Psoriaz: sabablari, belgilari va hayot tarzi

Dr. Boris Wydoff

Psoriaz immun tizimining o‘ziga xos ishlashi tufayli yuzaga keladi. Immun tizimi terida yallig‘lanish jarayonlarini faollashtiradi, natijada hujayralar odatdagidan tezroq yangilana boshlaydi. Buning oqibatida terida qalinlashgan, po‘st tashlaydigan va qichishadigan joylar paydo bo‘ladi. Irsiy moyillik ham muhim rol o‘ynaydi. Stress, infeksiyalar, terining shikastlanishi, spirtli ichimliklar, chekish, ortiqcha vazn va ayrim dorilar kasallikning namoyon bo‘lishi yoki zo‘rayishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Psoriazning sabablari turlicha bo‘lib, kasallikni qo‘zg‘atuvchi omillarni tushunish uning kechishini yaxshiroq nazorat qilishga yordam beradi. 45 yoshdan keyin terining holati, kundalik odatlar, ovqatlanish va umumiy salomatlikka alohida e’tibor berish muhim. Keling, kasallik nima sababdan paydo bo‘lishini, qaysi holatlar alomatlarni kuchaytirishi mumkinligini va kundalik hayotda nimalarni o‘zgartirish mumkinligini ko‘rib chiqamiz.

Psoriaz nima va u nima sababdan paydo bo‘ladi?

Psoriaz — immun tizimi faoliyatidagi buzilishlar bilan bog‘liq surunkali teri kasalligi. Odatda teri hujayralari asta-sekin yangilanadi: eskilari nobud bo‘ladi, ularning o‘rnida yangilari paydo bo‘ladi. Psoriazda esa bu jarayon tezlashadi. Hujayralar teri yuzasida to‘planib, usti och rangli tangachalar bilan qoplangan, qalinlashgan joylarni hosil qiladi.

Ko‘pincha o‘zgarishlar tirsaklar, tizzalar, boshning sochli qismi, bel va gavdada ko‘rinadi. Ba’zan kaftlar, oyoq taglari va tirnoqlar ham zararlanadi. Tirnoq plastinkalarida mayda chuqurchalar, botiqlar va qalinlashgan joylar paydo bo‘lishi mumkin.

Toshmalarning tashqi ko‘rinishi, jumladan, terining rangiga ham bog‘liq. Ochiq rangli terida dog‘lar odatda pushti yoki qizil bo‘lib, kumushsimon-oq tangachalar bilan qoplanadi. To‘q rangli terida esa ular kulrang tusda ko‘rinishi mumkin. Toshmalar yo‘qolgach, ba’zan terida to‘q rangli izlar qoladi.

Kasallik to‘lqinsimon kechadi. Teri tinchroq ko‘rinadigan yaxshilanish davrlari alomatlar kuchayadigan zo‘rayish davrlari bilan almashishi mumkin. Ba’zan odam uzoq vaqt davomida sezilarli o‘zgarishlarni payqamaydi, keyin esa blyashkalar yana paydo bo‘ladi.

Psoriaz nima sababdan rivojlanadi? Shifokorlar buni immun tizimi faoliyatining buzilishi bilan bog‘laydilar. Immun tizimi yanglish ravishda yallig‘lanish jarayonlarini faollashtirib, teri hujayralarining yangilanishiga ta’sir qiladi. Biroq kasallikning aniq paydo bo‘lish mexanizmi hali to‘liq aniqlanmagan.

Ikkinchi muhim omil — irsiyat. Yaqin qarindoshlarda psoriaz bo‘lsa, bu kasallikka duch kelish ehtimoli yuqoriroq bo‘ladi. Biroq genetik moyillik kasallik albatta namoyon bo‘ladi degani emas. Uning paydo bo‘lishi va kechishiga atrof-muhit, salomatlik holati va hayot tarzi ta’sir qilishi mumkin.

Shuning uchun sabablarni izlayotganda ikkita savolni farqlash muhim: odamda kasallikka moyillik nima sababdan paydo bo‘lgan va aynan qaysi holatlar kasallikning muayyan zo‘rayishiga turtki bermoqda. Bular bir xil narsa emas.

Psoriaz boshqa odamlarga yuqadimi?

Bu savol, ayniqsa, terisida toshmalar bor odam bilan bir oilada yashaydiganlarni ko‘p tashvishga soladi. Ayrimlar umumiy buyumlardan foydalanmaslikka harakat qiladi, teginishdan qochadi yoki bolalari va nabiralari uchun xavotirlanadi.

Bu yerda irsiy moyillik bilan yuqumlilik o‘rtasidagi farqni tushunish muhim. Psoriaz bir odamdan boshqasiga teginish, quchoqlashish, birga yashash yoki oddiy kundalik muloqot orqali yuqmaydi.

Bu kasallik sochiq yoki uy-ro‘zg‘or buyumlari orqali yuqadigan infeksiyalar qatoriga kirmaydi. Shuning uchun psoriaz bilan yashaydigan odam oilasidan ajralib yashashi, alohida idishlardan foydalanishi yoki yaqinlari bilan muloqotdan qochishi shart emas.

Irsiyat esa boshqa masala. Agar ota-onada yoki boshqa yaqin qarindoshlarda ushbu kasallik bo‘lsa, avlodlarda uning paydo bo‘lish ehtimoli yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Ammo bu bolalarda psoriaz albatta rivojlanadi degani emas.

Men amaliyotimda inson salomatligini faqat bitta tashqi belgi bilan cheklamasdan, unga yaxlit yondashish muhim deb hisoblaganman. Biroq irsiy xususiyatlar va teridagi o‘zgarishlar sabablarini alohida baholash, ularni kundalik hayotdagi yuqumlilik masalasi bilan aralashtirmaslik kerak.

Psoriazning zo‘rayishiga nima sabab bo‘lishi mumkin?

Kasallik allaqachon namoyon bo‘lgan bo‘lsa ham, uning kechishi doimo bir xil bo‘lishi shart emas. Toshmalar kamroq seziladigan yaxshilanish davrlari ham, qichishish va po‘st tashlash kuchayadigan zo‘rayish davrlari ham bo‘ladi.

Shifokorlar teri holatining yomonlashishiga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan bir nechta keng tarqalgan omillarni ko‘rsatadilar.

• Stress. Kuchli ruhiy kechinmalar va uzoq davom etadigan asabiy zo‘riqish kasallik zo‘rayishidan oldin kuzatilishi mumkin. Teri holatining yomonlashishi hissiy bosim kuchaygan davrlarga to‘g‘ri keladimi, bunga e’tibor berish foydali.
• Infeksiyalar. Ayrim yuqumli kasalliklar, xususan, streptokokk infeksiyalari alomatlar paydo bo‘lishiga turtki berishi mumkin. Agar infeksiyadan keyin yangi toshmalar paydo bo‘lsa, bu haqda dermatologga aytish kerak.
• Terining shikastlanishi. Kesilish, tirnalish va shilinib ketish ba’zan yangi zararlangan joylar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun teriga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish va mavjud blyashkalarni shikastlamaslik muhim.
• Spirtli ichimliklar va chekish. Bu odatlar kasallik kechishini yomonlashtirishi mumkin. Spirtli ichimliklarni kamaytirish va chekishni tashlash hayot tarzidagi oqilona o‘zgarishlar hisoblanadi.
• Ortiqcha vazn. Semizlik kasallik zo‘rayishiga yordam berishi mumkin bo‘lgan omillardan biridir. Sog‘lom vaznni saqlash nafaqat teri, balki butun organizm holati uchun ham muhim.
• Ayrim dorilar. Ba’zi preparatlar psoriaz kechishiga ta’sir qilishi mumkin. Yangi dori qabul qilishni boshlagandan keyin teri holati o‘zgarsa, dorini o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmasdan, bu haqda shifokor bilan maslahatlashish kerak.
• Quyosh nuri. Quyosh nuri ham kasallikni qo‘zg‘atuvchi omil bo‘lishi mumkin. Shuning uchun terining quyoshda bo‘lishga qanday munosabat bildirishini individual tarzda hisobga olish muhim.

Homiladorlik ham kasallik belgilari o‘zgarishi mumkin bo‘lgan holatlardan biridir.

Sanab o‘tilgan omillar har bir odamda albatta ahvolni yomonlashtiradi degani emas. Bir odamda kasallik zo‘rayishi kuchli stress davriga to‘g‘ri kelsa, boshqasida infeksiya yoki terining shikastlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ba’zan aniq sababni topishning iloji bo‘lmaydi.

Men oddiy kuzatuvlar olib borishni tavsiya qilaman. Qichishish qachon kuchayishini, po‘st tashlaydigan yangi joylar qachon paydo bo‘lishini va bu o‘zgarishlardan oldin qanday voqealar bo‘lganini qayd etib boring. Bunday yozuvlar takrorlanadigan qonuniyatlarni aniqlashga va ularni dermatolog bilan aniq muhokama qilishga yordam beradi.

Psoriazni boshqa teri muammolaridan qanday ajratish mumkin?

Terining qurishi, po‘st tashlashi va qichishishi turli holatlarda uchraydi. Shuning uchun faqat dog‘larning tashqi ko‘rinishiga qarab kasallikni mustaqil aniqlashga urinmaslik kerak.

Psoriazda ko‘pincha qalinlashgan, quruq va och rangli tangachalar bilan qoplangan teri joylari paydo bo‘ladi. Ular kichik bo‘lishi yoki ancha katta maydonni egallashi mumkin. Ba’zan o‘zgarishlar faqat teri yuzasiga emas, tirnoqlarga ham ta’sir qiladi.

Biroq hatto o‘ziga xos belgilar ham odamning o‘ziga ishonchli tashxis qo‘yishi uchun yetarli emas. Shunga o‘xshash shikoyatlar turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin. Faqat dog‘larning rangi yoki qichishish kuchiga qarab xulosa chiqarish to‘g‘ri emas.

Tashxisni shifokor qo‘yadi. Buning uchun dermatolog terini ko‘zdan kechiradi, o‘zgarishlarning joylashuvi va xususiyatlarini baholaydi, zarur bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlar tayinlaydi.

Bo‘g‘imlarga alohida e’tibor berish kerak. Psoriaz bilan yashaydigan ayrim odamlarda vaqt o‘tishi bilan psoriatik artrit — bo‘g‘imlarning yallig‘lanish kasalligi rivojlanadi. Uning ehtimoliy belgilari — takrorlanadigan og‘riq, qotishish va shish. Bunday o‘zgarishlar, hatto teridagi alomatlar kuchli bo‘lmasa ham, tibbiy baholashni talab qiladi.

Teri o‘zgarishlari keng tarqalib ketishini yoki jiddiy noqulaylik tug‘dirishini kutmaslik kerak. Mutaxassis vaziyatni qanchalik erta baholasa, kasallikni nazorat qilish uchun mos yondashuvni aniqlash shunchalik oson bo‘ladi.

Psoriazda nimalarni yeyish mumkin emas va nimalar yeyish mumkin?

Ovqatlanish psoriazning yagona sababi emas, biroq ratsion va ayrim odatlar umumiy salomatlik hamda kasallik kechishi uchun ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bitta taqiqlangan mahsulotni izlashdan ko‘ra, kundalik menyuni qayta ko‘rib chiqish, spirtli ichimliklar, chekish va tana vazniga e’tibor berish ma’qul.

Har bir odamda psoriazni albatta qo‘zg‘atadigan mahsulotlarning universal ro‘yxati mavjud emas. Bir xil mahsulot turli odamlarda teri holatiga bir xil ta’sir qilishi shart emas. Shu sababli aniq sabab bo‘lmasdan butun mahsulot guruhlarini ratsiondan chiqarib tashlash kerak emas.

Boshlash mumkin bo‘lgan bir nechta amaliy qadamlarni keltiraman.

1. Spirtli ichimliklarni cheklang.

Spirtli ichimliklar iste’moli psoriaz kechishini yomonlashtirishi mumkin bo‘lgan omillardan biridir. Agar alkogolli ichimliklar ratsioningizda muntazam bo‘lsa, bu odatni qayta ko‘rib chiqish va ularni iste’mol qilishni kamaytirish oqilona bo‘ladi. Ushbu tavsiyalar doirasida psoriaz bilan yashaydigan odamlar uchun universal xavfsiz me’yorni belgilab bo‘lmaydi.

2. Chekishni tashlang.

Chekish ham kasallik kechishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu faqat terining tashqi ko‘rinishi bilan bog‘liq masala emas. Chekishni tashlash umumiy salomatlik haqida qayg‘urishga yordam beradigan hayot tarzi o‘zgarishlaridan biridir.

3. Ratsioningizni xilma-xil qiling.

Kundalik ovqatlanishning asosini odatiy mahsulotlar, jumladan, sabzavot va mevalar tashkil qilishi mumkin. To‘laqonli ratsionni bir nechta alohida mahsulot bilan almashtirmaslik muhim. Psoriazni maxsus sharbat yoki cheklangan taomlar to‘plami yordamida davolashga urinmaslik kerak.

4. Tana vazningizni nazorat qiling.

Ortiqcha vazn kasallik zo‘rayishiga yordam berishi mumkin bo‘lgan omillardan biridir. Sog‘lom vaznni saqlashga muvozanatli ovqatlanish va muntazam jismoniy faollik yordam beradi. Jismoniy yuklamani yosh va umumiy salomatlik holatiga qarab tanlash kerak.

Agar muayyan ovqatni iste’mol qilgandan keyin o‘zingizni muntazam ravishda boshqacha his qilsangiz, bunday kuzatuvlarni qayd etib boring. Ularni shifokor bilan muhokama qilib, ratsionni o‘zgartirish uchun asos bor-yo‘qligini birgalikda aniqlash mumkin.

Asosiy tamoyil — izchillik. Bir vaqtning o‘zida ko‘plab mahsulotlarni chiqarib tashlash, butun ovqatlanish tartibini o‘zgartirish va murakkab qoidalarni joriy etish shart emas. Oqilona va barqaror odatlar asossiz qat’iy cheklovlardan foydaliroq.

Men nimani tavsiya qilaman: teri salomatligiga qarashim

Ko‘p yillik amaliyotim davomida teri muammolarini organizmning umumiy holati bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqishga odatlanganman. Kitoblarimda psoriazni ichak faoliyati, terining holati, qon aylanishi va inson odatlari bilan bog‘layman. Quyida mening naturopatik yondashuvimning bir nechta tamoyillarini keltiraman.

1. Ichak faoliyatining muntazamligiga e’tibor bering.

Men ichakni chiqindilar tanadan chiqib ketadigan asosiy yo‘llardan biri deb hisoblayman. Kitoblarimda shunday yozaman: agar ich kelishi muntazam bo‘lmasa, mening nazariyamga ko‘ra, chiqindilar yana qonga so‘rilib, organizmga qo‘shimcha yuk tushirishi mumkin. Men charchoq, terining yomonlashishi va umumiy ahvolning pasayishini aynan shu holat bilan bog‘layman.

Shuning uchun psoriazda uzoq davom etadigan ovqat hazm qilish buzilishlarini e’tiborsiz qoldirmaslikni tavsiya qilaman. Ich kelishining muntazamligini kuzatish va kundalik tartibni oqilona yo‘lga qo‘yish muhim.

2. Terini muntazam parvarish qilishni unutmang.

Men terini nafaqat tashqi qoplama, balki organizmning umumiy tizimining bir qismi sifatida ko‘raman. Mening naturopatik tizimimda unga moddalar almashinuvi mahsulotlarini chiqarish yo‘llaridan biri sifatida qaraladi. Shu sababli suv muolajalari, namlantirish va terini ehtiyotkorlik bilan parvarish qilishga ahamiyat beraman.

Kitoblarimda oddiy gigiyena odatlarini muntazam bajarish bir martalik harakatlardan muhimroq ekanini ta’kidlayman. Shu bilan birga, zamonaviy tibbiyot psoriazni, avvalo, immun va yallig‘lanish mexanizmlari bilan izohlaydi, teri orqali chiqindilarning yetarlicha chiqarilmasligi bilan emas.

3. Ovqatlanishni teri holatiga g‘amxo‘rlik qilishning bir qismi sifatida ko‘ring.

Tavsiyalarimda ovqatlanish, hazm qilish va terining holatini o‘zaro bog‘layman. Masalan, sabzi sharbatini asab tizimi, teri va umumiy quvvatni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan yondashuvimning bir qismi sifatida ta’riflayman. Shuningdek, sabzavotlar va ko‘katlarga, xususan, mening fikrimcha, teri holati uchun muhim moddalarni o‘z ichiga oladigan salat barglariga e’tibor qarataman.

Men birdaniga ko‘plab cheklovlar joriy qilmaslikni tavsiya qilaman. Kundalik odatlarni asta-sekin qayta ko‘rib chiqish va xilma-xil ovqatlanishni tanlash yaxshiroq.

4. Dam olishni teri salomatligiga g‘amxo‘rlikdan ajratmang.

Tajribamga ko‘ra, organizmning tiklanishi nafaqat ovqatlanish va parvarishga, balki kun tartibiga ham bog‘liq. Kitoblarimda soat 23 gacha uxlashga yotishni, kechqurun esa o‘tgan kun uchun minnatdor bo‘lgan uchta narsani yozib qo‘yishni tavsiya qilaman. Men xotirjam kayfiyat va to‘laqonli uyquni organizmning umumiy tiklanishi bilan bog‘layman.

Shuningdek, odatlarni asta-sekin o‘zgartirishni, butun hayotni bir kunda qayta qurishga urinmaslikni maslahat beraman. Bu mening hayot tarzi va teri salomatligiga oid naturopatik qarashimdir. Men bu tamoyillarni psoriazni davolashning isbotlangan usuli yoki tibbiy yordamning o‘rnini bosuvchi vosita sifatida taqdim etmayman.

Psoriaz: nima qilish kerak va qanday davolash usullari qo‘llaniladi?

Agar tashxis allaqachon qo‘yilgan bo‘lsa, keyingi yondashuv kasallik turiga, o‘zgarishlarning qanchalik kuchli ekaniga va tananing qaysi qismlari zararlanganiga bog‘liq. Davolashni tanlashda shifokor zararlangan maydon, toshmalarning joylashuvi va aynan shu odamning holatini hisobga oladi.

Tashqi qo‘llanadigan vositalar bevosita zararlangan joylarga surtiladi. Bularga D vitamini va kortikosteroidlar saqlovchi preparatlar, shuningdek, namlantiruvchi vositalar kiradi. Ular krem, malham, loson va gel shaklida ishlab chiqariladi. Muayyan tarkibni tanlash terining holati va toshmalar joylashgan hududga bog‘liq.

Boshning sochli qismi uchun alohida davolovchi tarkiblar, jumladan, toshko‘mir smolasi asosidagi vositalar qo‘llanilishi mumkin. Bunda zararlangan joyning xususiyatlarini hisobga olish muhim. Tirsak yoki tizza terisi uchun mos keladigan vositani bosh terisida qo‘llash har doim ham qulay bo‘lavermaydi.

Namlantiruvchi vositalar kundalik parvarishda muhim ahamiyatga ega. Ular terining yaxshi holatini saqlashga va quruqlikni kamaytirishga yordam beradi. Mutaxassis tavsiyalarini hisobga olgan holda, ulardan muntazam parvarishning bir qismi sifatida foydalanish mumkin.

Fototerapiya kasallik belgilari kuchliroq namoyon bo‘lganda qo‘llanilishi mumkin. Bu bemorning holatini hisobga olgan holda shifokor tanlaydigan alohida davolash usulidir.

Dori preparatlari ham kasallik kuchli yoki keng tarqalgan bo‘lsa, buyurilishi mumkin. Ba’zan bir nechta davolash usulini birlashtirish talab qilinadi, chunki muammoni hal qilish uchun faqat tashqi vositaning o‘zi yetarli bo‘lmaydi.

Tanishlarning maslahatiga qarab preparatlarni mustaqil tanlash yoki faqat toshmalar suratlariga qarab qaror chiqarish kerak emas. Hatto ikki odamdagi blyashkalar o‘xshash bo‘lsa ham, zararlangan maydon va kasallikning xususiyatlari farq qilishi mumkin.

Tashqi vositalar va boshqa usullarni qo‘llash muddati muayyan davolash rejasiga qarab belgilanadi. Barcha bemorlarga birdek mos keladigan universal muddat yo‘q. Preparatlarni qo‘llash muddatini o‘zboshimchalik bilan uzaytirmang, ishlatish usulini o‘zgartirmang yoki buyurilgan davolashni to‘xtatmang.

Hayot tarzi tibbiy yordamni to‘ldiradi. Muvozanatli ovqatlanish, jismoniy faollik, tana vaznini nazorat qilish va stress bilan ishlash umumiy salomatlik haqida qayg‘urishga yordam beradi.

Agar kasallik hissiy holatingizga ta’sir qilayotgan bo‘lsa, bu muammoni e’tiborsiz qoldirmang. Teridagi doimiy o‘zgarishlar ruhiy noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Bunday vaziyatda odamga qo‘shimcha yordam kerak bo‘lishi mumkin.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Psoriaz har doim ham shoshilinch tibbiy yordamni talab qilmaydi, biroq murojaatni kechiktirish xavfli bo‘lgan holatlar mavjud.

Qachon tez yordam kerak:

• Teri tezda qizaradi, ko‘plab oq yiringli pufakchalar paydo bo‘ladi va ular bir-biriga qo‘shilib ketishi mumkin.
• Oyoq kaftlarida ichida yiring bo‘lgan sarg‘ish-jigarrang joylar paydo bo‘ladi.
• Qo‘l yoki oyoq barmoqlarining uchlarida yiringli pufakchalar bilan qoplangan qizil, po‘st tashlaydigan joylar paydo bo‘ladi.
• Teri o‘zgarishlariga yurak urishining tezlashishi, yuqori harorat, titroq yoki kuchli issiq-sovuq hissi qo‘shiladi.

Bunday belgilar jiddiy asorat yoki infeksiyadan darak berishi mumkin. Tez yordam chaqirish yoki shoshilinch tibbiy yordam bo‘limiga murojaat qilish zarur. Bunday vaziyatda mashinani o‘zingiz boshqarmang.

Qachon shifokor qabuliga rejali yozilish kerak:

• Terida psoriaz toshmalariga o‘xshash joylar paydo bo‘ldi.
• Buyurilgan davolash yordam berishni to‘xtatdi yoki nojo‘ya reaksiyalar keltirib chiqardi.
• Psoriaz fonida bo‘g‘imlardagi og‘riq, qotishish yoki shish muntazam ravishda qaytalanmoqda.

Bo‘g‘imlar bilan bog‘liq shikoyatlar bo‘lsa, faqat terini parvarish qilish bilan cheklanmaslik ayniqsa muhim. Psoriatik artrit mutaxassis tomonidan alohida baholanishi kerak. Agar davolanayotgan bo‘lsangiz, holatingizdagi barcha o‘zgarishlar va qo‘shimcha foydalanayotgan vositalar haqida shifokorga ayting. Buyurilgan preparatlarni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang.

Men bu mavzu bilan qanday ishlashim haqida batafsil ma’lumot — «Teri» sahifasida.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →