Тітіркенген ішек синдромы: тамақтану тәртібі

Дәрігер Борис Увайдов

Тітіркенген ішек синдромы (ТІС) — ас қорыту жүйесінің функционалдық бұзылысы. Бұл жағдайда іш үнемі ауырып, түйіледі, кебеді, іш өтуі немесе қатуы мүмкін. Егер тағамдарды ағзаның жеке көтерімділігіне қарай таңдасаңыз, дұрыс тамақтану жағымсыз белгілерді бақылауға көмектеседі. Алдымен төрт әрекеттен бастаңыз: тамақтану мен белгілер күнделігін жүргізіңіз, жайсыздықты үнемі тудыратын өнімдерді уақытша алып тастаңыз, медициналық шектеулер болмаса, күніне шамамен 1,5 литр сұйықтық ішіңіз және шағымдар қайталанса, гастроэнтерологқа жазылыңыз. Мұндай тәсіл өз жағдайыңызды жүйелі бақылауға және маманмен кеңесуге дайындалуға көмектеседі.

Тітіркенген ішек синдромы дегеніміз не және оның белгілері қандай?

Тітіркенген ішек синдромы — ас қорытудың кең таралған функционалдық бұзылысы. Бұл жағдайда адамның іші қайта-қайта жайсызданып, нәжісінің сипаты өзгереді. Мұндай жағдай ұзақ уақытқа созылуы мүмкін, ал белгілердің күші мезгіл-мезгіл өзгеріп отырады. Іш мүлде мазаламайтын тыныш күндер де, тіпті үйреншікті тағамның өзі жайсыздық тудыратын асқыну кезеңдері де болады.

Қандай белгілер жиі кездеседі?

• Іштің ауыруы және түйілуі. Көбіне тамақтанғаннан кейін күшейіп, ішек босатылған соң бәсеңдейді.
• Іштің кебуі. Адам ішінің толып, керіліп тұрғанын және көлемі ұлғайғанын сезінеді.
• Іш өтуі. Нәжіс сұйылады, кейде дәретке бару қажеттілігі кенеттен туындап, бірден дәретханаға баруды талап етеді.
• Іш қатуы. Ішекті босату қиындайды, күшенуге тура келеді, ал дәретханадан кейін де іш толық босамағандай сезім қалады.
• Газдың шамадан тыс түзілуі. Іштің шұрылдауы және газдың жиі шығуы мүмкін.

Бұдан басқа да белгілер кездеседі: жүрек айнуы, нәжісте шырыштың болуы, тез шаршау, әлсіздік, арқа мен жамбас тұсының ауыруы. Кейбір адамдарда қуыққа қатысты шағымдар, соның ішінде жиі зәр шығару қажеттілігі мен қуық толық босамағандай сезім пайда болады.

Барлық аталған белгілердің бір уақытта болуы міндетті емес. Бір адамда іш қату басым болса, екіншісінде іш өтуі жиі кездеседі, ал үшіншісінде бұл жағдайлар кезектесіп отырады. Сондықтан тамақтану тәртібін құрастырғанда диагнозды ғана емес, нақты белгілерді де ескеру маңызды. Іш қатуға бейімділік кезіндегі тамақтану жиі сұйық нәжіс кезіндегі тамақтанудан ерекшеленеді.

Бұл жағдай неліктен пайда болады және асқынуға не себеп болуы мүмкін?

ТІС ас қорыту жүйесінің функционалдық бұзылысы ретінде қарастырылады. Белгілердің айқындылығы тамақтану, эмоционалдық жағдай және ағзаның жеке реакциясы сияқты бірнеше факторға байланысты болуы мүмкін. Белгілі қоздырғыш факторлардың қатарына мыналар жатады:

• алкоголь;
• кофе, шай және кейбір басқа сусындардың құрамындағы кофеин;
• ащы және майлы тағамдар;
• нақты бір адамның ағзасы нашар көтеретін жекелеген өнімдер;
• күйзеліс пен мазасыздық;
• антибиотиктерді тұрақты қолдану.

Кейде асқыну ешқандай айқын себепсіз басталады. Адам бірнеше күн бойы әдеттегідей тамақтанып жүріп, кейін кенеттен іштің кебуіне, түйілуіне немесе нәжістің өзгеруіне тап болуы мүмкін. Сондықтан әрбір жағдайдың нашарлауын бір ғана тағаммен байланыстыруға тырыспай, күнделік жүргізген пайдалы.

Эмоционалдық жағдайға ерекше назар аудару керек. Мазасыздық пен уайым ішек белгілерінің күшеюімен қатар жүруі мүмкін. Сондықтан ас қорытуды жақсартумен айналысқанда тек тәрелкедегі тағамды ғана емес, күнделікті жүктемені, демалыстың сапасын және күйзеліс деңгейін де ескерген жөн.

Мен натуропатиялық тәжірибемде өмір салтына да көңіл бөлемін. Ас қорыту жағдайын су ішу тәртібімен, тамақтану ерекшеліктерімен, қозғалыспен және психологиялық көңіл күймен байланыстырамын. Бұл — күнделікті әдеттерді кешенді түрде қарастыруға көмектесетін сауықтыруға қатысты менің жеке тәсілім.

ТІС-ті ас қорыту жүйесінің басқа мәселелерінен қалай ажыратуға болады?

Басты қиындық — іштің ауыруы, кебуі, іш қатуы мен өтуі тек ТІС кезінде ғана кездеспейді. Мысалы, тамақтанғаннан кейінгі ауырсыну нәжістің өзгеруімен қатар жүруі мүмкін, ал іш тіпті үйреншікті тағамдардан кейін де кебеді. Мұндай белгілерді жалпы жағдайды ескере отырып бағалау қажет.

Диагноз қалай қойылады? Дәрігер шағымдарды, белгілердің сипатын және тексеру нәтижелерін бағалайды. Қажет болған жағдайда денсаулыққа қатысты басқа мәселелерді жоққа шығаруға мүмкіндік беретін зерттеулер тағайындалады. Медициналық тексеру басқа емдеу тәсілін қажет ететін жағдайды ТІС деп қате қабылдамау үшін қажет.

Шағымдардың қанша уақытқа созылғанына назар аударыңыз. Егер тән белгілер төрт аптадан астам сақталса, терапевтке немесе гастроэнтерологқа қаралған жөн. Жайсыздық күнделікті өмірге кедергі келтіретіндей күшейгенше күтудің қажеті жоқ.

Тамақтануға қатысты өз бетіңізше тәжірибе жасағанда да бақылау жүргізу керек. Белгілі бір өнімді алып тастағаннан кейін іштің ауыруы тоқтаса, бұл өзгерісті жазып қойыңыз және нәтижесінің қанша уақыт сақталғанын белгілеңіз. Мұндай мәліметтер дәрігерге жағдайды жақсырақ түсініп, әрі қарайғы емдеу тәсілін таңдауға көмектеседі.

Тітіркенген ішек синдромы кезінде не жеуге болады және қандай тағамдардан бас тартқан дұрыс?

ТІС кезіндегі тамақтану әр адамға жеке таңдалады. Бұл жағдайы бар адамдардың бәріне бірдей жарайтын әмбебап мәзір жоқ. Бір адам көкөністер мен жемістерді жақсы көтерсе, екіншісінде олардың кейбірі қатты газ түзілуіне немесе іш өтуіне себеп болуы мүмкін.

Тамақтану күнделігін жүргізуден бастаңыз. Не жеп, не ішкеніңізді, тамақтанған уақытыңызды, жағымсыз сезімдердің пайда болуын және нәжістің өзгеруін жазып отырыңыз. Тіпті күнделікті тұтынатын үйреншікті өнімдерді де белгілеп, жазбаларды жүйелі түрде жүргізіңіз. Біраз уақыттан кейін белгілі бір тағамдардың өзіңізді жайсыз сезінетін кезеңдермен үнемі сәйкес келетінін байқауыңыз мүмкін.

Әдетте қандай өнімдерді рационға қосуға болады?

Негіз ретінде дұрыс әрі теңгерімді тамақтануды таңдауға болады. Іш кебуі мен түйілуіне бейімділік болса, дәрігерлер сұлы ботқасына назар аударуды ұсынады. Әсіресе адам сұлыны жақсы көтеретін болса, ол таңғы асқа қолайлы тағам бола алады.

Іш қату кезінде еритін тағамдық талшықтардың көздері пайдалы. Оларға сұлы, бұршақ тұқымдастар, сәбіз, қабығы аршылған картоп және ұнтақталған немесе бүтін зығыр дәні жатады. Мұндай өнімдерді рационға біртіндеп қосып, ішектің реакциясын бақылаңыз. Тағамдық талшықтардың мөлшерін күрт арттыру газ түзілуін және жағымсыз сезімдерді күшейтуі мүмкін. Сондықтан мүмкіндігінше көп талшық жеуге ұмтылмай, ағзаңыздың көтерімділігіне сүйеніңіз.

Егер іш өтуі басым болса, ұсыныстар өзгеше болады. Мұндай жағдайда құрамында талшық көп өнімдердің, соның ішінде тұтас дәнді тағамдардың, жаңғақтар мен дәндердің мөлшерін уақытша азайту қажет болуы мүмкін. Нәжіс сұйық болған кезде жоғалған сұйықтықтың орнын толтыру ерекше маңызды.

Қандай өнімдер жағдайды нашарлатуы мүмкін?

Газ түзілуі мен іштің түйілуі күшейсе, қырыққабат, брокколи, гүлді қырыққабат, брюссель қырыққабаты, үрме бұршақ пен пияздың ағзаңызға қаншалықты жағымды әсер ететінін тексерген жөн. ТІС бар кейбір адамдар үшін бұл өнімдерді қорыту қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ мына санаттарға назар аударыңыз:

• майлы тағамдар;
• ащы өнімдер;
• қатты өңделген тағамдар;
• алкоголь;
• газдалған сусындар;
• сорбитол тәттілендіргіші бар өнімдер;
• кофе мен қою шайды шамадан тыс тұтыну.

Аталған өнімдердің барлығын бірден алып тастаудың қажеті жоқ. Өзіңізді жайсыз сезінумен жиі сәйкес келетіндерін таңдап, алдымен дәл сол тағамдық әдеттерді өзгерте бастаңыз. Егер бірден нанды, сүт өнімдерін, жемістерді, жармаларды және көкөністердің басым бөлігін алып тастасаңыз, қай өзгерістің шынымен көмектескенін түсіну қиын болады.

Өнімдердің көтерімділігін тексергенде бірізді әрекет еткен пайдалы: алдымен рационның бір элементін өзгертіңіз, содан кейін нәтижесін бағалап, бақылауларыңызды жазып қойыңыз. Белгілі бір уақытқа өнімді алып тастағаннан кейін оны қайтадан тұтынып көріп, ағзаның реакциясын бақылауға болады. Осылайша өзіңізге қолайлы тағамдар мен өнімдердің жеке тізімі біртіндеп қалыптасады.

Су ішу тәртібін қалай ұйымдастыру керек?

ТІС кезінде жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішуді ұмытпау маңызды. Дәрігерлер ұсынатын бағдар — жеке медициналық шектеулер болмаса, күніне шамамен 1,5 литр сусын ішу. Кәдімгі су мен кофеинсіз сусындар жарайды.

Сұйықтықтың басым бөлігін бірден ішкеннен гөрі, күні бойы біркелкі бөліп ішкен ыңғайлы. Таңертең бір стақан судан бастап, тамақтану аралығында аз-аздан ішіп, күн бойы осы әдетті сақтауға болады. Дегенмен тамақтанар алдында іштің толып тұрғандай сезімін күшейтетін болса, әдейі көп су ішудің қажеті жоқ.

Егер іш өтіп жүрсе, сусыздану қаупіне байланысты сұйықтықтың орнын толтырудың маңызы артады. Ал іш қату кезінде су нәжісті жұмсартуға да көмектеседі. Суды тұрақты ішу тек асқыну кезіндегі бір реттік шара емес, күнделікті тәртіптің бір бөлігі болуы керек.

Үй жағдайында жайсыздықты азайту үшін тамақтануды қалай ұйымдастыру керек?

Тітіркенген ішек синдромы ағзаның жеке реакцияларын бақылауды қажет етеді. Сондықтан үй жағдайында рационмен жұмыс істеу қатаң тыйымдардан емес, бірізді өзгерістерден басталады.

Бірінші ереже — тамақтану тәртібін сақтаңыз.

Тамақтануды өткізіп алмаңыз және ретсіз тамақтанбауға тырысыңыз. Ұзақ үзілістер белгілерді бақылауды қиындатуы мүмкін. Өзіңізге ыңғайлы күн тәртібін таңдап, оны ұстаныңыз. Тамақтану уақытының тұрақтылығына ішектің қалай жауап беретінін күнделікке жазып отырыңыз.

Екінші ереже — асықпай тамақтаныңыз.

Асықпай тамақтанып, асты мұқият шайнаңыз және тойғаныңызды сезінуге мән беріңіз. Тез тамақтану ауаны жұтып қоюмен қатар жүруі мүмкін, бұл іштің кебуіне ықпал етеді. Асығудың немесе тамақтану кезінде үнемі уайымдап, жүйкені жұқартатын істермен айналысудың қажеті жоқ.

Үшінші ереже — рационды біртіндеп өзгертіңіз.

Белгілі бір өнім мен жағымсыз сезімдердің арасында байланыс барын байқасаңыз, оны уақытша алып тастап, нәтижесін бақылаңыз. Бір мезгілде бірнеше үлкен тағам тобынан бас тартпаңыз. Тамақтануды біртіндеп өзгерткенде, қандай өнімдердің белгілерді шынымен қоздыратынын, ал қайсысын күнделікті мәзірде қалдыруға болатынын анықтау оңайырақ.

Төртінші ереже — дене белсенділігін сақтаңыз.

Тұрақты серуендеу, өзіңізге шамадан тыс күш түсірмейтін гимнастика және басқа да қолайлы дене жаттығулары жалпы сергектікті сақтауға көмектеседі әрі ас қорытуға күнделікті күтім жасаудың бір бөлігі бола алады. Қосымша жайсыздық тудырмайтын және үйреншікті өмір салтыңызға сай келетін жаттығуларды таңдаңыз.

Бесінші ереже — демалысқа көңіл бөліңіз.

Күйзеліс пен мазасыздық ішек белгілерінің күшеюіне себеп болуы мүмкін. Сабырлы серуендеу, тыныс алу жаттығулары, жеткілікті ұйқы және демалуға уақыт бөлу әдеті күнделікті күйзелісті азайтуға көмектеседі. Әр тамақтануды сынаққа айналдырмаңыз: ағзаның реакцияларын сабырмен әрі жүйелі түрде бақылаңыз.

Егер тамақтануды өзгерту және рецептсіз берілетін дәрілер нәтиже бермесе, дәрігер басқа көмек тәсілдерін ұсынуы мүмкін. Кейде тамақтану жөніндегі маманның немесе гастроэнтерологтың кеңесі қажет болады. Дәрігер тағайындаған препараттарды өз бетіңізше тоқтатпаңыз.

Тітіркенген ішек синдромы кезінде мен қандай кеңес беремін?

Елу жылдан астам тәжірибемде ас қорыту мәселелері кезінде жекелеген өнімдерге ғана емес, күнделікті тамақтанудың жалпы сипатына да назар аудару маңызды екеніне көз жеткіздім. Төменде өз кітаптарымда сипаттаған бірнеше қағиданы ұсынамын. Бұл — тамақтану мен өмір салтын ұйымдастыруға қатысты менің натуропатиялық тәсілім.

Біріншіден. Су ішу тәртібін тұрақты сақтаңыз.

Кітаптарымда мен суды ішек жұмысының алғашқы тірегі деп атаймын. Таңертең бір стақан жылы су ішуден бастауды, оны асықпай, аз-аздан ұрттауды және кәдімгі судың орнына шай немесе кофе ішпеуді ұсынамын. Сұйықтықтың жетіспеуін ас массаларының ішек арқылы қозғалысының қиындауымен және нәжістің тұрақсыздығымен байланыстырамын. Өз тәжірибемде суды күні бойы біркелкі ішуді әдетке айналдыру тамақтану мен ас қорытуға күтім жасаудың жүйелі тәртібін қалыптастыруға көмектесетінін байқадым.

Екіншіден. Көкөністерді рационға қосыңыз, бірақ ішектің реакциясын ескеріңіз.

Ұсыныстарымда көкөністерді табиғи тамақтанудың негізгі тіректерінің бірі деп атаймын. Шикі және бұқтырылған түрлерін пайдалануға кеңес беремін, өйткені тағамдық талшықтарға ерекше мән беремін. Сондай-ақ ұнтақталған зығыр дәні мен жібітілген қара өрікті рационға қосымша өнімдер ретінде атап өтемін. ТІС кезінде өнімдердің көтерімділігін бақылау маңызды: кейбір көкөністер, қара өрік және талшықтың шамадан тыс мөлшері іштің кебуін немесе нәжістің сұйылуын күшейтуі мүмкін.

Үшіншіден. Өнімдердің өзара үйлесіміне назар аударыңыз.

«Денсаулық әліппесі» кітабымда профессор Шелтон жүйесі бойынша бөлек тамақтану тәсілін егжей-тегжейлі сипаттаймын. Мен ақуызды өнімдерді көкөністермен үйлестіруді, жемістерді бөлек жеуді және әр тамақтануды бутербродтарға негіздемеуді ұсынамын. Мұндай тәсілді ас қорытуға түсетін жүктемені және ішектегі ашу үдерістерін азайтумен байланыстырамын. Бұл — менің натуропатиялық тұжырымдамам, қазіргі гастроэнтерологияда ТІС белгілерін бақылаудың дәлелденген әдісі емес.

Төртіншіден. Тамақтануды эмоционалдық жағдайдан бөлек қарастырмаңыз.

Кітаптарымда мазасыздық пен жағымсыз сезімдерді үнемі күту ішектің жай-күйіне әсер етуі мүмкін екенін жазамын. Әр тамақтануды сынаққа айналдырмауға, сабыр сақтауға және әр өнімнен алдын ала қорықпауға кеңес беремін. Менің көзқарасым бойынша, психологиялық жағдай — ас қорытуға кешенді көзқарастың маңызды бөлігі. Қазіргі медицина да ішек пен жүйке жүйесінің байланысын мойындайды және оны ішек пен мидың өзара әрекеттесуі арқылы түсіндіреді.

Созылмалы белгілер болған жағдайда менің тамақтану мен өмір салтына қатысты тәсілім медициналық көмекті толықтыратын құрал ретінде қарастырылуы керек, тағайындалған емнің орнына жүрмейді.

Қашан дәрігерге қаралу керек?

Тітіркенген ішек синдромы кезінде неғұрлым күрделі мәселеге нұсқауы мүмкін белгілерді назардан тыс қалдырмау маңызды. Іштің әрбір ауыруы немесе нәжістің өзгеруі қауіпті ауруды білдірмейді, бірақ кейбір белгілер шұғыл медициналық тексеруді қажет етеді.

Қашан шұғыл медициналық көмек қажет?

Шұғыл медициналық бағалауды қажет ететін қауіпті белгілерге мыналар жатады:

• айқын себепсіз салмақтың едәуір төмендеуі;
• артқы өтістен қан кету немесе қанды іш өту;
• іш аймағында қатты түйіннің немесе ісінудің анықталуы;
• ентігу, жүрек соғысының айқын жиілеуі және терінің әдеттен тыс бозаруы.

Мұндай белгілерді автоматты түрде ТІС-пен байланыстыруға болмайды. Олар басқа аурулардың белгісі болуы мүмкін, сондықтан медициналық көмекке жүгінуді кейінге қалдырмаңыз. Егер кеудедегі ауырсыну қолға таралып, суық тер шықса, дереу жедел жәрдем шақырыңыз — бұл инфаркт белгілері болуы мүмкін.

Қашан жоспарлы түрде дәрігерге жазылу керек?

Егер өзіңізде тітіркенген ішек синдромы бар деп күдіктенсеңіз және тән шағымдар төрт аптадан астам уақытқа созылса, терапевтке немесе гастроэнтерологқа қаралыңыз. Маман белгілерді бағалап, қажет болған жағдайда басқа ауруларды жоққа шығару үшін тексерулер тағайындайды.

Тамақтануды өзгерту және дәріханада рецептсіз сатылатын дәрілер белгілерді бақылауға көмектеспеген жағдайда да қайта кеңес алу қажет. Сондай-ақ жайсыздықты азайту үшін көптеген өнімдерден бас тартуға тура келсе, дәрігерге қаралыңыз. Диетологтың көмегі немесе қосымша ем қажет болуы мүмкін.

Бұл тақырыппен қалай жұмыс істейтінім туралы толығырақ — «Асқазан-ішек жолы» бетінде.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →