Bo‘yimodaron: qon ketishiga ta’siri va foydasi

Dr. Boris Wydoff

Oddiy bo‘yimodaron — barglari nozik va chuqur kesilgan, oq to‘pgullarga ega ko‘p yillik o‘simlik. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, undan an’anaviy ravishda qon ketishini to‘xtatuvchi, yallig‘lanishga qarshi, spazmni kamaytiruvchi va hazm qilishni yaxshilovchi vosita sifatida foydalanilgan. Men sizga bo‘yimodaronning foydasi nimada, unga qanday shifobaxsh xususiyatlar nisbat berilishi, tarkibi, qo‘llash usullari, yig‘ish va saqlash qoidalari hamda cheklovlari haqida aytib beraman.

Bu qanday o‘simlik va uni qanday tanib olish mumkin?

Oddiy bo‘yimodaron yoki Achillea millefolium — astradoshlar oilasiga mansub ko‘p yillik o‘t o‘simlik. Voyaga yetgan o‘simlikning bo‘yi odatda 20 dan 100 sm gacha bo‘ladi. Ildizpoyasi uzun, ingichka va yer ostida yoyilib o‘sadi. Ildizoldi barglari yirik, bandli, uzunligi 15 sm gacha yetadi va bir necha marta patsimon tarzda ingichka bo‘laklarga ajralgan. O‘simlikning ruscha nomi ham aynan barglarining shu tarzda bo‘lingani bilan bog‘liq. Poyadagi barglar bandsiz, maydaroq, ammo ular ham chuqur kesilgan bo‘ladi.

Gul savatchalari mayda bo‘lib, murakkab qalqonsimon to‘pgul hosil qiladi. Chetdagi gullari oq, kamdan-kam hollarda och pushti, o‘rtadagilari esa naysimon bo‘ladi. Shu sababli yozda bo‘yimodaronni nozik barglari va zich, yassi to‘pgullaridan osongina tanib olish mumkin. Turli manbalarda gullash davri may oyining oxiridan yozning oxirigacha deb ko‘rsatiladi, ayrim hududlarda esa iyundan oktabrgacha davom etadi.

Bo‘yimodaron quruq o‘tloqlarda, daryo vodiylarida, o‘rmon chetlarida, yo‘l yoqalarida, dalalar chetida va tashlandiq yerlarda o‘sadi. Eski qo‘llanmalarda quruq va quyoshli joylardan yig‘ilgan xomashyo nam va soyali joylarda o‘sgan o‘simliknikiga qaraganda yuqoriroq baholanishi ta’kidlangan. Xalq orasida bu o‘simlikning ko‘plab nomlari bor — askar o‘ti, kesilgan joylar o‘ti, yara o‘ti, qon o‘ti. Bular uning yaralarni davolashda qo‘llanib kelgani bilan bog‘liq. Rivoyatga ko‘ra, lotincha Achillea nomi yaralarni bitirishda bu o‘simlikdan foydalangan Axilles sharafiga berilgan.

O‘xshash turlardan qanday farqlash mumkin?

Dala o‘simliklarini aniqlash qo‘llanmalarida oddiy bo‘yimodaron bilan bir qatorda aksirish o‘ti yoki ptarmika bo‘yimodaroni (Achillea ptarmica) ham tilga olinadi. Uning tilsimon gullari yirikroq, barglari esa ingichka va yaxlit bo‘ladi. Oddiy bo‘yimodaronning barglari esa bir necha marta patsimon bo‘laklarga ajralgan. Aksirish o‘ti asosan nam joylarda — botqoqliklarda, nam o‘tloqlarda va soylar bo‘yida uchraydi. O‘xshash turlarning barchasida mayda gul savatchalari zich to‘pgullarga yig‘ilgan bo‘lib, uzoqdan qaraganda alohida yirik gullarga o‘xshaydi. Eski qo‘llanmalarda o‘xshash turlarning yosh barglaridan ham oddiy bo‘yimodaron barglari kabi foydalanilgani qayd etilgan.

Tarixi va farmatsevtik nomlari

Belarusda o‘tkazilgan eski tadqiqotlarda bo‘yimodaron deyarli butun aholi taniydigan o‘simliklar qatoriga kiritilgan. Uni janubiy uyezdlarda yig‘ib, dorixonalarga topshirishgan yoki xaridorlarga sotishgan. Farmatsevtik ma’lumotnomalarda xomashyo bo‘yimodaron o‘ti — Herba Millefolii, kamroq hollarda barglari — Folium Millefolii va gul savatchalari — Flores Millefolii deb atalgan. Ayrim manbalarda gullari yoki yuqori qismlari Flores seu Summitates Millefolii nomi bilan ham keltirilgan. Undan ekstrakt ham tayyorlangan. Tarkib haqidagi eski tavsiflarda axillein (Achilleinum, C20H38N2O15) va akonit kislotasi (Acidum aconiticum, C6H6O6) ham tilga olinadi.

Oddiy bo‘yimodaron: foydasi, shifobaxsh xususiyatlari va u nimalarga yordam beradi?

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, bo‘yimodaronning tarkibi xilma-xil. O‘tida, barglarida va to‘pgullarida efir moyi, oshlovchi moddalar, achchiq moddalar, flavonoidlar, C va K vitaminlari, karotin, xolin, organik kislotalar, smolalar, fitonsidlar va mineral tuzlar mavjud. Efir moyidan unga ko‘kimtir tus beradigan xamazulen ajratib olinadi. Eski farmatsevtik tavsiflarda tarkibiy qismlar orasida axillein va akonit kislotasi ham ko‘rsatilgan.

Bo‘yimodaron nima uchun ishlatilishi haqida gapirganda, o‘simlikning an’anaviy qo‘llanilishi bilan davolash samaradorligi ilmiy jihatdan isbotlanganini farqlash muhim. Fitoterapiya adabiyotlarida uning shifobaxsh xususiyatlari, avvalo, qon ketishini to‘xtatish, spazmlarni kamaytirish, yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatish va hazm qilishni yaxshilash bilan bog‘lanadi. Bu o‘simlik kasalliklarni mustaqil ravishda yo‘q qiladi yoki shifokor buyurgan dorilar o‘rnini bosadi degani emas.

An’anaviy qo‘llanilishining asosiy yo‘nalishlarini organizm tizimlari bo‘yicha ajratish mumkin.

Qon ketishini to‘xtatuvchi ta’siri

Ta’sir mexanizmining asosida trombotsitlar sonining ko‘payishi va qon ketishining to‘xtash vaqti qisqarishi yotadi. Bo‘yimodaron preparatlari fibrin faoliyatini kuchaytiradi, biroq mutaxassislarning kuzatuvlariga ko‘ra, tromblar hosil bo‘lishiga olib kelmaydi. Qon ivishiga ta’siri mo‘tadil bo‘lib, asosan uzoq muddat qo‘llanganda namoyon bo‘ladi. Shu sababli damlama va suyuq ekstrakt an’anaviy ravishda oshqozon-ichak, gemorroidal, bachadon, o‘pka, burun va yara bilan bog‘liq qon ketishlarida qo‘llanilgan. Tashqi tomondan damlama ko‘pincha yaralarni yuvish uchun ishlatiladi, suyuq ekstrakt shimdirilgan bog‘lamlar esa kesilgan joylar va yaralarga qo‘yiladi.

Hazm qilish

Axilleinning achchiq ta’mi ta’m nervlari uchlarini qo‘zg‘atib, oshqozon shirasi ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Shu sababli bo‘yimodaron ishtahani yaxshilash uchun xushbo‘y achchiq vosita sifatida ishlatilgan. Bundan tashqari, o‘t dam bo‘lishini kamaytiradi. Flavonoidlar va efir moyi ichak, o‘t yo‘llari hamda siydik yo‘llarining silliq mushaklariga spazmni kamaytiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Natijada o‘t yo‘llari kengayadi, o‘n ikki barmoqli ichakka o‘t ajralishi kuchayadi va siydik ajralishi ortadi. Shu sababli o‘simlik an’anaviy ravishda gastrit, qorin dam bo‘lishi va qorin sohasidagi spazmatik noqulayliklarda ishlatiladigan yig‘malarga kiritilgan.

Yallig‘lanishga qarshi va yara bitishini tezlashtiruvchi ta’siri

Oshlovchi moddalar, efir moyi va xamazulen yallig‘lanishga qarshi, bakteritsid, allergiyaga qarshi va yara bitishini tezlashtiruvchi xususiyatlarni ta’minlaydi. Shu sababli bo‘yimodaron ko‘pincha moychechak, tirnoqgul, zubturum va yalpiz bilan birga ishlatilgan. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, bunday birikma yallig‘lanishga qarshi va spazmni kamaytiruvchi ta’sirni kuchaytirib, og‘riq, kekirish va qorin dam bo‘lishini kamaytirishga yordam bergan.

Ayollar salomatligi

Eski kuzatuvlarda bu o‘t ko‘p miqdordagi hayz qon ketishi va yallig‘lanish jarayonlarida, ba’zan ikki uyli qichitqi o‘t bilan 1:1 nisbatda qo‘llangan. Eski retseptlarda bunday birikma bachadon fibromiomasi, yallig‘lanish jarayonlari va endokrin kasalliklar sababli yuzaga kelgan bachadon qon ketishlarida keltirilgan. Ayrim mualliflar bo‘yimodaron bachadon mushaklarining qisqarishini kuchaytirishini ta’kidlaydi. Aynan shu sababli zamonaviy amaliyotda homiladorlik davrida bu o‘simlikni qo‘llash tavsiya etilmaydi.

Boshqa an’anaviy qo‘llanilish yo‘nalishlari

Xalq tabobatida bo‘yimodaron qaynatmasi va damlamasi sistit, jigar kasalliklari, shamollash, asab tizimi buzilishlari, qon bosimi ko‘tarilishi va qandli diabetda ham tilga olinadi. Xalq tabobatiga oid sharhlarda dizenteriya, kamqonlik, bosh og‘rig‘i, o‘pka sili, hansirash va yo‘talda qo‘llanilishi ham qayd etilgan. Odatda u alohida emas, balki o‘simliklar yig‘masi tarkibida ishlatilgan. Masalan, qon bosimi ko‘tarilganda bir tavsifda 2 osh qoshiq bo‘yimodaron gullari va 1 osh qoshiq mingbarg o‘t aralashtirilib, ustidan bir stakan qaynatilgan suv quyiladi, idish mahkam yopiladi va suv o‘rnida ichiladi. Bu xalq tabobatidagi tavsif bo‘lib, shifokor nazoratida qon bosimini kuzatishning o‘rnini bosmaydi.

Jigar kasalliklarida bo‘yimodaron o‘lmaso‘t bilan birga ishlatilgan. Shamollashda — qulupnay va dalachoy bilan. Asab tizimi buzilishlarida — dalachoy, sebarga va brusnika bilan. Yurak kasalliklari haqidagi tavsiflarda arslonquyruq va bo‘yimodaron qaynatmasi asal bilan birga uchraydi. Sistitda esa tirnoqgul, moychechak, brusnika, dalachoy va veronika qo‘shilgan yig‘malar tavsiflangan. Bular an’anaviy birikmalarga misollar, tayyor davolash retseptlari emas.

Uni ichish va tashqi tomondan qo‘llash usullari qanday?

Ichish uchun o‘simlik damlama, qaynatma va suyuq ekstrakt shaklida qo‘llanadi. Tashqi tomondan esa damlama, suyuq ekstrakt va ezilgan yangi barglardan foydalaniladi.

Kichik kesilgan joylarda yangi barglar barmoqlar orasida ezilib, yara ustiga qo‘yiladi. Eski xalq tabobati tavsiyalarida bu usul burundan qon ketganda ham tilga olinadi. Teri jiddiyroq shikastlanganda suyuq ekstrakt shimdirilgan bog‘lamlardan foydalaniladi yoki yara damlama bilan yuviladi. Bunday qo‘llash yallig‘lanishga qarshi va yara bitishini tezlashtiruvchi xususiyatlarga asoslangan.

Qadimda bo‘yimodaronning yangi sharbati bahorgi davolash maqsadida boshqa o‘simliklar sharbatiga qo‘shilgan. Bu usul bo‘yicha zamonaviy ma’lumotlar cheklangan, shuning uchun unga ehtiyotkorlik bilan yondashish va uni o‘zboshimchalik bilan davolash kursiga aylantirmaslik kerak.

Yosh barglardan ovqat tayyorlashda ham foydalanilgan: ularni tvorogga, sariyog‘ga, sho‘rva va salatlarga ko‘kat sifatida qo‘shishgan. O‘tning o‘ziga xos ta’mi undagi efir aromatik moylar bilan bog‘liq. Adabiyotlarda yalpiz, dorixona moychechagi, tog‘jambil, bo‘yimodaron, qulupnay, malina va smorodina barglari hamda chetan va smorodina mevalarining teng qismlaridan tayyorlanadigan vitaminli choy ham tilga olinadi.

Salat va yangi ko‘katlar

Oziq-ovqat sifatida qo‘llashda quyidagi salat retsepti uchraydi: 100 g tuzlangan karam, 25 g ko‘k piyoz, 5 g yosh bo‘yimodaron bargi, 10 g o‘simlik moyi va ta’bga ko‘ra ziravorlar. Tayyorlangan karamga maydalangan piyoz va yosh barglar qo‘shiladi. Yovvoyi ko‘katlar tarkibiga ba’zan bo‘yimodaron bilan birga qichitqi o‘t, oqqaldirmoq va qirqbo‘g‘im sporali poyalari ham qo‘shilgan. Biroq bunday aralashmani oz-ozdan kiritish tavsiya etilgan, chunki yovvoyi o‘tlar o‘tkir, taxir va ko‘pincha achchiq ta’mga ega bo‘ladi.

Bo‘yimodaronni qanday qilib to‘g‘ri damlash kerak?

Eng qulay usul — damlama tayyorlash. Bo‘yimodaron qo‘shilgan o‘simlik yig‘malari uchun ma’lumotnomalarda quyidagi odatiy usul keltiriladi: 1–2 osh qoshiq yig‘maga bir stakan qaynab turgan suv quyiladi, suv hammomida 5–10 daqiqa qaynatiladi, so‘ng 45 daqiqa tindiriladi va suziladi. Ovqatdan keyin kuniga 3 marta stakanning uchdan bir qismidan ichiladi. Agar xomashyo murakkab o‘simlik yig‘masi tarkibiga kirsa, dozasi va kurs davomiyligini shifokor yoki farmatsevt belgilashi kerak, chunki turli retseptlarda nisbatlar farq qiladi.

Eski retsept bo‘yicha qaynatma: dag‘al gentiana ildizpoyasi va ildizlari, bo‘yimodaron o‘ti hamda kichik mingbarg o‘t 1:1:1 nisbatda aralashtiriladi. Ushbu aralashmadan 3 choy qoshiq olib, ustiga 3 stakan sovuq suv quyiladi va past olovda 10 daqiqa qaynatiladi. Bunday tarkiblar aniq ko‘rsatmalarni talab qiladi va o‘zboshimchalik bilan davolanish uchun mos emas.

Dozani oshirmang. Ma’lumotnomalardan birida ta’kidlanishicha, bo‘yimodaron preparatlarini uzoq vaqt va katta dozada iste’mol qilish bosh aylanishi, jig‘ildon qaynashi va teri toshmasiga olib kelishi mumkin. Shu sababli uzoq davom etadigan tajribalardan ko‘ra qisqa kurs, me’yoriy dozalar va organizm reaksiyasini kuzatish ma’qul.

Foydali xususiyatlarini yo‘qotmasligi uchun xomashyoni qanday yig‘ish va saqlash kerak?

O‘t iyun oyidan avgustning birinchi yarmigacha yig‘iladi. Barglari bilan birga uzunligi 15 sm gacha bo‘lgan gullagan yuqori qismlari kesib olinadi. Barglar va to‘pgullarni alohida-alohida yig‘ish ham mumkin. Eski qo‘llanmalarda quruq va quyoshli joylarda o‘sgan o‘simliklarni tanlash tavsiya etilgan, chunki bunday xomashyo yuqoriroq baholangan. Pushti gullari bor o‘simliklar yig‘ilmaydi.

Eski ma’lumotnomalarga ko‘ra, to‘pgullar va barglar alohida quritiladi. Quritilgandan keyin barglarda kuchsiz, biroz yoqimsiz hid va sho‘rroq, taxir, achchiq ta’m saqlanib qoladi. Gullarning hidi kuchliroq, ammo unchalik yoqimsiz emas, ta’mi esa achchiqroq, burishtiruvchi va ziravorli bo‘ladi. Tayyor xomashyoning namligi 13% dan oshmasligi kerak. O‘tni quruq joyda, begona hidlardan uzoqda saqlash lozim. Katta zaxira tayyorlashga hojat yo‘q, chunki vaqt o‘tishi bilan o‘simlik xomashyosining sifati pasayadi.

Eski standartlar bo‘yicha qabul qilish ko‘rsatkichlari

Dorivor xomashyo uchun eski standartlarda barglarga quyidagi talablar qo‘yilgan: namlik 13% dan oshmasligi; bo‘yimodaronning boshqa qismlari 3% dan ko‘p bo‘lmasligi; teshiklari 2 mm bo‘lgan elakdan o‘tadigan maydalangan zarrachalar 3% dan oshmasligi; organik aralashmalar 1% dan, mineral aralashmalar esa 0,5% dan ko‘p bo‘lmasligi kerak. Gullar uchun me’yorlar quyidagicha bo‘lgan: namlik 13% dan oshmasligi; bo‘yimodaronning boshqa qismlari 5% dan ko‘p bo‘lmasligi, shu jumladan barglar 0,5% dan oshmasligi; qalqonsimon to‘pgullardagi gul savatchalari 1% dan ko‘p bo‘lmasligi; teshiklari 1 mm bo‘lgan elakdan o‘tadigan maydalangan zarrachalar 3% dan oshmasligi; organik aralashmalar 0,5% dan, mineral aralashmalar esa 1% dan ko‘p bo‘lmasligi kerak.

Chet elda oddiy bo‘yimadaronni qanday topish mumkin?

Agar siz AQSh yoki Yevropada oddiy bo‘yimodaronni izlayotgan bo‘lsangiz, faqat nomining tarjimasiga emas, balki o‘simlikning lotincha nomiga ham e’tibor bering.

• AQSh: yarrow yoki common yarrow
• Germaniya: Schafgarbe yoki Gemeine Schafgarbe
• Fransiya: achillée millefeuille
• Lotincha: *Achillea millefolium L.*

Aynan o‘simlikning yer ustki qismi, ya’ni gullagan yuqori qismlari bilan birga bo‘lgan o‘tni qidiring: barglar, poyalar va gullagan qismlar (herba, Schafgarbenkraut, sommités fleuries). O‘simlik turli shakllarda sotiladi:

• quritilgan o‘t yoki gullagan yuqori qismlar, sochiluvchan holatda;
• choy paketlari;
• suyuq ekstraktlar va nastoykalar;
• kapsulalar.

Bunday mahsulotlarni «ildiz», «meva» yoki «urug‘» deb belgilangan variantlar bilan almashtirmang.

Qayerdan izlash mumkin:

• AQShda — dorivor o‘tlar va tabiiy mahsulotlar do‘konlari, internet orqali sotuvchilar;
• Germaniyada — Apotheke, Reformhaus, internet orqali sotuvchilar;
• Fransiyada — pharmacie, herboristerie, internet orqali sotuvchilar.

Qadoqda *Achillea millefolium* nomi, o‘simlikning qaysi qismi ishlatilgani va mahsulot turi: o‘simlik choyi yoki dorivor maqomga ega mahsulot ekanini tekshiring. Organik sertifikat mahsulot avtomatik ravishda dori maqomiga ega ekanini anglatmaydi. Sotish qoidalari va tasnifi mamlakatga qarab farq qiladi. Masalan, AQShda qo‘shimchalar tartibga solinadi, ammo xavfsizligi va samaradorligi bo‘yicha FDA tomonidan oldindan tasdiqlanmaydi.

Bo‘yimodaron: foydasi va zarari, qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari

Qarshi ko‘rsatmalar eski va zamonaviy ma’lumotlarga asoslanadi. Shu sababli bo‘yimodaronning foydasi va zararini baholashda nafaqat an’anaviy shifobaxsh xususiyatlarini, balki uni qo‘llashdagi cheklovlarni ham hisobga olish muhim.

Birinchidan, murakkabguldoshlar oilasiga mansub o‘simliklarga allergiya. Ambroziya, moychechak, xrizantema, tirnoqgul yoki arnikaga sezgirligi ma’lum bo‘lgan odamlar bo‘yimodarondan foydalanmasligi kerak. Kontakt dermatiti ham kuzatilishi mumkin: o‘simlik yoki undan tayyorlangan preparatlarga tegilgandan keyin qichishish, qizarish va toshma paydo bo‘ladi. Eshakemi, yuz yoki tomoq shishi, nafas olish qiyinlashishi kuzatilsa, foydalanishni to‘xtatib, zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qilish kerak.

Ikkinchidan, homiladorlik va emizish davri. Bu davrlarda xavfsizligi aniqlanmagan. Zamonaviy ma’lumotnomalarda homiladorlik va emizish paytida bo‘yimodaron preparatlarini ichish tavsiya etilmaydi. Tarixan o‘simlikka hayz qon ketishini qo‘zg‘atish xususiyati nisbat berilgan, ammo bu klinik jihatdan isbotlanmagan. Eski dorivor o‘tlar qo‘llanmalarida, aksincha, emizikli ayollarda sut miqdorini oshirishi mumkinligi ham qayd etilgan. Biroq bugungi kunda xavfsizligi haqida yetarli ma’lumot yo‘q, shu sababli emizish davrida undan foydalanmaslik ma’qul.

Uchinchidan, bolalar yoshi. 12 yoshdan kichik bolalar uchun xavfsizligi va mos dozalari yetarlicha o‘rganilmagan. Pediatr tavsiyasisiz bolaga bo‘yimodaron choyi, damlamasi, nastoykasi yoki ekstraktini bermang.

Fitoterapiya ma’lumotnomalaridan birida qat’iy ta’kidlangan: bo‘yimodaron turlari zaharli bo‘lishi mumkin, uzoq muddat va katta dozada iste’mol qilish bosh aylanishi, jig‘ildon qaynashi va teri toshmasiga olib keladi. Zamonaviy manbalarda bu o‘t belgilangan dozada odatiy zaharli o‘simliklar qatoriga kiritilmaydi, biroq uzoq muddatli qo‘llanish bo‘yicha ma’lumotlar cheklanganligi ta’kidlanadi. Shu sababli kurs qisqa, dozalar esa me’yorida bo‘lishi kerak.

Sababi noma’lum qon ketishi, davomli og‘riq, isitma, alomatlarning kuchayishi yoki infeksiya gumoni bo‘lsa, o‘simlikdan shifokor o‘rnida foydalanmang. Agar siz doimiy ravishda bir nechta dori qabul qilsangiz, shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashish shart. Bo‘yimodaronning klinik jihatdan ahamiyatli, ishonchli tasdiqlangan dori vositalari bilan o‘zaro ta’sirlari ko‘p emas, ammo ma’lumotlar baribir yetarli emas. Shu sababli doimiy davolanish paytida o‘zboshimchalik qilish to‘g‘ri emas.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Agar qon ketishining aniq sababi bo‘lmasa, u to‘xtamasa, og‘riq, holsizlik yoki tana haroratining ko‘tarilishi bilan birga kuzatilsa, shifokorga murojaat qilish kerak. Bu tashxis qo‘yishni talab qiladigan holatning belgisi bo‘lishi mumkin.

Homiladorlikdan oldin emas, aynan homiladorlik davrida, emizish paytida, 12 yoshgacha bo‘lgan bolalarda va murakkabguldoshlar oilasiga allergiya mavjud bo‘lsa, qo‘llashni boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashish shart. Agar sizda oshqozon-ichak yo‘llari, jigar, buyrak yoki yurak-qon tomir tizimining surunkali kasalliklari bo‘lsa, shuningdek retsept bilan beriladigan dorilarni qabul qilsangiz, avval o‘simlikdan foydalanish masalasini shifokor bilan muhokama qiling. Bo‘yimodaron buyurilgan davolash o‘rnini bosmaydi.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Barcha dorivor o'tlar mavzular bo'yicha →

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →