай дайындауға пайдаланады. Ескі шөппен емдеу кітаптарында мұндай сусын іш өту және қуық аурулары кезінде аталады. Бірақ бұл сипаттамаларда барлығына бірдей жарайтын нақты доза мен су және шикізаттың дәл арақатынасы белгіленбеген.

Компоттар мен тосаптар. Көкжидек үйде қысқа азық дайындау үшін қолданылады. Жидектер компот, тосап және басқа өңделген өнімдер жасауға жарайды.

Шырындар. Жемістерден шырын алынады. Сондай-ақ анықтамалық әдебиетте жеңіл табиғи шараптар дайындау туралы айтылады. Бұл — тағамдық қолданылуының сипаттамасы, емдік ұсыныс емес.

Көкжидек: кептірілген жидектерді қалай демдеу керек?

Кептірілген жемістер дәстүрлі түрде шай дайындауға пайдаланылады. Алайда қолдану тәсілінің аталуын толыққанды рецептпен шатастырмау маңызды.

Ескі шөппен емдеу кітаптарында шынымен де кептірілген көкжидектен дайындалатын шай сипатталған. Бірақ бір ғана өсімдіктен жасалатын мұндай сусын үшін шикізат пен судың нақты арақатынасы, демдеу ұзақтығы және қабылдау жиілігі белгіленбеген.

Сондықтан өз бетімше сандар ойлап тауып, оларды тексерілген емдік доза ретінде ұсынбаймын.

Егер көкжидек кәдімгі тағамдық жидек ретінде пайдаланылса, оны сусындар мен үй компоттарына қосуға болады. Ал емдік мақсатта, әсіресе созылмалы ауру кезінде қолдану жоспарланса, алдымен дәрігермен талқылау қажет.

Жапырақ тұнбаларына ерекше сақтық керек. Жапырақтан жасалған препараттарды ұзақ уақыт және жоғары дозада қолданудың қауіпсіздігі туралы мәліметтер шектеулі. Медициналық көрсетілімсіз мұндай сусындарды күнделікті қолданатын құралға айналдырмаған жөн.

Қалай дұрыс жинап, сақтау керек?

Көкжидек табиғи ортада өседі, сондықтан оны жинағанда табиғатқа ұқыпты қарау қажет. Оның негізгі өсу орындары — батпақтар, батпақтанған ормандар және қышқыл топырақты ылғалды жерлер.

Мамыр және маусым айларында гүлдейді. Жемістерін піскеннен кейін жинайды. Бұл ретте өсімдікті дұрыс анықтау қажет, өйткені әртүрлі түрлердің жидектері сырттай ұқсас болып, қателесуге әкелуі мүмкін.

Тек өзіңіз жақсы танитын және экологиялық таза жерлерде өсетін өсімдіктерді ғана жинауға болады. Жолдардың, өнеркәсіп нысандарының және ластануы мүмкін аумақтардың жанынан жидек жинамаңыз.

Анықтамалықтарда көкжидектің негізгі шикізаты ретінде жемістері көрсетілген. Оларды балғын, кептірілген және өңделген күйінде пайдаланады. Кейбір ескі рецептілерде жапырақтарды дайындау да аталады, бірақ бұл кез келген жапырақ үйде дәрі жасауға жарайды деген сөз емес.

Жинау кезінде бірнеше ережені сақтау керек:

• Тек толық піскен жидектерді таңдаңыз.
• Көгерген, шіріген немесе зақымданған жемістерді алмаңыз.
• Көкжидекті белгісіз жидектермен араластырмаңыз.
• Бұталарды тамырымен жұлмаңыз және тамыр жүйесін зақымдамаңыз.
• Өсімдіктердің табиғи жолмен қайта көбеюі үшін өнімнің бір бөлігін қалдырыңыз.
• Ластанған аумақтардан шикізат жинамаңыз.

Кептірілген жидектер дәстүрлі түрде өсімдік шикізатының жеке түрі ретінде пайдаланылады. Үйде дайындағанда олардың сулануына және кейін көгеруіне жол бермеу маңызды. Толық кептірілген жемістерді ылғалдан қорғалған, таза әрі құрғақ ыдыста сақтау керек.

Жеміс шикізатына арналған ескі стандарттарда ылғалдылық, піспеген және күйген жидектердің мөлшері, сондай-ақ бөгде қоспалардың болуы бөлек бақыланған. Бұл шикізаттың тазалығы мен дұрыс дайындалуы қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Сұрыптауға ерекше назар аудару қажет. Шикізатқа басқа өсімдіктердің жеуге жарамсыз жидектері түспеуі керек. Жиналған материалдың шығу тегі немесе сапасы күмән тудырса, оны пайдаланбаңыз.

Соңында мәселенің экологиялық жағын да ұмытпау керек. Көкжидек табиғи ылғалды мекендеу ортасына тәуелді. Батпақтарды құрғату және өсімдік жамылғысының өзгеруі оған қолайлы аумақтардың қысқаруына әкеледі. Сондықтан кейде жабайы өсімдіктерді өзіңіз жинағаннан гөрі сенімді жерден дайын өнім сатып алған дұрыс.

Қарсы көрсетілімдер: кімдер сақ болуы керек?

Vaccinium uliginosum түрінің адамдар үшін қауіпсіздігіне қатысты тікелей зерттеулер аз. Қазіргі мәліметтердің бір бөлігі жақын туыстас Vaccinium myrtillus қаражидегіне жүргізілген зерттеулерден алынады. Бұл ықтимал қауіптерді бағалауға көмектеседі, бірақ оны көкжидектің қауіпсіздігі немесе зияны толық дәлелденді деп қабылдауға болмайды.

Ең алдымен жидектерді кәдімгі тағам ретінде жеу мен концентрацияланған өсімдік препараттарын қолдануды ажырату қажет. Тағамдық мөлшердегі жидектер әдетте жақсы көтерімді болады. Бірақ жоғары концентрацияланған сығындылардың және көкжидекті емдік дозада ұзақ қолданудың қауіпсіздігі жеткілікті зерттелмеген.

Аллергия. Көкжидекке, қаражидекке, мүкжидекке немесе Vaccinium туысының басқа өсімдіктеріне аллергиялық реакциясы бар адамдар тиісті өсімдік препараттарын қолданбауы керек. Тері реакциялары, есекжем және аса жоғары сезімталдықтың одан да ауыр көріністері болуы мүмкін.

Өсімдіктің жапырақтары. Жапырақтан жасалған препараттарға ерекше сақтық қажет. Жақын туыстас қаражидектің жапырақтарын көп мөлшерде немесе ұзақ уақыт қолданғанда жағымсыз салдарлар болуы мүмкін екені атап өтіледі. Сондықтан көкжидек жапырақтарының қою тұнбаларын ұзақ курстармен өз бетіңізше қабылдамаңыз.

Қан ұюының бұзылыстары. Vaccinium туысына жататын өсімдіктердің сығындылары тромбоциттердің агрегациясына және қан ұю үдерістеріне әсер етуі мүмкін. Қан ұюы бұзылған адамдар, сондай-ақ хирургиялық араласулар алдында мұндай құралдарды қолдануды дәрігермен талқылауы қажет.

Қан ұюына әсер ететін дәрілерді қабылдау. Варфарин, гепарин, клопидогрел, аспирин және тромб түзілуіне әсер ететін басқа препараттарды қолданғанда сақ болу керек. Қан кету қаупі ықтимал түрде артуы мүмкін. Тіркелген өзара әсерлесу жағдайларының аз болуы мұндай әсерлесулер мүлде жоқ екенін дәлелдемейді.

Диабетке қарсы препараттар. Қаражидектің кейбір сығындылары қандағы глюкоза деңгейіне әсер етуі мүмкін екені сипатталған. Сондықтан инсулин және қандағы қантты төмендететін дәрілерді қолданғанда туыстас өсімдіктерден жасалған кез келген концентрацияланған өнімді емдеуші дәрігермен келісіп, гипогликемия қаупін ескеру қажет. Тағайындалған дәрілердің дозасын өз бетіңізше өзгертуге болмайды.

Басқа өсімдік қоспалары. Көкжидектің концентрацияланған препараттарын глюкоза деңгейіне немесе қан ұюына әсер етуі мүмкін басқа қоспалармен кеңеспей біріктіруге болмайды. Оларға, мысалы, сарымсақ, гинкго, зімбір, куркума, женьшень және пажитник жатады.

Жүктілік және емізу кезеңі. Жидектерді кәдімгі тағам ретінде пайдалану мен концентрацияланған емдік препараттарды қолдану — екі бөлек жағдай. Жүктілік және бала емізу кезінде көкжидектің емдік дозаларының қауіпсіздігі анықталмаған. Сондықтан дәрігермен келіспей, емдік сығындылар мен тұнбаларды қолданбау керек.

Балалар. Көкжидекті кәдімгі тағам ретінде пайдалану концентрацияланған қоспалар мен дәрілік тұнбаларды қолданудан ерекшеленеді. Дәл осы түрден жасалған емдік препараттардың балалар үшін қауіпсіздігі жеткіліксіз зерттелген. Балаға концентрацияланған қоспаларды немесе жапырақ шайын өз бетіңізше бермеңіз.

Ықтимал жағымсыз реакциялар. Жидектерді көп мөлшерде жегенде жүрек айну, құсу, бас ауруы және бас айналу болуы мүмкін. Сондай-ақ іш ауырып, ас қорыту бұзылуы ықтимал. Бұрын көкжидектен улану жағдайлары сипатталған, бірақ олардың себептері әрдайым анықталмаған. Жидектің өзінде арнайы улы зат бар деп сенімді түрде айтуға болмайды.

Бет немесе тамақ ісінсе, тыныс алу қиындаса, әдеттен тыс қан кету немесе қандағы қант деңгейінің қатты төмендеу белгілері пайда болса, шұғыл медициналық көмекке жүгіну қажет.

Дәрігерге қашан қаралу керек?

Тіпті табиғи өсімдік өнімдерін де ақылға қонымды түрде қолдану керек. Бұл әсіресе жидектер мен жапырақтарды емдік мақсатта пайдалануға қатысты.

Көкжидекті жегеннен кейін қатты жүрек айну, құсу, бас айналу, іштің ауыруы немесе аллергиялық реакция пайда болса, дәрігерге қаралыңыз. Тыныс алу қиындағанда, тамақ ісінгенде және ауыр аллергияның басқа белгілері байқалғанда шұғыл көмек қажет.

Концентрацияланған препараттарды қолданар алдында мына жағдайларда маманмен кеңесу керек:

• жүктілік және бала емізу кезеңінде;
• созылмалы аурулар болғанда;
• қан ұюының бұзылыстары кезінде;
• дәрілерді тұрақты қабылдағанда;
• диабетке қарсы препараттарды қолданғанда;
• хирургиялық араласулар алдында;
• балаға өсімдік препараттарының курсын жоспарлағанда.

Ұзаққа созылған іш өту, қуық тұсының ауыруы, зәр шығарғанда ауырсыну немесе кеудедегі ауырсыну кезінде тексеруді кейінге қалдырмау ерекше маңызды. Мұндай белгілер арнайы емдеуді қажет етуі мүмкін.

Егер сіз тағайындалған дәрілерді қабылдап жүрсеңіз, өсімдік құралдарын қолдану үшін оларды тоқтатпаңыз және дозасын азайтпаңыз. Көкжидекті қосымша қолдану мүмкіндігін емдеуші дәрігермен келісу қажет.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →