Ko‘k sinyuxa: foydali xususiyatlari va qo‘llanilishi

Dr. Boris Wydoff

Ko‘k sinyuxa (Polemonium caeruleum) — ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik bo‘lib, uning ildizlari va ildizpoyalari qadimdan fitoterapiyada ishlatiladi. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, ular triterpen saponinlariga boy. Bu moddalar o‘simlikning balg‘am ko‘chiruvchi xususiyatlari bilan bog‘lanadi. Qadimgi dorivor o‘simliklar haqidagi kitoblarda sinyuxaning tinchlantiruvchi ta’siri ham tasvirlangan. Biroq uning samaradorligi va xavfsizligi to‘g‘risidagi zamonaviy klinik ma’lumotlar cheklangan. Shuning uchun bu o‘simlikdan ehtiyotkorlik bilan foydalanish kerak.

Bu o‘simlik qanday ko‘rinadi va uni qanday tanib olish mumkin?

Ko‘k sinyuxa sinyuxadoshlar oilasiga mansub. Uning lotincha nomi — Polemonium caeruleum. Bu ko‘p yillik o‘t bo‘lib, bo‘yi 35–120 sm gacha yetishi mumkin. Poyalari odatda kam shoxlanadi, shoxlari asosan yuqori qismida joylashadi. Poyalar kalta tuklar bilan qoplangan.

O‘simlikning ildizpoyasi yo‘g‘on va nisbatan kalta. Undan och jigarrang tusdagi ko‘plab ingichka ildizlar tarqaladi. Dorivor xomashyo sifatida ko‘pincha aynan o‘simlikning yer osti qismi yig‘ib olingan.

Sinyuxaning barglari poyalarda joylashgan va o‘ziga xos patsimon tuzilishga ega. Gullari to‘pgullarga yig‘ilgan bo‘lib, ko‘k yoki zangori rangda bo‘ladi. Gullash davrida o‘simlikni shu belgilariga qarab osongina tanib olish mumkin.

Botanika ma’lumotnomalaridagi tavsiflarga ko‘ra, sinyuxa nam va chirindiga boy tuproqlarni yaxshi ko‘radi. U o‘rmon ochiq maydonlarida, butalar orasida va daryo qirg‘oqlarida uchraydi. Tabiatda o‘simlik Rossiyaning Yevropa qismi shimoliy hududlari va Sibirning o‘rmon hamda o‘rmon-dasht zonalarida tarqalgan. Uni madaniy holda ham yetishtirishadi.

Sinyuxa qishga ancha chidamli va namlikni yaxshi ko‘radi. Urug‘i unib chiqqanidan keyingi birinchi yilda yosh o‘simlik sekin rivojlanadi. Ikkinchi yilda esa faol o‘sa boshlaydi va odatda may–iyun oylarida gullaydi.

O‘simlikni o‘zingiz yig‘moqchi bo‘lsangiz, uning turini to‘g‘ri aniqlash muhim. Faqat gullarining rangiga qarab xulosa qilish yetarli emas. O‘simlikni aniq taniy olmasangiz, botanika nomini ko‘rsatadigan va sifat nazoratini ta’minlaydigan ishlab chiqaruvchidan tayyor xomashyo sotib olgan ma’qul.

Bu o‘simlikning qanday foydali xususiyatlari ma’lum?

Fitoterapevtlarning sinyuxaga bo‘lgan asosiy qiziqishi uning yer osti qismi bilan bog‘liq. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, ildizlari va ildizpoyalarida ko‘p miqdorda triterpen saponinlari mavjud. Bu moddalar o‘simlik xomashyosining ko‘plab xususiyatlarini belgilaydi.

Saponinlar o‘simlikning yer ustki qismlarida ham uchraydi, ammo ildizlari va ildizpoyalarida ayniqsa ko‘p bo‘ladi. Ulardan tashqari, ildizlar tarkibida smolalar, organik kislotalar, yog‘li moy va efir moyi ham tasvirlangan. Botanika ma’lumotnomalaridan birida smolalar miqdori 1,28% deb ko‘rsatilgan.

Muayyan moddalarning mavjudligi o‘simlik albatta davolovchi natija beradi degani emas. Bunda aniq preparatning tarkibi, sifati, faol moddalar miqdori va insonning sog‘lig‘i muhim ahamiyatga ega.

Eski farmakologik va fitoterapevtik ishlarda sinyuxaga bir necha xil ta’sir xususiyati nisbat berilgan.

Balg‘am ko‘chiruvchi ta’siri

V. N. Shuxardinning «O‘rmon dorixonasi» kitobida sinyuxaning ildizpoyalari va ildizlari saponinlarga boy xomashyo sifatida tasvirlangan. O‘simlik balg‘am ko‘chiruvchi vosita sifatida ko‘rib chiqilgan.

An’anaviy qo‘llanilishi nafas yo‘llari kasalliklari, jumladan, bronxit bilan bog‘langan. Biroq eski tavsiflar zamonaviy ilmiy tasdiq bilan teng emas. Ular muayyan preparatning ma’lum kasallikda qanchalik samarali ta’sir qilishini yoki uni qanday tartibda xavfsiz qabul qilish mumkinligini aniqlashga imkon bermaydi.

Yo‘tal paydo bo‘lganda uning sababini aniqlash muhim. Uzoq davom etadigan yo‘tal, nafas qisishi, ko‘krakdagi og‘riq yoki balg‘amda qon bo‘lishi tibbiy tekshiruvni talab qiladi. Shifokor buyurgan davolashni o‘simlik vositalari bilan o‘zboshimchalik bilan almashtirish mumkin emas.

Tinchlantiruvchi xususiyatlari

1967-yilda nashr etilgan dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomada sinyuxa saponinlarining markaziy asab tizimiga tinchlantiruvchi ta’siri tasvirlangan. Boshqa bir ma’lumotnomada ham o‘simlik tinchlantiruvchi xususiyatlarga ega deb ta’riflangan.

Shu sababli sinyuxa an’anaviy ravishda tinchlantirish maqsadida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan o‘simlik sifatida qaralgan. Ammo eski farmakologik tavsiflar uning xavotirni ishonchli bartaraf etishi yoki uyqu buzilishlarini davolashini tasdiqlash uchun yetarli emas.

Oshqozon kasalliklarida qo‘llanilishi

O‘tgan asr adabiyotlarida sinyuxa oshqozon va o‘n ikki barmoqli ichak yarasi bilan bog‘liq holda ham tilga olingan. Tavsiflardan birida sinyuxa va botqoq quruti o‘ti birlashtirilgan preparat o‘rganilgani aytiladi.

Mualliflar uning taxmin qilingan foydali ta’sirini tinchlantiruvchi xususiyatlar va shikastlangan to‘qimalarning tiklanish jarayonlari bilan bog‘lashgan. Bular tarixiy ma’lumotlar bo‘lib, sinyuxa odamlardagi yaralarni bitirishini isbotlash uchun yetarli dalil emas.

Yara kasalligida shifokor tashxisi va belgilagan davolash zarur. Har qanday o‘simlik vositasini faqat buyurilgan davolashga qo‘shimcha sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Uni qo‘llashni shifokor bilan kelishib oling, buyurilgan dorilarni to‘xtatmang.

Xolesterin darajasiga ta’siri haqida nimalar ma’lum?

St. Iliyevaning kitobida tajriba yo‘li bilan xolesterinli ateroskleroz chaqirilgan hayvonlarda sinyuxaning muayyan dozalari qondagi xolesterin miqdorini kamaytirgani haqidagi tadqiqot natijalari keltirilgan.

Bu natijalar hayvonlarga tegishli. Ularni bevosita odamlarga tatbiq etib bo‘lmaydi. Ular sinyuxa choyi, damlamasi yoki ekstrakti odamlarda xolesterinni kamaytirishi yoki yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olishini tasdiqlamaydi.

Xolesterin yuqori bo‘lsa, shifokor tavsiyalariga amal qilish kerak. Sinyuxa buyurilgan davolash o‘rnini bosmaydi, dorilarni to‘xtatmang.

Bu o‘simlik nima uchun ishlatilgan va undan ilgari qanday foydalanishgan?

Eski ma’lumotnomalarda o‘simlikning turli maqsadlarda qo‘llanilgani qayd etilgan. Ular orasida surunkali va o‘tkir bronxit, sil hamda yara kasalliklari bor. Tinchlantiruvchi xususiyatlari ham tilga olingan.

Bunday tavsiflarni o‘qishda ular qachon yozilganini hisobga olish kerak. Ilgari o‘simlik preparatlari ko‘pincha an’analar, laboratoriya kuzatuvlari va cheklangan klinik ma’lumotlar asosida qo‘llangan. Bugungi kunda samaradorlikni tasdiqlash uchun foyda, xavf va mos dozani baholash imkonini beradigan tadqiqotlar zarur.

Ko‘k sinyuxa zamonaviy davolash usullarining isbotlangan o‘rnini bosuvchi vosita hisoblanmaydi. Ma’lumotnomada kasallikning tarixiy jihatdan tilga olinishi o‘simlikning shu kasallikdagi samaradorligi zamonaviy mezonlar bo‘yicha tasdiqlanganini anglatmaydi.

Nafas yo‘llari kasalliklarida tashxisni kechiktirmaslik ayniqsa muhim. Sil maxsus tekshiruv va davolashni talab qiladi. Yara kasalligida tibbiy yordam zarur, yurak-qon tomir kasalliklarida esa buyurilgan dorilarni o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirish mumkin emas.

Agar sinyuxani qo‘shimcha o‘simlik vositasi sifatida qo‘llashni o‘ylayotgan bo‘lsangiz, avval davolovchi shifokoringiz bilan maslahatlashing. Undan faqat buyurilgan davolashga qo‘shimcha sifatida foydalanish mumkinligini ko‘rib chiqish kerak. Dorilarni to‘xtatmang.

Fitoterapiyada undan qanday foydalaniladi?

Tarixiy ma’lumotnomalarda asosiy dorivor xomashyo sifatida ildizlar va ildizpoyalar ko‘rsatilgan. Ularning saponinlarga boyligi o‘simlikka bo‘lgan qiziqishni tushuntiradi.

Biroq qo‘llash usuli muayyan preparatga bog‘liq. Quritilgan ildizlar, uy sharoitida tayyorlangan damlama, qaynatma, dorixonadagi ekstrakt va nastoykani bir-birining o‘rnida ishlatish mumkin emas. Ularning moddalar konsentratsiyasi farq qilishi, demak, ehtimoliy xavflari ham turlicha bo‘lishi mumkin.

Ko‘k sinyuxa: ildizlarini qanday damlash kerak?

Yuqorida keltirilgan eski tavsiflarda uy sharoitida ichimlik tayyorlash uchun ildiz va suvning universal nisbatini, damlash haroratini yoki damlash davomiyligini belgilashga yetarli ma’lumot yo‘q.

Shuning uchun dozani taxminan tanlashni tavsiya qilmayman. Uyda tayyorlangan damlamaning tarkibi standartlashtirilgan preparatnikidan farq qilishi mumkin. Aniq dozaning ko‘rsatilmagani vosita istalgan miqdorda xavfsiz degani ham emas.

Agar dorixonadan mahsulot sotib olgan bo‘lsangiz, aynan shu mahsulotning yo‘riqnomasiga amal qiling. Yo‘riqnoma bo‘lmasa yoki unda doza ko‘rsatilmagan bo‘lsa, qo‘llash usulini farmatsevt yoki shifokordan aniqlashtiring.

Ko‘k sinyuxani qanday qabul qilish kerak: nastoyka va ekstrakt

Nastoyka va ekstraktlar konsentratsiyasi hamda tarkibi jihatidan sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Shu sababli bir mahsulotning dozasini boshqasiga ko‘chirish mumkin emas.

Ko‘k sinyuxa uchun barcha katta yoshdagilarga tavsiya qilish mumkin bo‘lgan yagona zamonaviy qabul qilish tartibi belgilanmagan. Ushbu maqola uchun foydalanilgan tarixiy tavsiflarda ham nastoyka yoki ekstraktning universal dozasi ko‘rsatilmagan.

Boshqalarning sharhlariga qarab tomchilar yoki millilitrlar miqdorini belgilamang. Agar dori qabul qilayotgan bo‘lsangiz, ayniqsa asab tizimiga ta’sir qiluvchi preparatlarni, avval ehtimoliy xavflarni shifokor yoki farmatsevt bilan muhokama qiling.

Xavotir paytida ko‘k sinyuxadan qanday natija kutish mumkin?

Eski fitoterapiya adabiyotlarida sinyuxaning tinchlantiruvchi ta’siri tasvirlangan. Ammo uning xavotir buzilishlaridagi samaradorligini aniqlash imkonini beradigan sifatli zamonaviy ma’lumotlar yetarli emas.

Xavotir stress, uyqu buzilishi, dorilarning ta’siri yoki turli kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Agar xavotir davom etsa, kundalik hayotga xalaqit bersa yoki kuchli jismoniy alomatlar bilan kechsa, mutaxassisga murojaat qilish kerak.

Shifokor buyurgan tinchlantiruvchi yoki boshqa preparatlarni sinyuxa bilan o‘zboshimchalik bilan almashtirmang. O‘simlik vositalarini dorilar bilan birga qo‘llash oldindan aytib bo‘lmaydigan ta’sirlarga olib kelishi mumkin.

Uning mevalarini qanday to‘g‘ri yig‘ish va saqlash kerak?

Dorivor xomashyo sifatida an’anaviy ravishda ildizlar ildizpoyalari bilan birga yig‘ib olinadi. Dorivor o‘simliklarni yig‘ish haqidagi ma’lumotnomalarda sinyuxaning yer osti qismlarini qayta ishlashning quyidagi umumiy tartibi tasvirlangan.

Xomashyo quruq ob-havoda qazib olinadi. O‘simlikning yer ustki qismi ajratiladi, ildizlar tuproqdan tozalanadi va sovuq oqar suvda tezda yuviladi. Yo‘g‘on ildizpoyalar zarur bo‘lsa, tuproq qoldiqlarini chiqarib tashlash uchun uzunasiga ikki–to‘rt bo‘lakka kesiladi. Xomashyo saponinlarni o‘z ichiga olgani sababli uni tez yuvish kerak.

Yuvilgandan keyin ildizlar uzunasiga kesiladi va toza, quruq, yaxshi shamollatiladigan xonadagi tokchalarga yoyiladi. Tavsiflardan birida qatlam qalinligi 8–10 sm deb ko‘rsatilgan. Iliq va quyoshli ob-havoda ochiq havoda quritishga ham ruxsat beriladi.

Xomashyoning tuproq, mog‘or va begona o‘simliklar bilan ifloslanishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Noto‘g‘ri quritish va saqlash o‘simlik materialining sifatini yomonlashtirishi mumkin.

Ma’lumotnomalarda o‘simlik yetishtiriladigan sharoitda uning ildizlari biologik faolligining eng yuqori darajasi rivojlanishning ikkinchi yilida, may oxiri — iyun boshida kuzatilgani aytiladi. Biroq yig‘ish muddati iqlim sharoiti va o‘simlikning rivojlanish bosqichiga bog‘liq.

Dorivor xomashyoni mustaqil yig‘ish uchun o‘simlikni ishonchli aniqlash va uni qayta ishlash qoidalarini bilish zarur. Bunga ishonchingiz komil bo‘lmasa, yorlig‘i tushunarli va ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatilgan mahsulotni tanlash xavfsizroq.

Quritilgan xomashyoni namlik va ifloslanishdan himoyalangan, quruq, toza va shamollatiladigan joyda saqlash kerak. Mog‘or belgilari, yoqimsiz hid yoki noma’lum kelib chiqishga ega ildizlardan foydalanmang.

Ko‘k sinyuxani xorijda qanday topish mumkin

Ko‘k sinyuxa (*Polemonium caeruleum*) dorivor o‘simlik xomashyosi bozorida kam uchraydi. Uni oddiy dorixonadan ko‘ra ixtisoslashgan o‘simlik do‘konlarida yoki internet orqali topish osonroq.

O‘simlik turli mamlakatlarda qanday nomlanadi:

• AQSh: Jacob’s ladder, Greek valerian.
• Germaniya: Blaue Himmelsleiter, Jakobsleiter.
• Fransiya: Polémoine bleue, Échelle de Jacob.
• Lotincha nomi: *Polemonium caeruleum*.

Qanday shakllarda sotiladi:

• Quritilgan ildiz yoki ildizpoya — kesilgan yoki maydalangan holda.
• Quritilgan yer ustki qismi va gullari — kamroq uchraydi.
• Spirtli nastoyka yoki suyuq ekstrakt.
• Ildizli kapsulalar — kamdan-kam, asosan kichik sotuvchilarda.

Qayerdan izlash mumkin:

• AQShda — o‘simliklar sotiladigan internet-do‘konlar va dorivor o‘simlik xomashyosiga ixtisoslashgan do‘konlarda.
• Germaniyada — dorivor o‘tlar, tabiiy mahsulotlar do‘konlari va ixtisoslashgan Kräuterhandel savdo nuqtalarida.
• Fransiyada — dorivor o‘simliklar sotuvchilari va fitoterapiyaga ixtisoslashgan do‘konlarda; ayrim dorixonalar buyurtma qabul qilishi mumkin.

Qadoqda nimalarni tekshirish kerak: lotincha nomi, o‘simlikning qaysi qismi ishlatilgani (*radix/rhizoma* — ildiz yoki ildizpoya, *herba* — yer ustki qismi, *flos* — gullar), xomashyoning kelib chiqishi, yaroqlilik muddati, tarkibi va ishlab chiqaruvchining aloqa ma’lumotlari. Faqat Jacob’s ladder nomining o‘zi yetarli emas, chunki bu nom *Polemonium* turkumining boshqa turlariga ham tegishli bo‘lishi mumkin. Bu o‘simlik uchun choy paketchalari odatiy savdo shakli hisoblanmaydi.

Qoidalar mamlakatlarga qarab farq qiladi: AQShda oziq-ovqat qo‘shimchalari kasalliklarni davolash uchun FDA tomonidan tasdiqlanmaydi, Germaniya va Fransiyada esa o‘simlik asosidagi oziq-ovqat mahsulotlari kasalliklarni davolash yoki oldini olish haqida da’vo qilmasligi kerak. Ichishdan oldin farmatsevt yoki malakali mutaxassisdan mos shakl, doza va dorilar bilan ehtimoliy o‘zaro ta’sirlar haqida so‘rang.

Qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari

Ko‘k sinyuxaning xavfsizligi zamonaviy tadqiqotlarda yetarlicha baholanmagan. Nufuzli tibbiy ma’lumotnomalarda uning xavfsizligi bo‘yicha to‘liq monografiya mavjud emas, nojo‘ya ta’sirlari, dorilar bilan o‘zaro ta’siri va zaharliligi haqida ishonchli klinik ma’lumotlar ham yetarli emas.

Bu o‘simlik albatta xavfli degani emas, balki uning xavfsizligi isbotlanmaganini anglatadi. An’anaviy qo‘llanilishi nojo‘ya reaksiyalar bo‘lmasligini kafolatlamaydi.

Kimlar o‘simlikni mustaqil qo‘llashdan voz kechishi kerak?

Homiladorlik va emizish davrida sinyuxani dorivor maqsadda ishlatishdan saqlanish kerak. Homilador ayollar, homila va chaqaloqlar uchun xavfsizligi haqida yetarli ma’lumot yo‘q. Bu ehtiyot chorasi o‘simlikning bolaga zaharli ta’siri isbotlanganiga emas, tadqiqotlar yetishmasligiga bog‘liq.

Bolalarga sinyuxa damlamasi, nastoykasi yoki ekstraktini mutaxassis tavsiyasisiz bermaslik kerak. Bolalar uchun xavfsiz dozalar haqida ishonchli ma’lumotlar yo‘q.

Surunkali kasalliklarda qo‘llashdan oldin shifokor bilan maslahatlashish zarur. Bu, ayniqsa, muntazam dori qabul qilganda va jarrohlik amaliyotidan oldin muhim.

Allergiyaga moyillik bo‘lsa, o‘simlik xomashyosiga individual reaksiya yuz berishi mumkinligini hisobga olish kerak. Sinyuxaga xos allergik reaksiyalarning ishonchli ro‘yxati aniqlanmagan.

Dorilar bilan birga qo‘llash mumkinmi?

Mavjud nufuzli manbalarda aynan ko‘k sinyuxaning klinik jihatdan tasdiqlangan o‘zaro ta’sirlari tasvirlanmagan. Biroq o‘zaro ta’sirlar hujjatlashtirilmaganligi ularning umuman mavjud emasligini isbotlamaydi.

Eski ma’lumotnomalarda o‘simlikning tinchlantiruvchi ta’siri qayd etilganligi sababli, uni alkogol va uyquchanlik chaqiradigan vositalar bilan birga qo‘llashda alohida ehtiyot bo‘lish ma’qul. Bunday vositalarga ayrim uyqu dorilari, tinchlantiruvchi preparatlar, opioid og‘riq qoldiruvchilar va tinchlantiruvchi antigistamin preparatlar kiradi. Sinyuxa bu ta’sirni bevosita kuchaytirishi tasdiqlanmagan. Shu sababli bu chora isbotlangan o‘zaro ta’sirga emas, ehtiyotkorlikka asoslanadi.

Sinyuxani tarkibi va dozalari tekshirilmasdan boshqa tinchlantiruvchi o‘tlar bilan birlashtirmang. Agar doimiy ravishda dori qabul qilsangiz, o‘simlik preparatini ishlatishdan oldin shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashing.

Qanday nojo‘ya reaksiyalar kuzatilishi mumkin?

Ko‘k sinyuxaning nojo‘ya ta’sirlari haqida ishonchli ma’lumotlar to‘liq shakllanmagan. Umuman olganda, o‘simlik preparatlari allergik reaksiyalar va ovqat hazm qilish tizimi buzilishlariga olib kelishi mumkin. Biroq bunday reaksiyalarni sinyuxaning o‘ziga xos, tasdiqlangan nojo‘ya ta’sirlari deb bo‘lmaydi.

Qabul qilgandan keyin toshma, shish, nafas olish qiyinlashishi, qorinda kuchli og‘riq, sariqlik yoki noodatiy nevrologik alomatlar paydo bo‘lsa, foydalanishni to‘xtating va tibbiy yordamga murojaat qiling. Nafas olish qiyinlashsa yoki kuchli shish paydo bo‘lsa, shoshilinch yordam kerak.

Ko‘k sinyuxani dorivor valeriana (*Valeriana officinalis*) bilan adashtirmang. Ingliz tilidagi an’anaviy nomlarda uchraydigan «Greek valerian» atamasi bu ikki o‘simlik bir xil ekanini anglatmaydi. Ularning preparatlarini bir-birining o‘rnida ishlatish mumkin emas.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Agar sinyuxani surunkali kasallikda qo‘llamoqchi bo‘lsangiz, dori qabul qilsangiz yoki jarrohlik amaliyotini rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, shifokor bilan maslahatlashish zarur. Mutaxassis ehtimoliy xavflarni va qo‘shimcha o‘simlik vositasi kerak yoki kerak emasligini baholashga yordam beradi.

Homiladorlik va emizish davrida xavfsizlik haqida ma’lumotlar yetishmagani sababli sinyuxani dorivor maqsadda qo‘llashdan voz kechish kerak. Bolalar uchun ham ishonchli dozalash tavsiyalari mavjud emas.

Agar o‘simlikdan yo‘tal, uzoq davom etadigan xavotir yoki oshqozon og‘rig‘i uchun foydalanmoqchi bo‘lsangiz, avval alomatlarning sababini aniqlash muhim. Uyda tayyorlangan damlamalar bilan tajriba o‘tkazish uchun tibbiy tekshiruvni kechiktirmang.

Nafas qisishi, ko‘krakdagi og‘riq, balg‘amda qon, qorinda uzoq davom etadigan og‘riq, sababsiz vazn yo‘qotish va umumiy ahvolning uzoq vaqt yomonlashishi alohida e’tibor talab qiladi. Bunday alomatlarda o‘simlik vositasini mustaqil tanlash o‘rniga tibbiy yordamga murojaat qilish kerak.

Allergiya belgilari yoki ahvolning boshqa jiddiy yomonlashuvi kuzatilsa, preparatni qo‘llashni to‘xtating. Agar reaksiya nafas olish qiyinlashishi, til yoki tomoq shishi bilan kechsa, shoshilinch yordam chaqiring.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Barcha dorivor o'tlar mavzular bo'yicha →

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →