Dorivor qoncho‘p: foydali xususiyatlari

Doktor Boris Uvaydov

Dorivor qoncho‘p — to‘q binafsha rangli to‘pgullari va ildizpoyasi hamda dorivor xomashyo sifatida ishlatiladigan ildizlari bo‘lgan ko‘p yillik o‘simlik. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, o‘simlik an’anaviy ravishda burishtiruvchi va qon to‘xtatuvchi vosita sifatida qo‘llanadi. Ma’lumotnoma adabiyotlarida undan ayrim oshqozon-ichak buzilishlarida foydalanish ham tasvirlangan.

Qoncho‘p qanday ko‘rinadi va qayerda o‘sadi?

Dorivor qoncho‘p (Sanguisorba officinalis L.) — Ra’noguldoshlar oilasiga mansub ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik. Poyasi tik, kam shoxlangan. Odatda uning balandligi 20 dan 100 sm gacha yetadi.

O‘simlikning yer ostida qalin gorizontal ildizpoyasi bor. Undan ingichka popuk ildizlar chiqadi. Dorivor maqsadlarda ishlatiladigan o‘simlikning asosiy qismi aynan ildizpoyasi va ildizlari hisoblanadi.

Qoncho‘pning ildizoldi barglari yirik, uzun bandli, toq patsimon. Bargchalarning chetlari o‘tkir tishchali. Gullari juda mayda bo‘lib, ular to‘q binafsha rangli zich oval to‘pgullarga yig‘ilgan.

Xalq orasida qoncho‘p qizilbosh deb ham atalgan. Bunday nom uning ixcham to‘q qizil to‘pgullari bilan bog‘liq. Sanguisorba lotincha nomi «qonni yutish» deb tarjima qilinadi. O‘simlikning ruscha nomi ham shu ma’no bilan bog‘lanadi.

Qoncho‘p nam o‘tloqlarda, turli o‘tlar o‘sadigan dashtlarda, o‘rmon ochiqliklarida va butalar orasida o‘sadi. Bu o‘rmon va o‘rmon-dasht mintaqalariga xos o‘simlik. U Ural, Sibir va Uzoq Sharqda tarqalgan. Yevropa qismida kamroq uchraydi.

O‘simlik odatda yoz faslida gullaydi. To‘q binafsha rangli to‘pgullari o‘tlar orasida yaxshi ko‘rinadi.

Qoncho‘pdan foydalanish tarixi

Qoncho‘p xalq tabobatida ancha qadimdan qo‘llanib kelgan. Ma’lumotnomalardan biriga ko‘ra, Rusda uning ildizlari va o‘ti qon ketishlarida hamda oshqozon-ichak kasalliklarida ishlatilgan. Qadimgi rus tabobat kitoblarida o‘simlik «boyqush ko‘zlari» nomi bilan tilga olingan va unga nafaqat shifobaxsh, balki sehrli xususiyatlar ham nisbat berilgan.

Keyinchalik qoncho‘pga rasmiy tibbiyotda ham qiziqish paydo bo‘lgan. Ildizpoyasi va ildizlaridan olingan ekstrakt 1961 yilda IX Davlat farmakopeyasiga kiritilgan. Ma’lumotnoma adabiyotlarida o‘simlikdan Ulug‘ Vatan urushi yillarida foydalanilgani ham tasvirlangan: o‘sha davrda u tekshirilgan va enterokolitlarda ekstrakt ko‘rinishida qo‘llangan.

Ildizpoyasidan sanalbin preparati tayyorlangan — och jigarrang kukun bo‘lib, u import qilinadigan tanalbinning o‘rnini bosuvchi vosita sifatida qaralgan. Ma’lumotnomalarda uning qo‘llanilishi ichak kasalliklari, shuningdek og‘iz bo‘shlig‘idagi ayrim muammolar bilan bog‘lanadi.

Dorivor qoncho‘p ildizining foydali xususiyatlari

Qoncho‘pning asosiy dorivor xomashyosi ildizlari va ildizpoyalaridir. Ularda oshlovchi moddalar mavjud. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, ildizpoyalarda ularning miqdori taxminan 12–13%, ildizlarda 16–17%, ayrim qalinlashgan qismlarda esa 23% gacha yetishi mumkin.

Ildizlar tarkibida gall, ellag va oksalat kislotalari ham tasvirlangan. O‘simlikda saponinlar, jumladan sangvizorbin va poterин, pigmentlar, kalsiy oksalat, C vitamini, karotin va sterinlar mavjud.

Boshqa ma’lumotnomalarda oshlovchi moddalar, gall va ellag kislotalari, saponinlar, bo‘yoq moddalar, efir moyi va kraxmal borligi ko‘rsatilgan.

Ildizlar tarkibida yana nimalar bor?

Ma’lumotnomalardan biriga ko‘ra, ildizlardagi saponinlar miqdori 4% gacha yetishi mumkin. Ular orasida sangvizorbin va poterин alohida ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, o‘simlikning yer osti qismlarida bo‘yoq moddalar va efir moyi aniqlangan.

Bunday ma’lumotlar nima uchun dorivor xomashyo sifatida aynan ildizpoyalar ildizlari bilan birga olinishi kerakligini tushunishga yordam beradi. Ularning tarkibi o‘simlikning oddiy yer usti qismidan ancha farq qiladi, ma’lumotnomalarda farmakologik xususiyatlar esa avvalo yer osti xomashyosi bilan bog‘lanadi.

Bunday tarkib bilan o‘simlikning avvalo burishtiruvchi xususiyatlari bog‘lanadi. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, qoncho‘p qon to‘xtatuvchi, burishtiruvchi, yallig‘lanishga qarshi va og‘riq qoldiruvchi ta’sirga ega o‘simlik sifatida tasvirlanadi.

Ma’lumotnoma adabiyotlarida o‘simlik preparatlarining ichak peristaltikasiga, tomirlarning torayishiga va bachadon mushaklarining qisqarishiga ta’siri ham tasvirlangan. Shuning uchun homiladorlik davrida qoncho‘pni qo‘llashga ayniqsa ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak.

Men bu ma’lumotlarni o‘simlikning an’anaviy va ma’lumotnomalarda keltirilgan qo‘llanilishining tavsifi sifatida ko‘raman. Ular har bir inson uchun muayyan natijani va’da qilmaydi.

Bu o‘simlik nima uchun qo‘llanadi?

Qoncho‘p avvalo burishtiruvchi xususiyatlari tufayli mashhur bo‘lgan. Tibbiyot amaliyotida o‘simlik qaynatmasi, suyuq ekstrakti va quruq ekstraktli preparatlaridan foydalanish tasvirlangan. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, qoncho‘p preparatlari burishtiruvchi va qon to‘xtatuvchi vosita sifatida qo‘llanadi. Ildizpoyalari ayrim oshqozon-ichak buzilishlarida ham tavsiflangan.

Ma’lumotnoma adabiyotlarida o‘simlik preparatlaridan turli kelib chiqishdagi enterokolit va ich ketishlarda foydalanish tilga olinadi. Bundan tashqari, og‘iz bo‘shlig‘i va tomoqni shilliq qavatning ayrim yallig‘lanish holatlarida chayish uchun qaynatma yoki suyuq ekstraktdan foydalanish tasvirlangan.

Ma’lumotnomalarda qanday dorivor shakllar tasvirlangan?

Qoncho‘p uchun odatiy qaynatmadan tashqari, suyuq ekstrakt, nastoyka va quruq ekstraktli preparatlar ham tasvirlangan. Ildizpoyalari boshqa o‘simliklar bilan birga oshqozon uchun burishtiruvchi yig‘malar tarkibiga ham kiritilgan.

Ma’lumotnomalardan birida ildizpoyadan qaynatma tayyorlash varianti keltirilgan: 200 ml suvga 20 g xomashyo. Aralashma 20 daqiqa qaynatiladi, shundan keyin ovqatdan yarim soat oldin kuniga 2–3 marta 1 osh qoshiqdan ichiladi. Bu ma’lumotnoma sxemasi bo‘lib, individual tavsiya emas.

Ekstraktlarni ko‘karishlarda kompress, dermatitlarda ho‘l bog‘lam va tashqi bavosilda o‘tirib qilinadigan vannalar uchun tashqi qo‘llash ham alohida tasvirlangan. Bunday usullar o‘simlikning tarixiy qo‘llanilishiga tegishli bo‘lib, teri yoki boshqa alomatlarning sababini aniqlash o‘rnini bosmasligi kerak.

Xalq tabobatida qoncho‘pning o‘ti ham alohida ishlatilgan. Masalan, ezilgan o‘tni lat yeyish va ko‘karishlarda qo‘llash tasvirlangan. Buning uchun 3–4 qoshiq ezilgan o‘t dokaga o‘ralgan, qaynoq suvga tushirilgan, siqib olingan va kerakli joyga qo‘yilgan.

Shuningdek, xalq tabobatida o‘t qaynatmasi tish og‘rig‘i va milk muammolarida chayish uchun ishlatilgan. Bunda uzoq davom etadigan yoki kuchli alomatlar mutaxassis tomonidan baholanishi kerak.

Qoncho‘pni qanday to‘g‘ri damlash kerak?

Ma’lumotnomalarda qoncho‘p ildizpoyasidan qaynatma tayyorlash tasvirlangan. Uni tayyorlash uchun 10,0 g xomashyo ishlatiladi. Bunday qaynatma kuniga 3–4 marta 1 osh qoshiqdan ichiladi. Bu sxema ma’lumotnoma adabiyotida qoncho‘p ildizpoyasidan foydalanish variantlaridan biri sifatida keltirilgan. O‘simlik xomashyosi miqdorini individual tavsiya sifatida qabul qilish mumkin emas.

Ma’lumotnomalarda tik cinquefoil ildizpoyalari — 25,0 g, qoncho‘p ildizpoyalari — 25,0 g va cho‘pon xaltachasi o‘ti — 50,0 g dan iborat yig‘ma ham tasvirlangan. Bunday yig‘madan tayyorlangan qaynatma ovqatdan 20–30 daqiqa oldin kuniga 3–4 marta yarim stakandan ichiladi.

Bunday sxemalarni qo‘llashdan oldin insonning sog‘lig‘i, boshqa preparatlari va shifokor tavsiyalarini hisobga olish muhim.

Qoncho‘pni chayish uchun ishlatish mumkinmi?

Ma’lumotnomalarda qoncho‘p qaynatmasi va suyuq ekstraktidan tomoq va og‘iz bo‘shlig‘ini chayish uchun foydalanish tasvirlangan. Bunday qo‘llash o‘simlikning burishtiruvchi va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlari bilan bog‘lanadi. Ma’lumotnoma adabiyotlarida og‘iz shilliq qavatining yallig‘lanish holatlari, jumladan gingivit va stomatit ham tilga olinadi. Og‘riq, yallig‘lanish yoki boshqa yoqimsiz alomatlar saqlanib qolsa, men bunday chayishni tekshiruv o‘rniga qo‘ymas edim. Muammoning sababini mutaxassis aniqlashi kerak.

Ildizni qanday yig‘ish va saqlash kerak?

Dorivor maqsadlarda ildizpoyalar ildizlari bilan birga yig‘iladi. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, xomashyo kuzda o‘simlikning yer ustki qismi so‘lgandan keyin tayyorlanadi.

Ildizpoyalar ildizlari bilan qazib olinadi, tuproqdan tozalanadi, yuviladi va uzunligi 10–15 sm bo‘lgan bo‘laklarga kesiladi. Shundan keyin xomashyo ochiq havoda quritiladi. Quyoshda quritishga ham ruxsat beriladi.

To‘g‘ri tayyorlangan xomashyo qanday ko‘rinadi?

Tayyor xomashyo butun yoki singan, yaxshi quritilgan ildizpoyalar va ildizlardan iborat bo‘ladi. Ildizpoyalar qalin va yog‘ochsimon, ildizlar esa ingichka, bo‘ylama burishgan, nursimon tuzilishga ega bo‘lishi kerak.

Ma’lumotnomada xomashyo o‘lchamlari ham keltirilgan: ildizli ildizpoyalarning uzunligi 20 sm dan oshmasligi, ildizpoya qalinligi kamida 2 sm, ildiz qalinligi esa kamida 1 sm bo‘lishi kerak. Quritilgan xomashyoning hidi bo‘lmaydi, ta’mi esa burishtiruvchi deb tasvirlanadi.

Xomashyo sifatiga muayyan talablar qo‘yiladi. Namlik 13% dan oshmasligi kerak. Teshiklari 2 mm bo‘lgan elakdan o‘tadigan maydalangan qismlar 5% dan ko‘p bo‘lmasligi kerak. Singan joyi qo‘ng‘ir yoki qoraygan ildizli ildizpoyalar 10% dan oshmasligi kerak. Organik aralashmalar 1% dan, mineral aralashmalar ham 1% dan ko‘p bo‘lmasligi kerak.

Yig‘ish paytida qoncho‘pni qanday ajratish mumkin?

Aniqlashda nafaqat to‘q binafsha rangli to‘pgullarga qarash muhim. Qoncho‘pga tik, kam shoxlangan poya, yirik ildizoldi toq patsimon barglar va ingichka popuk ildizlari bo‘lgan qalin gorizontal ildizpoya xos.

Qoncho‘p Ra’noguldoshlarga mansub, garchi uning mayda gullari atirgul, olma daraxti yoki g‘ozpanja gullariga unchalik o‘xshamasa ham. Aynan to‘pgullarining noodatiy ko‘rinishi o‘simlikni birinchi marta aniqlashni qiyinlashtirishi mumkin.

Yovvoyi dorivor o‘simliklar ma’lumotnomasida dorivor qoncho‘p va kichik qoncho‘p alohida keltiriladi. Shuning uchun «qoncho‘p» degan umumiy nom turning aniq aniqlanishi uchun yetarli emas. Mustaqil yig‘ishda oldingizdagi o‘simlik aynan Sanguisorba officinalis L. ekanini aniq belgilash kerak.

O‘simlikni aniqlashga ishonch bo‘lmasa, yovvoyi xomashyoni ishlatmagan ma’qul.

Tarkibi va ta’siri haqida nimalarni bilish muhim?

Qoncho‘pning asosiy xususiyati — o‘simlikning yer osti qismlarida oshlovchi moddalar mavjudligidir. Ma’lumotnoma adabiyotlarida aynan ular bilan yaqqol burishtiruvchi ta’sir bog‘lanadi. Tarixan qoncho‘p qon to‘xtatuvchi xususiyatlari tufayli ishlatilgan. O‘simlikning yallig‘lanishga qarshi va bakteritsid xususiyatlari ham tasvirlangan.

Ma’lumotnomalardan birida qoncho‘p preparatlarining ichak guruhiga mansub ayrim mikroorganizmlarga nisbatan faolligi qayd etilgan. Biroq o‘simlik xususiyatlarining ma’lumotnomadagi tavsifi uni tekshiruv yoki belgilangan davolash o‘rniga ishlatish mumkin degani emas.

Qon ketishining har qanday belgilariga ayniqsa jiddiy munosabatda bo‘lish kerak. Bunday alomatlarning sababini shifokor aniqlashi zarur.

Dorivor qoncho‘pni chet elda qanday topish mumkin?

Chet elda Dorivor qoncho‘pni turli nomlar bilan izlash mumkin:

• AQSh: great burnet (ba’zan shunchaki burnet).
• Germaniya: Großer Wiesenknopf.
• Fransiya: sanguisorbe officinale yoki grande pimprenelle.
• Lotincha: *Sanguisorba officinalis*.

Aniq turni tanlash uchun faqat burnet yoki pimprenelle so‘zining o‘zi yetarli emas.

AQShda quritilgan o‘t (herb, yer ustki qismi), quritilgan ildizlar, ildiz nastoykasi va ekstraktli kapsulalar uchraydi. Avvalo o‘tlar va qo‘shimchalar sotiladigan internet-do‘konlardan izlash kerak. Germaniyada quritilgan o‘t, kesilgan ildiz va Urtinktur sotiladi; ularni o‘t va choy do‘konlarida, internetda izlash, shuningdek Apotheke'dan mavjudligini so‘rash mumkin. Fransiyada teinture mère, suyuq ekstrakt va quritilgan ildiz internetda uchraydi.

Xarid qilishdan oldin qadoqni tekshiring: unda *Sanguisorba officinalis* L. hamda o‘simlikning qaysi qismi ekani ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak: herb/Kraut, root/Wurzel/racine yoki plante entière. O‘simliklarni sotish qoidalari mamlakatlarga qarab farq qiladi: masalan, AQShda FDA oziq-ovqat qo‘shimchalarini bozorga chiqarilishidan oldin tasdiqlamaydi.

Dorivor qoncho‘p: qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari

Sanguisorba officinalisning insondagi xavfsizligi haqidagi zamonaviy ma’lumotlar cheklangan. Nojo‘ya ta’sirlar haqida ma’lumot yetarli emasligi o‘simlik hamma uchun mos degani emas. Muhim cheklovlardan biri — o‘simlikka individual allergiya. Bunday reaksiya bo‘lsa, qoncho‘pni qo‘llashni to‘xtatish kerak.

O‘simlikning organizmga ta’siri haqidagi ma’lumotlarni ham hisobga olish kerak. Ma’lumotnoma adabiyotlarida bachadon mushaklarining qisqarishi tasvirlangan, shuning uchun homiladorlik davrida qoncho‘pni qo‘llash alohida ehtiyotkorlik va shifokor bilan kelishishni talab qiladi.

Homiladorlik va emizish davrida qo‘llash xavfsizligi yetarlicha o‘rganilmagan. Bu davrlarda mutaxassis bilan maslahatlashmasdan o‘simlikning dorivor shakllaridan foydalanmaslik kerak. Muayyan dorilar bilan o‘zaro ta’siri yetarlicha aniqlanmagan. Agar inson doimiy ravishda preparatlar qabul qilsa, ularni qoncho‘p bilan birga qo‘llashni shifokor yoki farmatsevt bilan muhokama qilish kerak. Bolalar uchun qoncho‘p dorivor preparatlarining xavfsizligi va dozalari belgilanmagan. Bolalarga bunday vositalarni mutaxassis tavsiyasisiz berish kerak emas.

Uzoq muddat qo‘llash va katta dozalarni ishlatishda ham ehtiyotkorlik zarur, chunki bunday sxemalarning xavfsizligi haqida yetarli ma’lumot yo‘q.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Agar qon ketishi, kuchli yoki noodatiy og‘riq, yuqori harorat, kuchli holsizlik yoki ahvolning tez yomonlashuvi paydo bo‘lsa, tibbiy yordam kerak. Homiladorlik va emizish davrida har qanday dorivor o‘simlikni shifokor bilan kelishish lozim. Agar inson doimiy ravishda dori qabul qilsa yoki surunkali kasalliklarga ega bo‘lsa, qoncho‘pni ishlatishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashish muhim. Allergiya belgilari paydo bo‘lsa, o‘simlikni qo‘llashni to‘xtatib, tibbiy yordamga murojaat qilish kerak.

Boris Uvaydov — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Boris Uvaydov usuli bo‘yicha barcha maqolalar →