Көкшегүл: пайдалы қасиеттері мен қолданылуы

Дәрігер Борис Увайдов

Көкшегүл (Polemonium caeruleum) — көпжылдық шөптесін өсімдік. Оның тамырлары мен тамырсабақтары фитотерапияда ертеден қолданылып келеді. Анықтамалықтардағы мәліметтерге сәйкес, олардың құрамында тритерпенді сапониндер көп. Бұл заттар өсімдіктің қақырық түсіретін қасиеттерімен байланыстырылады. Ескі шөппен емдеу кітаптарында көкшегүлдің тыныштандыратын әсері де сипатталған. Алайда оның тиімділігі мен қауіпсіздігі туралы қазіргі клиникалық деректер шектеулі. Сондықтан өсімдікті сақтықпен қолдану керек.

Бұл өсімдік қалай көрінеді және оны қалай тануға болады?

Көкшегүл көкшегүлдер тұқымдасына жатады. Оның латынша атауы — Polemonium caeruleum. Бұл биіктігі 35–120 см-ге дейін жететін көпжылдық шөп. Сабағы әдетте аз бұтақтанады, бұтақтары көбіне жоғарғы бөлігінде орналасады. Сабақтары қысқа түктермен жабылған.

Өсімдіктің тамырсабағы жуан әрі салыстырмалы түрде қысқа. Одан ашық қоңыр түсті көптеген жіңішке тамырлар тарайды. Дәрілік шикізат ретінде көбіне осы жер асты бөлігін жинаған.

Көкшегүлдің жапырақтары сабақ бойында орналасып, қауырсын тәрізді ерекше пішінге ие. Гүлдері гүлшоғырларға жиналады, түсі көгілдір немесе көкшіл болады. Гүлдеген кезде осы белгілеріне қарап өсімдікті оңай тануға болады.

Ботаникалық анықтамалықтардағы сипаттамаларға сәйкес, көкшегүл ылғалды, қарашірікке бай топырақты ұнатады. Ол орман алаңқайларында, бұталардың арасында және өзен жағалауларында кездеседі. Табиғатта Ресейдің еуропалық бөлігінің солтүстік аудандары мен Сібірдің орманды және орманды-дала аймақтарында таралған. Оны арнайы өсіріп те көбейтеді.

Көкшегүл қыстың суығына төзімді және ылғалды жақсы көреді. Өніп шыққаннан кейінгі бірінші жылы жас өсімдік баяу дамиды. Екінші жылы белсенді өсе бастайды және әдетте мамыр–маусым айларында гүлдейді.

Өсімдікті өзіңіз жинасаңыз, оның түрін дұрыс анықтау маңызды. Гүлінің түсіне ғана сүйенуге болмайды. Егер өсімдікті анықтауға сенімді болмасаңыз, ботаникалық атауы көрсетілген және сапасы бақыланатын өндірушінің шикізатын сатып алған дұрыс.

Бұл өсімдіктің қандай пайдалы қасиеттері белгілі?

Фитотерапевтерді көкшегүлдің ең алдымен жер асты бөлігі қызықтырады. Фитотерапия анықтамалықтарындағы мәліметтерге сәйкес, тамырлары мен тамырсабақтарында тритерпенді сапониндер едәуір мөлшерде болады. Бұл заттар өсімдік шикізатының көптеген қасиеттерін анықтайды.

Сапониндер өсімдіктің жер үсті бөліктерінде де кездеседі, бірақ тамырлары мен тамырсабақтарында олардың мөлшері ерекше көп. Бұдан басқа, тамырларында шайырлар, органикалық қышқылдар, майлы және эфир майлары сипатталған. Ботаникалық анықтамалықтардың бірінде шайыр мөлшері 1,28% деп көрсетілген.

Белгілі бір заттардың өсімдік құрамында болуы оның міндетті түрде емдік нәтиже беретінін білдірмейді. Нақты препараттың құрамы, сапасы, белсенді компоненттерінің мөлшері және адамның денсаулық жағдайы да маңызды.

Ескі фармакологиялық және фитотерапиялық еңбектерде көкшегүлге бірнеше түрлі әсер телінген.

Қақырық түсіретін әсері

В. Н. Шухардиннің «Лесная аптека» кітабында көкшегүлдің тамырсабақтары мен тамырлары сапониндерге бай шикізат ретінде сипатталған. Өсімдік қақырық түсіретін құрал ретінде қарастырылған.

Дәстүрлі қолданылуы тыныс алу жолдарының ауруларымен, соның ішінде бронхитпен байланысты болған. Алайда ескі сипаттамалар қазіргі ғылыми зерттеулерде тиімділігі дәлелденгенін білдірмейді. Олар нақты препараттың белгілі бір ауру кезінде қаншалықты әсер ететінін немесе оны қандай мөлшерде қабылдау қауіпсіз екенін анықтауға мүмкіндік бермейді.

Жөтел кезінде оның себебін анықтау маңызды. Ұзаққа созылған жөтел, ентігу, кеуденің ауыруы немесе қақырықта қанның болуы дәрігердің тексеруін қажет етеді. Дәрігер тағайындаған емді өз бетіңізше өсімдік препараттарымен алмастыруға болмайды.

Тыныштандыратын қасиеттері

1967 жылы жарық көрген дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықта көкшегүл сапониндерінің орталық жүйке жүйесіне тыныштандыратын әсері сипатталған. Басқа бір анықтамалықта да бұл өсімдіктің тыныштандыратын қасиеті бар екені айтылған.

Сондықтан көкшегүл дәстүрлі түрде тыныштандыру мақсатында қолданылуы мүмкін өсімдік ретінде қарастырылған. Бірақ ескі фармакологиялық сипаттамалар оның мазасыздықты сенімді түрде жоятынын немесе ұйқы бұзылыстарын емдейтінін тұжырымдауға негіз бермейді.

Асқазан аурулары кезінде қолданылуы

Өткен ғасырдағы әдебиеттерде көкшегүл асқазан мен он екі елі ішектің ойық жара ауруларына қатысты да аталады. Бір сипаттамада көкшегүл мен батпақ сушеницасы шөбінен жасалған препараттың зерттелгені хабарланған.

Авторлар болжамды пайдалы әсерді өсімдіктің тыныштандыратын қасиеттерімен және зақымдалған тіндердің қалпына келу үдерістерімен байланыстырған. Бұл — тарихи мәліметтер. Олар көкшегүлдің адамдағы ойық жараларды жазатынын дәлелдеуге жеткіліксіз.

Ойық жара ауруы кезінде диагноз қойылып, дәрігер тағайындаған ем қабылдау қажет. Кез келген өсімдік препаратын тек тағайындалған емге қосымша ретінде қарастыруға болады. Қолданар алдында дәрігермен кеңесіңіз, дәрілерді тоқтатпаңыз.

Холестеринге әсері туралы не белгілі?

Ст. Илиеваның кітабында белгілі бір мөлшердегі көкшегүлдің тәжірибе жүзінде холестериндік артериосклероз туғызылған жануарлардың қанындағы холестерин деңгейін төмендеткені туралы зерттеу нәтижелері келтірілген.

Бұл нәтижелер жануарларға қатысты. Оларды адамға тікелей қолдануға болмайды. Олар көкшегүл шайы, тұнбасы немесе сығындысы адамдардың холестерин деңгейін төмендететінін не жүрек-қантамыр ауруларының алдын алатынын дәлелдемейді.

Холестерин жоғары болса, дәрігердің ұсынымдарын орындау керек. Көкшегүл тағайындалған емді алмастырмайды, дәрілерді тоқтатпаңыз.

Бұл өсімдік қандай ауруларды емдейді және бұрын қалай қолданылған?

Ескі анықтамалықтарда өсімдіктің қолданылу бағыттары әртүрлі көрсетілген. Олардың арасында жедел және созылмалы бронхит, туберкулез және ойық жара аурулары бар. Тыныштандыратын қасиеттері де аталған.

Мұндай сипаттамаларды оқығанда олардың қашан жазылғанын ескеру керек. Бұрын өсімдік препараттары көбіне дәстүрлі тәжірибеге, зертханалық бақылауларға және шектеулі клиникалық деректерге сүйеніп қолданылған. Қазіргі уақытта тиімділікті растау үшін пайдасын, қауіптерін және қолайлы дозасын бағалауға мүмкіндік беретін зерттеулер қажет.

Көкшегүл қазіргі емдеу әдістерінің орнына қолданылатын, тиімділігі дәлелденген құрал болып саналмайды. Аурудың ескі анықтамалықта аталғаны өсімдіктің сол ауруға қарсы әсері қазіргі ғылыми талаптарға сай расталғанын білдірмейді.

Тыныс алу жолдарының аурулары кезінде диагнозды кешіктірмеу ерекше маңызды. Туберкулез арнайы тексеру мен емдеуді қажет етеді. Ойық жара ауруы кезінде медициналық көмек керек, ал жүрек-қантамыр аурулары бар адамдар тағайындалған дәрілерін өз бетінше өзгерте алмайды.

Егер көкшегүлді қосымша өсімдік құралы ретінде қолдануды ойласаңыз, алдымен емдеуші дәрігермен кеңесіңіз. Оны тек тағайындалған емге қосымша ретінде қарастыруға болады, дәрілерді тоқтатпаңыз.

Фитотерапияда оны қалай қолданады?

Тарихи анықтамалықтарда негізгі дәрілік шикізат ретінде тамырлар мен тамырсабақтар көрсетілген. Олардың құрамындағы сапониндердің көптігі өсімдікке деген қызығушылықты түсіндіреді.

Алайда қолдану тәсілі нақты препаратқа байланысты. Кептірілген тамырларды, үйде дайындалған тұнбаны, қайнатпаны, дәріханалық сығындыны және спирттік тұндырманы бір-бірінің орнына қолдануға болмайды. Олардың құрамындағы заттардың концентрациясы әртүрлі болуы мүмкін, демек ықтимал қауіптері де өзгеше болады.

Көкшегүл тамырын қалай демдейді?

Жоғарыда келтірілген ескі сипаттамаларда үй жағдайында сусын дайындауға арналған тамыр мен судың әмбебап арақатынасын, демдеу температурасын немесе тұндыру ұзақтығын белгілеуге жеткілікті мәлімет жоқ.

Сондықтан мөлшерді шамалап таңдауға кеңес бермеймін. Үйде дайындалған тұнбаның құрамы стандартталған препараттың құрамынан өзгеше болуы мүмкін. Нақты доза көрсетілмеуі құралды кез келген мөлшерде қолдануға қауіпсіз дегенді білдірмейді.

Дәріханадан өнім сатып алсаңыз, дәл сол өнімнің нұсқаулығын басшылыққа алыңыз. Нұсқаулығы болмаса немесе онда мөлшері көрсетілмесе, қолдану тәсілін фармацевттен не дәрігерден нақтылаңыз.

Көкшегүлді қалай қабылдайды: тұндырмасы мен сығындысы

Тұндырма мен сығындының концентрациясы және құрамы бір-бірінен едәуір ерекшеленуі мүмкін. Сондықтан бір өнімнің дозасын екіншісіне қолдануға болмайды.

Көкшегүлді барлық ересектерге бірдей ұсынуға болатын бірыңғай заманауи қабылдау тәртібі белгіленбеген. Осы мақалаға негіз болған тарихи сипаттамаларда да тұндырма немесе сығынды үшін әмбебап доза көрсетілмеген.

Басқа адамдардың пікірлеріне сүйеніп, тамшы немесе миллилитр санын анықтамаңыз. Егер дәрі қабылдап жүрсеңіз, әсіресе жүйке жүйесіне әсер ететін препараттарды, ықтимал қауіптерді алдын ала дәрігермен немесе фармацевтпен талқылаңыз.

Мазасыздық кезінде көкшегүлден не күтуге болады?

Ескі фитотерапиялық әдебиеттерде көкшегүлдің тыныштандыратын әсері сипатталған. Бірақ оның мазасыздық бұзылыстары кезінде тиімділігін анықтауға мүмкіндік беретін сапалы заманауи деректер жеткіліксіз.

Мазасыздық күйзеліспен, ұйқының бұзылуымен, дәрілердің әсерімен және әртүрлі аурулармен байланысты болуы мүмкін. Егер ол ұзаққа созылса, күнделікті өмірге кедергі келтірсе немесе айқын дене белгілерімен қатар жүрсе, маманға қаралған жөн.

Дәрігер тағайындаған тыныштандыратын немесе басқа препараттарды көкшегүлмен өз бетіңізше алмастырмаңыз. Өсімдік құралдарын дәрілермен бірге қолдану күтпеген әсерлерге әкелуі мүмкін.

Оның жемістерін қалай дұрыс жинап, сақтауға болады?

Дәстүрлі түрде дәрілік шикізат ретінде тамырлары мен тамырсабақтары жиналады. Дәрілік өсімдіктерді жинау жөніндегі анықтамалықтарда көкшегүлдің жер асты бөліктерін өңдеудің мынадай жалпы тәртібі сипатталған.

Шикізатты құрғақ ауа райында қазып алады. Жер үсті бөлігін алып тастап, тамырларын топырақтан тазартады және суық ағын сумен тез жуады. Қажет болса, жуан тамырсабақтарды ұзынынан екі–төрт бөлікке кесіп, топырақ қалдықтарын кетіреді. Оларды ұзақ жумаған жөн, өйткені шикізаттың құрамында сапониндер бар.

Жуғаннан кейін тамырларды ұзынынан кесіп, таза, құрғақ әрі жақсы желдетілетін бөлмедегі сөрелерге жаяды. Сипаттамалардың бірінде қабат қалыңдығы 8–10 см деп көрсетілген. Жылы әрі күн ашық кезде ашық ауада кептіруге де болады.

Шикізаттың топырақпен, зеңмен және бөгде өсімдіктермен ластануына жол бермеу қажет. Дұрыс кептірмеу және сақтамау өсімдік материалының сапасын төмендетуі мүмкін.

Анықтамалықтарда өсірілетін көкшегүл тамырларының биологиялық белсенділігі өсімдіктің екінші даму жылының мамыр айының соңы мен маусым айының басында ең жоғары болғаны хабарланған. Дегенмен жинау мерзімі климатқа және өсімдіктің даму кезеңіне байланысты.

Дәрілік шикізатты өзіңіз дайындау үшін өсімдікті сенімді түрде анықтап, оны өңдеу ережелерін білу қажет. Бұған сенімді болмасаңыз, таңбалануы түсінікті және өндірушісі көрсетілген өнімді таңдаған қауіпсіздеу.

Кептірілген шикізатты ылғал мен ластанудан қорғалған, құрғақ, таза әрі желдетілетін жерде сақтаңыз. Зең басқан, жағымсыз иісі бар немесе шығу тегі белгісіз тамырларды қолданбаңыз.

Көкшегүлді шетелден қалай табуға болады?

Көкшегүл (*Polemonium caeruleum*) — дәрілік өсімдік шикізаты нарығында сирек кездесетін өсімдік. Оны кәдімгі дәріханадан гөрі арнайы шөп дүкендерінен немесе интернеттен табу оңайырақ.

Өсімдік әр елде қалай аталады:

• АҚШ: Jacob’s ladder, Greek valerian.
• Германия: Blaue Himmelsleiter, Jakobsleiter.
• Франция: Polémoine bleue, Échelle de Jacob.
• Латынша атауы: *Polemonium caeruleum*.

Қандай түрде сатылады:

• Кептірілген тамыр немесе тамырсабақ — кесілген не ұнтақталған түрде.
• Кептірілген жер үсті бөлігі мен гүлдері — сирегірек кездеседі.
• Спирттік тұндырма немесе сұйық сығынды.
• Тамыр ұнтағы салынған капсулалар — сирек, көбіне шағын сатушыларда кездеседі.

Қайдан іздеуге болады:

• АҚШ-та — шөп сататын интернет-дүкендерден және өсімдік шикізатына маманданған дүкендерден.
• Германияда — дәрілік шөптер, табиғи өнімдер дүкендерінен және арнайы Kräuterhandel сауда орындарынан.
• Францияда — шөп сатушылардан және фитотерапияға маманданған дүкендерден; кейбір дәріханалар тапсырыспен әкеле алады.

Қаптамадан нені тексеру керек: латынша атауын, өсімдіктің пайдаланылған бөлігін (*radix/rhizoma* — тамыр немесе тамырсабақ, *herba* — жер үсті бөлігі, *flos* — гүлдер), шикізаттың шыққан жерін, жарамдылық мерзімін, құрамын және өндірушінің байланыс деректерін. Jacob’s ladder атауының өзі жеткіліксіз: ол *Polemonium* туысының басқа түрлеріне де қатысты болуы мүмкін. Бұл өсімдікке арналған шай қалташалары сатылымның әдеттегі түрі емес.

Ережелер елге қарай өзгереді: АҚШ-та тағамдық қоспаларды FDA ауруларды емдеуге арналған құрал ретінде мақұлдамайды, ал Германия мен Францияда өсімдік негізіндегі тағам өнімдері ауруларды емдейтінін немесе олардың алдын алатынын мәлімдемеуі керек. Ішке қабылдамас бұрын фармацевттен немесе білікті маманнан қолайлы түрін, мөлшерін және дәрілермен ықтимал өзара әсерін нақтылаңыз.

Қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары

Көкшегүлдің қауіпсіздігіне қатысты заманауи бағалау шектеулі. Беделді медициналық анықтамалықтарда оның қауіпсіздігіне арналған толық монография жоқ, ал жанама әсерлері, дәрілермен өзара әсері және уыттылығы туралы сенімді клиникалық деректер жеткіліксіз.

Бұл өсімдік міндетті түрде қауіпті дегенді білдірмейді. Бірақ оның қауіпсіздігі дәлелденген деп те есептеуге болмайды. Дәстүрлі түрде қолданылғаны жағымсыз реакциялар болмайтынына кепілдік бермейді.

Кімдер өз бетінше қолданбауы керек?

Жүктілік және емшек емізу кезінде көкшегүлді дәрілік мақсатта қолданудан бас тартқан жөн. Жүкті әйелдерге, ұрыққа және нәрестелерге қауіпсіздігі туралы жеткілікті мәлімет жоқ. Мұндай сақтық өсімдіктің балаға уытты екені дәлелденгендіктен емес, зерттеулердің жеткіліксіздігінен туындайды.

Балаларға көкшегүл тұнбасын, спирттік тұндырмасын немесе сығындысын маманның кеңесінсіз беруге болмайды. Балаларға арналған қауіпсіз дозалар туралы сенімді деректер жоқ.

Созылмалы аурулары бар адамдар қолданар алдында дәрігермен кеңесуі керек. Бұл әсіресе дәрілерді тұрақты қабылдағанда және хирургиялық операция алдында маңызды.

Аллергияға бейім адамдар өсімдік шикізатына жеке реакция болуы мүмкін екенін ескеруі керек. Көкшегүлге тән аллергиялық реакциялардың сенімді тізімі анықталмаған.

Дәрілермен үйлесімділігі

Қолжетімді беделді дереккөздерде көкшегүлдің дәрілермен расталған клиникалық өзара әсерлері сипатталмаған. Бірақ өзара әсерлердің құжатталмауы олардың мүлде жоқ екенін дәлелдемейді.

Ескі анықтамалықтарда өсімдіктің тыныштандыратын әсері айтылғандықтан, оны алкогольмен және ұйқышылдық тудыратын құралдармен бірге қолданғанда ерекше сақ болған жөн. Мұндай құралдарға кейбір ұйықтататын және тыныштандыратын препараттар, опиоидты ауырсынуды басатын дәрілер және седативті антигистаминдік препараттар жатады. Көкшегүлдің тыныштандыратын әсерді күшейтуі тікелей расталмаған. Сондықтан бұл — дәлелденген өзара әсер емес, сақтық шарасы.

Көкшегүлді басқа тыныштандыратын шөптермен құрамын және дозаларын тексермей біріктірмеңіз. Егер дәрілерді тұрақты қабылдасаңыз, өсімдік препаратын қолдануды алдын ала дәрігермен немесе фармацевтпен талқылаңыз.

Қандай жағымсыз реакциялар болуы мүмкін?

Көкшегүлдің жанама әсерлерінің сенімді бейіні анықталмаған. Жалпы өсімдік препараттары аллергиялық реакциялар мен ас қорыту жүйесінің бұзылыстарын тудыруы мүмкін. Бірақ мұндай реакцияларды көкшегүлге тән, расталған жанама әсерлер деп санауға болмайды.

Қабылдағаннан кейін бөртпе, ісіну, тыныс алудың қиындауы, іштің қатты ауыруы, сарғаю немесе әдеттен тыс неврологиялық белгілер пайда болса, қолдануды тоқтатып, медициналық көмекке жүгініңіз. Тыныс алу қиындаса немесе айқын ісіну байқалса, шұғыл көмек қажет.

Көкшегүлді дәрілік шүйгіншөппен (Valeriana officinalis) шатастырмаңыз. Ағылшын тіліндегі дәстүрде кездесетін «грек валерианасы» атауы бұл екі өсімдік бірдей дегенді білдірмейді. Олардың препараттарын бір-бірінің орнына қолдануға болмайды.

Қашан дәрігерге қаралу керек?

Егер көкшегүлді созылмалы ауру кезінде қолдануды жоспарласаңыз, дәрі қабылдап жүрсеңіз немесе хирургиялық операцияға дайындалып жатсаңыз, дәрігермен кеңесу қажет. Маман ықтимал қауіптерді және қосымша өсімдік құралын қолданудың қажеттілігін бағалауға көмектеседі.

Жүктілік және емшек емізу кезінде қауіпсіздігі туралы мәлімет жеткіліксіз болғандықтан, көкшегүлді дәрілік мақсатта қолданбаған жөн. Балаларға арналған сенімді дозалау ұсынымдары да жоқ.

Егер өсімдікті жөтел, ұзаққа созылған мазасыздық немесе асқазанның ауыруы кезінде қолданғыңыз келсе, алдымен белгілердің себебін анықтау маңызды. Үйде дайындалған тұнбалармен тәжірибе жасау үшін тексерілуді кейінге қалдырмаңыз.

Ентігу, кеуденің ауыруы, қақырықта қанның болуы, іштің ұзақ уақыт ауыруы, себепсіз салмақ жоғалту және денсаулық жағдайының ұзақ уақыт нашарлауы ерекше назар аударуды қажет етеді. Мұндай белгілер болса, өсімдік құралын өз бетіңізше таңдаудың орнына медициналық көмекке жүгініңіз.

Аллергия белгілері немесе жағдайдың айқын нашарлауы байқалса, препаратты қолдануды тоқтатыңыз. Егер тыныс алу қиындаса, тіл немесе тамақ ісінсе, шұғыл медициналық көмек шақырыңыз.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →