Qalampirli tog‘rayhon: foydali xususiyatlari va qo‘llanilishi

Doktor Boris Uvaydov

Qalampirli tog‘rayhon yoki suv qalampiri — Grechishnilar oilasiga mansub bir yillik o‘simlik. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, u avvalo qon to‘xtatish maqsadida suvli va spirtli ekstraktlar ko‘rinishida qo‘llanadigan o‘simlik sifatida tanilgan. Shuningdek, dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda undan xalq tabobatida foydalanish usullari va uni o‘xshash tog‘rayhon turlaridan ajratish qoidalari tasvirlangan.

Bu qanday o‘simlik?

Qalampirli tog‘rayhon (*Persicaria hydropiper* (L.) Spach, shuningdek *Polygonum hydropiper* L.) — Grechishnilar oilasiga mansub bir yillik o‘tsimon o‘simlik. Ma’lumotnomalarda u taxminan 30–70 sm balandlikdagi o‘simlik sifatida tasvirlanadi.

Poyasi tik yoki yuqoriga ko‘tarilib o‘sadi. U asosidan shoxlanadi. Odatda poyasi qizg‘ish, ichi bo‘sh va bo‘g‘imlarga bo‘lingan bo‘ladi. Barglar birikadigan joylarda poya atrofini o‘rab turuvchi qismlar — naychasimon qinlar joylashadi.

Barglari nashtarsimon. Ularning uzunligi taxminan 3–10 sm. Bargning pastki tomoni biroz tukli bo‘lishi mumkin. Asosida poyani o‘rab turuvchi jigarrang qin joylashgan. Bargning ustki tomonida yorug‘lik o‘tkazuvchi nuqtalarni ko‘rish mumkin. Ma’lumotnomalarda ular efir moyi bezlarining nuqtalari sifatida tasvirlanadi. Suv qalampirining gullari mayda. Ular yashilimtir yoki oqish-pushti rangda bo‘ladi. Gullari tor, uzilib-uzilib keladigan osilgan shingillarga to‘plangan.

O‘simlik mevasi taxminan 2–3 mm uzunlikdagi kichik qora uch qirrali yong‘oqchadir. Gullashi iyun oxiridan boshlanib, sentyabrgacha davom etadi. Mevalari iyuldan oktyabrgacha pishadi.

O‘simlik bilan tanishishda men bir vaqtning o‘zida bir nechta belgiga e’tibor berishni maslahat beraman. Bitta tashqi belgi yetarli bo‘lmasligi mumkin. Bu ayniqsa muhim, chunki suv qalampiri yonida boshqa tog‘rayhon turlari ham o‘sishi mumkin.

O‘simlikni tanishga qaysi belgilar yordam beradi?

Suv qalampirini aniqlashda alohida barg yoki gulga emas, butun o‘simlikka qarash foydali. Barg asosidagi qin jigarrang bo‘lib, poyani o‘rab turadi. Poyaning o‘zi qizg‘ish, ichi bo‘sh va bo‘g‘imli, to‘pgullari esa zich boshoq hosil qilmaydi.

Ma’lumotnomalarda qayd etilgan yana bir xususiyat bor: suv qalampiri barglarida efir moyi bezlarining yorug‘lik o‘tkazuvchi nuqtalari ko‘rinadi. Barg shakli va to‘pgul tuzilishi bilan birgalikda bu belgi aniqlashni yanada osonlashtiradi.

Yangi o‘simlikning ta’mi ayniqsa o‘ziga xos. U achishtiruvchi, achchiq-qalampirsimon. Aynan shu xususiyat «suv qalampiri» nomi bilan bog‘liq.

Suv qalampiri qayerda o‘sadi?

Qalampirli tog‘rayhon nam joylar bilan bog‘liq. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, uni botqoqli o‘tloqlarda, daryo qayirlarida, daryolar, hovuzlar, botqoqlar va ko‘llar yaqinida uchratish mumkin. O‘simlik sug‘orish kanallari va sug‘oriladigan yerlarda ham o‘sadi. Ba’zan u begona o‘t sifatida o‘sib, ancha katta chakalakzorlar hosil qiladi.

Qalampirli tog‘rayhonning tarqalish hududi keng. U G‘arbiy Yevropadan Uzoq Sharqqacha, Yevropaning shimoliy hududlaridan janubiy hududlargacha, jumladan Indoneziya va Filippingacha tarqalgan. Shuningdek, u Afrikaning shimoli va Avstraliyada ham qayd etilgan.

O‘sadigan joyi aniqlashga qanday yordam beradi?

Suv qalampiri nam yashash muhitiga mansub o‘simlikdir. Adabiyotlarda u o‘ziga xos «suv o‘simliklari dorixonasi» vakillari — namsevar va suv o‘simliklari orasida tasvirlanadi, ular orasida dorivor turlar ham uchraydi.

Biroq faqat o‘sadigan joyiga qarab aniqlash yetarli emas. Suv havzalari qirg‘oqlari va nam o‘tloqlarda bir vaqtning o‘zida turli tog‘rayhon turlari o‘sishi mumkin. Shuning uchun nam tuproq, daryo bo‘yi yoki botqoqli joy faqat o‘simlikni qayerdan izlashni ko‘rsatadi, uning turini tasdiqlamaydi.

Suv qalampirini boshqa tog‘rayhonlardan qanday ajratish mumkin?

O‘simlikni yig‘ishda uning turini aniq aniqlash muhim. Qalampirli tog‘rayhon tashqi ko‘rinishi o‘xshash boshqa tog‘rayhonlar yonida o‘sishi mumkin. Suv qalampirining o‘ziga xos belgilari bor. Bular qizg‘ish ichi bo‘sh poya, barg asosidagi jigarrang qinli nashtarsimon barglar va tor, uzilib-uzilib keladigan osilgan to‘pgullardir. Ma’lumotnomalarda ko‘p qayd etiladigan asosiy belgi — yangi o‘simlikning ta’mi. U achishtiruvchi, achchiq-qalampirsimon. Aynan shu xususiyat o‘simlikka «suv qalampiri» nomini bergan.

Nomlar chalkashlikka sabab bo‘lishi mumkin. Qalampirli tog‘rayhon xalq orasida «pochuchay o‘ti» nomi bilan ham uchraydi. Bu gemorroyning eski «pochuchuy» nomi bilan bog‘liq. Shu bilan birga, boshqa bir tur — tog‘rayhon (*Polygonum persicaria* L.) ham mavjud bo‘lib, u ham shu nom bilan bog‘liq va o‘xshash joylarda o‘sadi.

Shuning uchun yig‘ishda faqat xalq orasidagi nomga tayanib bo‘lmaydi. O‘simlikning botanik belgilarini hisobga olish kerak.

Qaysi farqlar ayniqsa muhim?

Ma’lumotnomalarda qayd etilishicha, bir xil yashash joylarida o‘sadigan boshqa tog‘rayhon turlarida ko‘pincha zich boshoqsimon to‘pgullar bo‘ladi. Ularning gullari pushti, oq yoki och yashil bo‘lishi mumkin. Suv qalampirida esa to‘pgullar, aksincha, tor, uzilib-uzilib keladigan va osilgan bo‘ladi.

Tog‘rayhon (*Polygonum persicaria* L.) bilan farqlashda barglarning tashqi ko‘rinishi muhim. Tog‘rayhon barglarida odatda qora-jigarrang dog‘ bo‘ladi. Uning qini qisqa, qattiq, yopishib turuvchi tuklar va chetida uzun kiprikchalarga ega.

Botanik aniqlash jadvalida yana dag‘al tog‘rayhon (*Polygonum scabrum* Moench) ham keltiriladi. Uning qini tuksiz, chetida qisqa kiprikchalari bor, barglarning pastki tomonida esa sarg‘ish-jigarrang yaltiroq bezlarni ko‘rish mumkin. Bu turning gullari ko‘proq oq rangda bo‘ladi.

Yana kichik tog‘rayhon (*Polygonum minus* Huds.) mavjud bo‘lib, uning gulqo‘rg‘oni bezlarsiz, qini esa chetida uzun kiprikchali va uzun tuklar bilan qoplangan.

Bunday belgilar mustaqil yig‘ishda ayniqsa muhim. Tabiatda o‘simliklar juda o‘xshash ko‘rinishi mumkin, holbuki turli turlarning kimyoviy tarkibi va faol moddalar miqdori farq qiladi.

Qalampirli tog‘rayhonning qanday foydali xususiyatlari bor?

Suv qalampiridan foydalanishning asosiy yo‘nalishi uning qon to‘xtatuvchi xususiyatlari bilan bog‘liq.

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, qalampirli tog‘rayhon rasmiy tibbiyotda suvli va spirtli ekstraktlar ko‘rinishida qo‘llanadi. Ma’lumotnoma adabiyotlarida bunday shakllardan bachadon, hayz, gemorroy, oshqozon va boshqa qon ketishlarda foydalanish qayd etilgan.

Ma’lumotnomalarda «Gidropiperin» preparati ham tasvirlangan. Unda qon ivishini oshirishi va turli kelib chiqishdagi bachadon qon ketishlarida qo‘llanishi ko‘rsatilgan.

Xalq tabobatida suv qalampiri damlamasi va nastoykasi an’anaviy ravishda bachadon qon ketishlarida, ko‘p va og‘riqli hayzlarda, abort yoki tug‘ruqdan keyin, shuningdek qon tupurish, oshqozon va gemorroy qon ketishlarida qo‘llangan.

Men doimo eslataman: qon ketishi — alomat, mustaqil tashxis emas. Uning sababini shifokor baholashi kerak.

Dorivor qo‘llanilishi haqida nimalar ma’lum?

Ma’lumotnomalardan birida qalampirli tog‘rayhonning qo‘llanilishi alohida akusherlik-ginekologiya amaliyoti bilan bog‘lanadi. Unda tug‘ruqdan keyingi bachadon qon ketishlari, bachadonning involyutsiyasi sustlashishi, uzoq davom etadigan va ko‘p hayzlarda o‘simlikdan foydalanish tasvirlangan.

Shuningdek, oshqozon va ichakning mayda tomirlari hamda kapillyarlaridan qon ketishida, shuningdek kichik gemorroy qon ketishlarida qo‘llanishi ko‘rsatilgan.

Rasmiy tibbiyotda qalampirli tog‘rayhon faqat xalq tabobati vositasi emas, balki dorivor o‘simlik sifatida ma’lum. Adabiyotlarda «Anestezol» gemorroy shamchalari tarkibiga kiruvchi o‘simlik ekstrakti ham tilga olinadi.

Bu ma’lumotlar o‘simlikning dorivor shakllarini tibbiyot amaliyotida qo‘llashni tasvirlaydi va yangi o‘t yoki uy sharoitida tayyorlangan nastoykani tekshiruv hamda shifokor buyurgan davolash o‘rniga ishlatish mumkin degani emas.

O‘simlik turli holatlarda qanday qo‘llanadi?

Ma’lumotnomalarga ko‘ra, qalampirli tog‘rayhonni qo‘llash avvalo qon aylanish tizimi va o‘simlikning qon to‘xtatuvchi ta’siri tasvirlangan holatlar bilan bog‘liq. Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda o‘simlikdan tashqi foydalanish ham tasvirlangan. Damlama va o‘t ayrim teri muammolarida: toshma, abssess, yara va boshqa teri shikastlanishlarida qo‘llangan. Maydalangan o‘tni eski ko‘karishlarga ishlatishgan. Xalq amaliyotida ezilgan yangi o‘t bosh og‘rig‘ida xantal gorchichniklari o‘rniga tashqi ta’sirlovchi vosita sifatida ensaga qo‘yilgan.

Bunday usulga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish kerak. Yangi o‘t terini ta’sirlantirishi, ayrim hollarda esa pufakchalar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Bosh og‘rig‘ining sababi ham alomat takrorlansa yoki odatdagidan boshqacha bo‘lsa, e’tibor talab qiladi.

Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda qanday tashqi usullar tasvirlangan?

Qadimgi xalq tabobatida tashqi qo‘llash usullari ancha xilma-xil bo‘lgan. Qalampirli tog‘rayhon toshmalar, abssesslar, yaralar va «yovvoyi go‘sht» deb ataladigan holatda ishlatilgan. Manbalarda maydalangan o‘tni eski ko‘karishlarga va sepkillarni yo‘qotish uchun qo‘llash ham tilga olinadi.

Ezilgan yangi o‘t bosh og‘rig‘ida ensaga qo‘yilgan. Bu usul aynan tashqi ta’sirlovchi ta’sir sifatida qaralgan va gorchichniklardan foydalanish bilan taqqoslangan. Biroq tashqi qo‘llash o‘simlik teriga befarq degani emas. Kuchli ta’sirlanish yoki pufakchalar paydo bo‘lsa, o‘simlik bilan aloqani to‘xtatish kerak.

Qalampirli tog‘rayhon (suv qalampiri)ni qanday damlash kerak?

Ma’lumotnoma adabiyotlarida o‘simlikning suvli va spirtli ekstraktlari tasvirlangan. Xalq tabobatida suv qalampirining damlamasi va nastoykasi tilga olinadi. Bunda mustaqil qo‘llash uchun xavfsiz zamonaviy dorivor doza belgilanmagan. Shuning uchun men mustaqil ravishda yanada konsentrlangan preparatlar tayyorlashni yoki tayyorlash usullarini o‘zgartirishni tavsiya etmayman. Dorivor maqsadda qo‘llashda preparat shakli va u ishlatiladigan holatni baholash muhim. Bu ayniqsa boshqa dorilar bilan birga qo‘llanganda ahamiyatli.

Qanday dorivor shakllari tasvirlangan?

Turli manbalarda qalampirli tog‘rayhon suvli va spirtli ekstraktlar olish uchun ishlatiladigan o‘simlik sifatida keltiriladi. Xalq tabobatida damlama va nastoyka alohida tilga olinadi. Rasmiy tibbiyot amaliyotida o‘simlik ekstrakti qo‘llangan. Ma’lumotnomalarda qon ivishiga ta’sir qilishi qayd etilgan «Gidropiperin» preparatining nomi ham keltiriladi. Bu ma’lumotlarni o‘zboshimchalik bilan konsentratsiya tanlab, uy sharoitida tayyorlash sxemasiga aylantirib bo‘lmaydi. Mustaqil tayyorlangan vositaning tarkibi va konsentratsiyasi standartlashtirilgan preparatdan farq qilishi mumkin.

Suv qalampiri qanday yig‘iladi va saqlanadi?

Yig‘ish uchun faqat to‘g‘ri aniqlangan o‘simlikdan foydalaniladi. Qalampirli tog‘rayhon ko‘pincha boshqa tog‘rayhon turlari yonida o‘sadi, shuning uchun aniqlashdagi xato boshqa o‘simlik xomashyosini olishga olib kelishi mumkin.

Yig‘ishda belgilar majmuasiga qarash kerak: poyaning tuzilishi, barglarning shakli, to‘pgullarning xususiyatlari va o‘simlikning o‘ziga xos ta’mi. Noma’lum o‘simliklarni faqat fotosurat yoki umumiy o‘xshashligiga qarab yig‘ish kerak emas. Turli turlarning xususiyatlari va tarkibi farq qilishi mumkin.

Suv qalampiri o‘sadigan nam joylarning o‘zi o‘simlikni to‘g‘ri aniqlashga kafolat bermaydi. Joy nomi va chakalakzorlarning tashqi ko‘rinishi belgilarni tekshirishning o‘rnini bosa olmaydi.

Nima uchun to‘g‘ri aniqlash ayniqsa muhim?

Dorivor o‘simliklarni yig‘ish haqidagi adabiyotlarda tashqi o‘xshashlik muammosiga alohida urg‘u beriladi. Tabiatda bir-biriga o‘xshash, ammo kimyoviy tarkibi va faol moddalar miqdori bilan farq qiladigan ko‘plab o‘simliklar uchraydi.

Misollardan biri sifatida aynan suv qalampiri keltiriladi. Uni dorivor ahamiyatga ega bo‘lmagan boshqa tog‘rayhon turlari bilan adashtirish oson.

Shuning uchun yig‘ishdan oldin o‘simlikni yaxshi bilish va uni yaqin turlardan ajrata olish kerak. Suv qalampirida belgilar majmuasi ayniqsa muhim: qizg‘ish ichi bo‘sh poya, nashtarsimon barglar, jigarrang qin, uzilib-uzilib keladigan osilgan shingillar va o‘ziga xos achishtiruvchi ta’m.

Chet elda qalampirli tog‘rayhonni (suv qalampiri) qanday topish mumkin

Chet elda bu o‘simlik turli nomlar bilan uchrashi mumkin:

• AQSh: water pepper, shuningdek marshpepper knotweed.
• Germaniya: Wasserpfeffer; o‘t Wasserpfefferkraut nomi bilan sotilishi mumkin.
• Fransiya: poivre d’eau yoki renouée poivre-d’eau.
• Lotincha: *Persicaria hydropiper*; yorliqda *Polygonum hydropiper* sinonimi ham ko‘rsatilishi mumkin.

Sotib olayotganda aynan o‘t yoki o‘simlikning yer ustki qismlarini (Kraut, parties aériennes) qidiring. Sotuvda quyidagilar uchraydi:

• paketlarga bo‘linmagan maydalangan quruq o‘t;
• nastoykalar yoki tomchilar — Germaniya va Fransiyada;
• kapsulalar — AQShdagi xaridorlar uchun, ammo ularning mavjudligi kamroq tasdiqlangan.

Qayerdan izlash mumkin:

• AQShda — o‘tlar va qo‘shimchalarni sotuvchi onlayn do‘konlardan;
• Germaniyada — Apotheke yoki o‘t va choy sotuvchi onlayn do‘konlardan;
• Fransiyada — onlayn-herboristerie yoki marketpleyslardan.

Qadoqda *Persicaria hydropiper* yoki *Polygonum hydropiper* hamda herb/aerial parts ko‘rsatilganini tekshiring. Faqat o‘xshash nomning o‘zi yetarli emas. Shuningdek, mahsulot Arzneitee toifasiga yoki oziq-ovqat uchun o‘simlik damlamasiga kirishini tekshiring. Turli mamlakatlarda o‘z qoidalari mavjud: masalan, AQShda qo‘shimchalar FDA tomonidan tartibga solinadi, ammo sotilishidan oldin FDA tomonidan dastlabki tasdiqdan o‘tmaydi.

Qalampirli tog‘rayhon (suv qalampiri) qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari

Zamonaviy ma’lumotlarga ko‘ra, *Persicaria hydropiper* bo‘yicha xavfsiz dorivor dozani va barcha mumkin bo‘lgan o‘zaro ta’sirlarni aniqlash uchun klinik tadqiqotlar yetarli emas. Agar o‘simlik ilgari reaksiya chaqirgan bo‘lsa, undan foydalanmaslik kerak. Yangi o‘t bilan aloqa qilganda teri ta’sirlanishi, ayrim hollarda esa pufakchalar paydo bo‘lishi mumkin. Suv qalampirini dorilar bilan bir vaqtda qabul qilish ehtiyotkorlikni talab qiladi. Tasdiqlangan klinik o‘zaro ta’sirlar yetarli emas, shuning uchun o‘simlik preparatlarini dorilar bilan birga qo‘llashni shifokor yoki farmatsevt bilan muhokama qilish ma’qul.

Homiladorlik davrida dorivor maqsadda qo‘llashdan saqlanish kerak. Kalamushlarda ildiz ekstraktlari bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlarda estrogen va fertilitetga qarshi ta’sir kuzatilgan, ammo bu natijalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri insonga tatbiq etib bo‘lmaydi.

Emizish davrida xavfsizligi haqida ma’lumot yetarli emas. Bolalarga suv qalampiridan tayyorlangan dorivor preparatlarni mutaxassis tavsiyasisiz berish kerak emas.

Laboratoriya tadqiqotlarida barglarning ayrim fraksiyalari genotoksiklik testlarida bir xil bo‘lmagan natijalar bergan. Inyeksiya qilinadigan ekstraktlarning yuqori dozalari sichqonlarning o‘limiga sabab bo‘lgan. Bu ma’lumotlar inson uchun aniq dozani belgilash imkonini bermaydi, ammo ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Qon ketishi mutaxassis e’tiborini talab qiladi, ayniqsa uning sababi noma’lum bo‘lsa, takrorlansa yoki ahvol yomonlashishi bilan kechsa. Kuchli holsizlik, bosh aylanishi va boshqa noodatiy alomatlar paydo bo‘lsa, shifokorga murojaat qilish kerak. Suv qalampirini qo‘llashdan oldin mumkin bo‘lgan allergiya va o‘simlikka avvalgi reaksiyalarni hisobga olish kerak. Homiladorlik va emizish davrida dorivor maqsadda foydalanishdan saqlanish kerak. Agar odam dori-darmon qabul qilayotgan bo‘lsa, ularni o‘simlik preparati bilan birga qo‘llashni shifokor yoki farmatsevt bilan muhokama qilish kerak.

Surunkali kasalliklarda mutaxassis bilan maslahatlashish zarur. Bolalarga qalampirli tog‘rayhon preparatlarini mutaxassis tavsiyasisiz berish kerak emas.

Boris Uvaydov — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Boris Uvaydov usuli bo‘yicha barcha maqolalar →