Surunkali charchoq: sabablari va tahlillar

Dr. Boris Wydoff

Surunkali charchoq ko‘pincha uchta muhim sababni tekshirishni talab qiladi: kamqonlik, gipotireoz va uyqu yetishmasligi. Kamqonlikda organizmda gemoglobinni normal ishlab chiqarish uchun temir yetishmasligi mumkin, gipotireozda qalqonsimon bez faoliyati pasayadi, surunkali uyqusizlikda esa organizm tiklanishga ulgurmaydi. Bundan tashqari, doimiy holsizlik diabet, depressiya, infeksiyalardan keyingi asoratlar, stress, dori vositalarini qabul qilish va uyqu buzilishlari, jumladan, apnoe bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Agar bir necha haftadan beri kuchsiz uyg‘onsangiz, odatiy ishlarni bajarishga qiynalsangiz va dam olganingizdan keyin ham yengillik sezmasangiz, hammasini yosh bilan bog‘lamang. Holsizlik nima sababdan paydo bo‘lganini aniqlash, qo‘shimcha alomatlarni baholash va shifokor bilan zarur tahlillarni muhokama qilish muhim. Shu bilan birga, uyqu, ovqatlanish va kundalik faollik tartibini ham qayta ko‘rib chiqish kerak.

Nega hech narsa qilmayotgandek bo‘lsam ham doim charchayman?

Oddiy charchoq jismoniy yoki aqliy zo‘riqishdan keyin paydo bo‘ladi va odatda dam olgandan so‘ng kamayadi. Ammo odam allaqachon holdan toygan holda uyg‘onsa, kundalik ishlarni bajarishga qiynalsa va yetarlicha uxlaganidan keyin ham o‘zini tetik his qilmasa, bu boshqa holat. Ayniqsa, bunday ahvol bir necha hafta davom etsa, unga jiddiy e’tibor berish kerak.

Surunkali charchoq turlicha namoyon bo‘lishi mumkin. Ba’zi odamlar doimiy uyquchanlikdan shikoyat qilsa, boshqalarda energiya yetishmasligi, asabiylashish va diqqatni jamlash qiyinlashishi kuzatiladi. Ba’zan kitob o‘qish, ma’lumotni eslab qolish, suhbatni davom ettirish yoki odatdagi uy yumushlarini bajarish ham qiyin bo‘lib qoladi.

Shifokorlar, shuningdek, mialgik ensefalomiyelit yoki surunkali charchoq sindromini (ME/SChS) ham alohida ajratib ko‘rsatadilar. Bu organizmning turli tizimlariga ta’sir qiladigan uzoq davom etuvchi holatdir. Uning asosiy belgisi oddiy dam olish bilan o‘tib ketmaydigan kuchli holdan toyishdir.

ME/SChSning o‘ziga xos belgilaridan biri — jismoniy yoki aqliy faollikdan keyin ahvolning yomonlashishi. Bunda zo‘riqishning oqibatlari uzoq vaqt, ba’zan bir necha hafta davom etishi mumkin. Shuningdek, uyqu buzilishi, mushaklar va bo‘g‘imlardagi og‘riqlar, bosh og‘rig‘i va grippga o‘xshash alomatlar ham kuzatiladi.

Agar kuchingiz kamaygan bo‘lsa, buni darhol qo‘shimcha zo‘riqish bilan qoplashga urinmang. O‘zgarishlar qachon boshlanganini, qancha uxlashingizni, qanday dorilar qabul qilishingizni va qaysi mashg‘ulotlardan keyin ahvolingiz yomonlashishini yozib boring. Faollikdan keyin ahvolingiz darhol emas, balki biroz vaqt o‘tgach yomonlashadimi yoki yo‘qmi, bunga ham alohida e’tibor bering. Bunday kuzatuvlar shifokorga holatingiz xususiyatlarini tushunishga yordam beradi.

Doimiy holsizlik ortida qanday sabablar bo‘lishi mumkin?

Surunkali charchoqning sabablari turlicha. Ba’zan odam yetarlicha uxlamaydi, ish kunini noto‘g‘ri tashkil qiladi yoki doimiy ruhiy zo‘riqish ostida yashaydi. Boshqa hollarda esa kuchsizlikning ortida mustaqil ravishda aniqlab bo‘lmaydigan kasallik turadi.

Ayniqsa, quyidagi uchta sababni tekshirish muhim:

• Kamqonlik. Temir tanqisligi kamqonligida gemoglobin miqdori kamayishi mumkin. Uning ehtimoliy belgilari orasida terining oqarishi, nafas qisishi, yurak urishining tezlashishi va kuchsizlik bor.
• Gipotireoz. Qalqonsimon bez faoliyati pasayganda holsizlik, tez charchash va umumiy ahvolning o‘zgarishi kuzatilishi mumkin. Uning faoliyatini tekshirish uchun shifokor TTG tahlilini tayinlashi mumkin.
• Uyqu yetishmasligi. Kech uxlash, tez-tez uyg‘onish, uyqusizlik va uyqu paytida nafas olish buzilishlari to‘liq dam olishga xalaqit beradi. Odam charchagan holda uyg‘onishi va kunduzi uyquchanlikni his qilishi mumkin.

Bundan tashqari, boshqa keng tarqalgan sabablar ham bor:

• Muvozanatsiz ovqatlanish. Zarur oziq moddalar yetarli miqdorda olinmasa, energiya kamayishi mumkin.
• Kamharakatlik. Muntazam jismoniy faollikning yetishmasligi umumiy ahvolga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
• Uzoq davom etadigan stress. Doimiy xavotir va ruhiy zo‘riqish odamni holdan toydirishi mumkin.
• Depressiya. U energiyaning kamayishi, uyqu buzilishi va kayfiyat o‘zgarishi bilan kechishi mumkin.
• Diabet. Ba’zan kuchli chanqash, tez-tez siyish va vazn yo‘qotish doimiy holsizlik bilan birga kuzatiladi.
• O‘tkazilgan infeksiyalar. Masalan, COVID-19 yoki infeksion mononukleozdan keyin charchoq ba’zan uzoq vaqt saqlanib qoladi.
• Gormonal o‘zgarishlar. Ayollarda ular homiladorlik, menopauza va organizm qayta moslashadigan boshqa davrlarda yuz berishi mumkin.
• Dori vositalari va tibbiy muolajalar. Ayrim dorilar va davolash usullari, jumladan, kimyoterapiya ham charchoqqa sabab bo‘lishi mumkin.

Uyqu apnoesiga alohida e’tibor berish kerak. Bu holatda uyqu paytida nafas olish vaqti-vaqti bilan buziladi. Odam qattiq xurrak otishi, bo‘g‘ilish hissi bilan uyg‘onishi va kun davomida uyquchanlikni his qilishi mumkin.

Surunkali charchoqning hamma uchun bir xil bo‘lgan yagona sababi yo‘q. Bir xil shikoyatlarga ega ikki odamda mutlaqo boshqa muammolar aniqlanishi mumkin. Shuning uchun faqat kuch yetishmayotganini his qilganingiz uchun o‘zingizcha temir, vitaminlar yoki boshqa vositalarni qabul qilishni boshlamang.

Bu oddiy charchoq emasligini qanday tushunish mumkin?

Faqat charchoqning kuchiga emas, balki qancha davom etishiga, qanday namoyon bo‘lishiga va kundalik hayotingizga qanchalik ta’sir qilishiga ham e’tibor bering.

Oddiy zo‘riqishda odam dam olgandan keyin asta-sekin odatdagi faolligiga qaytadi. Agar holsizlik saqlanib qolsa, uyqu yengillik bermasa va ish qobiliyati pasayishda davom etsa, buning sababini izlash kerak.

Surunkali charchoq sindromida shifokorlar bir nechta o‘ziga xos belgiga e’tibor beradilar:

• odatiy kundalik mashg‘ulotlarga xalaqit beradigan kuchli holdan toyish;
• odamni tiklamaydigan uyqu;
• diqqat, xotira va fikrlash bilan bog‘liq qiyinchiliklar;
• aqliy yoki jismoniy zo‘riqishdan keyin ahvolning sezilarli yomonlashishi;
• ba’zan mushaklar va bo‘g‘imlardagi og‘riqlar, bosh og‘rig‘i va grippga o‘xshash alomatlar.

Zo‘riqishdan keyingi ahvolning yomonlashishi ayniqsa muhim belgidir. Masalan, odam sayr paytida o‘zini nisbatan yaxshi his qilishi, ammo biroz vaqt o‘tgach holsizligi keskin kuchayganini sezishi mumkin. Bu mashg‘ulotdan keyingi oddiy charchoq emas, uni albatta keyingi mashq bilan yengish kerak degani ham emas. Bunday alomatlar kuzatilsa, o‘zingizni majburlab ishlashga urinmaslik muhim.

Biroq bu belgining o‘zi tashxis qo‘yish uchun yetarli emas. ME/SChS alomatlari boshqa kasalliklarning belgilariga o‘xshash bo‘lishi mumkin. Surunkali charchoq sindromini tasdiqlaydigan yagona maxsus tahlil mavjud emas. Tashxisni shifokor shikoyatlar, salomatlik tarixi va tekshiruv natijalarini baholab, holsizlikning boshqa ehtimoliy sabablarini istisno qilgandan keyin qo‘yadi.

Surunkali charchoqda men qanday tavsiyalar beraman?

Ko‘p yillik amaliyotim davomida kuchsizlanishdan aziyat chekayotgan odam nafaqat ovqatlanishini, balki butun kun tartibini ham qayta ko‘rib chiqishi kerak, degan xulosaga keldim. Men surunkali charchoqni toza havo, harakat va sifatli uyqu yetishmasligi, shuningdek, ovqat hazm qilish tizimiga ortiqcha yuk tushishi bilan bog‘layman.

Men taklif qiladigan tizimda kundalik hayotda qo‘llash mumkin bo‘lgan bir nechta tamoyil bor.

Birinchisi — kun bo‘yi ekran qarshisidagi kresloda o‘tirmang.

Menimcha, uzoq vaqt o‘tirish, ko‘zni zo‘riqtirish va dim xonada bo‘lish odam uchun ayniqsa noqulay. Kitoblarimda harakatsizlikni qon dimlanishi, ekran qarshisida uzoq ishlashni esa asab tizimiga doimiy yuk tushishi bilan bog‘layman. Mening fikrimcha, miya kislorod yetishmasligiga ayniqsa sezgir.

Shuning uchun ish kunini harakatni kechqurungacha qoldirmaydigan tarzda tashkil qilishni maslahat beraman. Vaqti-vaqti bilan stoldan turing, xona bo‘ylab yuring, bir nechta yengil harakat bajaring va xonani shamollating. Agar o‘zingizni yaxshi his qilsangiz, qulay sur’atda sayr qilishga vaqt ajrating. Buni chidamlilik sinoviga aylantirmang: jismoniy faollikdan keyin ahvol sezilarli yomonlashsa, yuklamani shifokor bilan kelishish zarur.

Ikkinchisi — shakar va qayta ishlangan mahsulotlar miqdorini qayta ko‘rib chiqing.

Kitoblarimda doimiy kuchsizlikni shakar, oq un va qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlarining ortiqcha iste’moli bilan bog‘layman. Mening nazariyamga ko‘ra, bunday ovqatlar organizmning ichki muhitiga qo‘shimcha yuk tushiradi, kundalik faollik uchun sarflanishi mumkin bo‘lgan kuch esa mos kelmaydigan ovqatlarni hazm qilishga ketadi.

Men ratsionni asta-sekin soddalashtirishni tavsiya qilaman: sabzavotlar, ko‘katlar va yangi mahsulotlarni ko‘proq iste’mol qiling, shirinliklar va oq undan tayyorlangan mahsulotlarni kamaytiring. Butun menyuni bir kunda o‘zgartirish shart emas. Avval odatdagi bir hafta davomida nimalar iste’mol qilishingizni kuzating va shirinliklar hamda kuchli qayta ishlangan mahsulotlar miqdoriga e’tibor bering.

Ovqat hazm qilish tizimini ortiqcha zo‘riqtirmaslik va mahsulotlarning bir-biriga mos kelishiga e’tibor berish tarafdoriman. Xususan, men alohida ovqatlanish tamoyiliga amal qilaman. Kitoblarimda oqsilli va uglevodli mahsulotlarni bir vaqtda iste’mol qilish ovqat hazm qilish tizimiga ortiqcha yuk tushirishini yozganman. Bu mening tizimimga xos tamoyillardan biri, ammo surunkali charchoqning tibbiyotda tasdiqlangan sababi emas.

Uchinchisi — ish va dam olish tartibiga rioya qiling.

Menimcha, tiklanish uchun vaqt ajratmasdan kuchni doim sarflash mumkin emas. Amaliyotimda aqliy mehnat, jismoniy faollik va dam olish navbatma-navbat keladigan kun tartibiga amal qilishni tavsiya qilaman.

Ertalab kunni shoshilmasdan, xotirjam boshlashni va ahvolingiz imkon bersa, yengil gimnastika qilishni maslahat beraman. Kechqurun esa uyquga yotguncha ishni davom ettirish o‘rniga dam olishga vaqt ajratish muhim.

Shifokorlar muntazam uyqu tartibiga rioya qilishni va tungi uyqu davomiyligini taxminan 6–9 soatga yetkazishni tavsiya qiladilar. Har kuni taxminan bir vaqtda yotib, bir vaqtda turish foydali. Uyqudan bir soat oldin smartfon va boshqa ekranlardan foydalanishni to‘xtatish, yorug‘likni kamaytirish va yotoqxonada tinch muhit yaratish ma’qul.

Mening tamoyilim oddiy: harakat tetiklikni saqlashga yordam berishi, dam olish esa tiklanish imkonini berishi kerak. Agar mashg‘ulotlardan keyin ahvolingiz sezilarli yomonlashsa, shartli me’yorga erishish uchun yuklamani oshirish kerak emas.

To‘rtinchisi — ovqat hazm qilish tizimining faoliyatiga e’tibor bering.

Kitoblarimda ich kelishining muntazamligiga katta ahamiyat beraman va ichak faoliyatidagi buzilishlarni umumiy holsizlik bilan bog‘layman. Ovqat hazm qilish tizimining normal ishlashini yaxshi salomatlikning muhim tayanchlaridan biri deb bilaman.

Shuning uchun ovqatlanishning muntazamligiga, ratsionning xilma-xilligiga va hazm jarayonidagi o‘zgarishlarga e’tibor berishni maslahat beraman. Agar ich kelishida doimiy buzilishlar, og‘riqlar yoki boshqa yangi alomatlar paydo bo‘lsa, faqat menyuni o‘zgartirish bilan cheklanib qolmang. Bu haqda shifokorga ayting.

Shu bilan birga, surunkali charchoqni faqat ichak faoliyati bilan izohlab bo‘lmaydi: tibbiy tekshiruvda boshqa ehtimoliy sabablar ham hisobga olinishi kerak.

Ovqatlanish va turmush tarzi energiya darajasiga qanday ta’sir qiladi?

Ovqatlanish va kundalik odatlar umumiy salomatlik uchun haqiqatan ham muhim. Biroq menyuni o‘zgartirish kamqonlik, gipotireoz, diabet, uyqu apnoesi yoki boshqa kasalliklarni avtomatik ravishda bartaraf etmaydi.

Avvalo, odatdagi kuningizni tahlil qilib ko‘ring. Yetarlicha uxlaysizmi? Ratsioningizda turli xil mahsulotlar bormi? Ko‘p vaqtingizni yopiq xonalarda o‘tkazasizmi? Tanaffussiz doimiy ishlashga majburmisiz? Muayyan mashg‘ulotlardan keyin ahvolingiz yomonlashishini sezasizmi?

Jismoniy faollik insonning holatiga mos bo‘lishi kerak. Agar zo‘riqishdan keyin ahvolingiz ancha yomonlashsa, iroda kuchi bilan holsizlikni yengishga urinmang. ME/SChSga shubha bo‘lsa, energiya imkoniyatlaringizdagi individual cheklovlarni hisobga olish va mashg‘ulotlardan keyin ahvol yomonlashishiga yo‘l qo‘ymaslik ayniqsa muhim.

Kofein, jismoniy mashqlar va tungi dam olishdan bevosita oldin ko‘p ovqatlanish uxlab qolishga xalaqit berishi mumkin. Spirtli ichimliklar va chekish ham salomatlikni saqlash uchun foydali odatlar hisoblanmaydi. Agar tunda tez-tez uyg‘onsangiz, uyqu sharoitiga e’tibor bering va nafas olish bilan bog‘liq ehtimoliy buzilishlar haqida shifokorga ayting.

Kitoblarimda toza havo, sodda ovqatlanish va ish bilan dam olishni oqilona navbatlashtirishning ahamiyatini ham ta’kidlayman. Bu tamoyillardan kundalik o‘z-o‘zini parvarish qilishning bir qismi sifatida foydalanish mumkin, ammo ular uzoq davom etadigan holsizlikning tibbiy sababini aniqlash o‘rnini bosmasligi kerak.

Bu mavzuni yana qanday o‘rganish mumkin?

Agar ovqatlanish, kuchni tiklash va kundalik hayotni tashkil qilishga naturopatik yondashuv haqida chuqurroq bilishni istasangiz, Tabiiy sog‘lomlashtirish akademiyasi dasturi bilan tanishing. Birinchi bosqich doktorning kitoblarini, jumladan, «Salomatlik alifbosi» va «Sog‘lomlar va bemorlar uchun qo‘llanma» asarlarini o‘z ichiga oladi. Ikkinchi bosqichda ovqatlanish va organizmni tozalash haqidagi ma’ruzalar, jumladan, «Ovqatlanish psixologiyasi va fiziologiyasi» hamda «Oshqozon-ichak tizimini sog‘lomlashtirish» mavzulari ko‘rib chiqiladi. Uchinchi bosqich kasalliklar va amaliyotlarga bag‘ishlangan, undan keyingi bosqich esa seminarlar va audioyozuvlarni o‘z ichiga oladi. Charchoq mavzusini o‘rganish uchun doktor kitoblaridagi ovqatlanish, dam olish va turmush tarzi haqidagi bo‘limlardan boshlashingiz mumkin.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Qachon shoshilinch tibbiy yordam kerak?

Agar ko‘krakda to‘satdan paydo bo‘lgan bosuvchi yoki siquvchi og‘riq, nafas qisishi, sovuq ter, ko‘ngil aynishi yoki keskin holsizlik kuzatilsa, ayniqsa og‘riq qo‘l, orqa, bo‘yin yoki jag‘ga tarqalsa, darhol tez yordam chaqiring. Alomatlar o‘z-o‘zidan o‘tib ketishini kutmang va kasalxonaga o‘zingiz mashina haydab borishga urinmang. Bunday belgilar shoshilinch tibbiy yordam talab qiladigan infarktni ko‘rsatishi mumkin.

Qachon rejali qabulga yozilish kerak?

Agar charchoq bir necha hafta davom etsa va uning sababini tushunmasangiz, shifokorga murojaat qilishni kechiktirmang. Ayniqsa, holsizlik kundalik hayotingizga xalaqit bersa yoki umumiy ahvolingizdagi boshqa o‘zgarishlar bilan birga kuzatilsa, tekshiruvdan o‘tish muhim.

Quyidagi holatlar ham shifokor bilan maslahatlashish uchun sabab bo‘ladi:

• sababsiz vazn yo‘qotish;
• kayfiyatdagi o‘zgarishlar;
• kuchli chanqash va tez-tez siyish;
• nafas qisishi, yurak urishining sezilarli tezlashishi yoki terining oqarishi;
• qattiq xurrak otish va bo‘g‘ilish hissi bilan uyg‘onish holatlari;
• uzoq davom etadigan uyqu buzilishlari;
• xotira va diqqatni jamlash bilan bog‘liq qiyinchiliklar;
• jismoniy yoki aqliy zo‘riqishdan keyin ahvolning yomonlashishi.

Surunkali charchoqda qanday tahlillar topshirish kerak?

Hamma uchun bir xil bo‘lgan yagona tahlillar to‘plami mavjud emas. Avval shifokor alomatlaringiz, ilgari o‘tkazgan kasalliklaringiz, qabul qilayotgan dorilaringiz va salomatlik tarixingiz haqida so‘raydi. Keyin aynan sizning holatingizda qaysi tekshiruvlar zarurligini belgilaydi.

Holsizlik sabablarini dastlabki baholash uchun shifokor bilan quyidagi laboratoriya tekshiruvlarini muhokama qilishingiz mumkin:

• Umumiy qon tahlili (UQT). Qon ko‘rsatkichlarini baholash va kamqonlik belgilarini aniqlashga yordam beradi. Odatda bu tahlil uchun maxsus och qolish talab qilinmaydi, ammo laboratoriya ko‘rsatmalariga amal qilish kerak.
• Ferritin. Organizmdagi temir zaxirasini ko‘rsatadi. Natija umumiy qon tahlili va shifokor tavsiya qilgan boshqa ko‘rsatkichlar bilan birgalikda baholanadi. Sababi aniqlanmasdan turib temir preparatlarini o‘zboshimchalik bilan qabul qilishni boshlamang.
• TTG (tireotrop gormon). Qalqonsimon bez faoliyatini baholash va ehtimoliy gipotireozni tekshirish uchun ishlatiladi. Qo‘shimcha tekshiruvlar zarurligini shifokor belgilaydi.
• Och qoringa qon glyukozasi. Uglevod almashinuvi buzilishlarini, jumladan, ehtimoliy diabetni tekshirishga yordam beradi. Bunday tekshiruv uchun qon ma’lum vaqt och qolgandan keyin, odatda kamida sakkiz soat ovqatlanmasdan topshiriladi; aniq tayyorgarlik qoidalarini laboratoriyadan bilib oling.

Bu har bir odam uchun majburiy ro‘yxat emas va mustaqil tashxis qo‘yish usuli ham hisoblanmaydi. Shifokor faqat ayrim tekshiruvlarni tanlashi yoki shikoyatlaringizga qarab siydik tahlili va boshqa testlarni qo‘shishi mumkin.

Tahlillarni topshirishdan oldin laboratoriyadan tayyorgarlik qoidalarini aniqlashtiring. Shifokor buyurgan dorilarni o‘zingizcha to‘xtatmang. Qabul qilayotgan barcha dori vositalari va qo‘shimchalar haqida shifokorga xabar bering, chunki bu natijalarni to‘g‘ri talqin qilish uchun muhim bo‘lishi mumkin.

Agar surunkali charchoq sindromiga shubha qilinsa, tashxis alomatlar majmuasi asosida va boshqa kasalliklar istisno qilingandan keyin qo‘yiladi. Bu sindromni tasdiqlash uchun bitta laboratoriya ko‘rsatkichi yetarli emas.

Surunkali charchoq qanday davolanadi?

Davolash usuli aniqlangan sababga bog‘liq. Agar kasallik aniqlansa, davolash shu kasallikka qaratiladi. ME/SChSda mavjud energiyani boshqarish usullari, kognitiv-xulq-atvor terapiyasi va ayrim alomatlarni, masalan, og‘riq va uyqu buzilishlarini nazorat qilish uchun dori vositalari qo‘llanishi mumkin.

Oddiy charchash holatlarida shifokor uyquni yaxshilash, turmush tarzini o‘zgartirish va psixologik yordam usullarini tavsiya qilishi mumkin. Agar sababni mustaqil aniqlashning iloji bo‘lmasa, mutaxassis qo‘shimcha tekshiruvlarga yo‘naltiradi.

Shifokor buyurgan dorilarni o‘zingizcha to‘xtatmang va tibbiy yordam o‘rniga parhez, sabzavot sharbatlari yoki boshqa tabiiy usullardan foydalanmang.

Bu mavzu bilan qanday ishlashim haqida batafsil ma’lumotni «Yoshlik va uzoq umr ko‘rish» sahifasidan olishingiz mumkin.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →