Ichak ta’sirlanish sindromi: ovqatlanish tartibi

Dr. Boris Wydoff

Ichak ta’sirlanish sindromi (ITS) — ovqat hazm qilish tizimining funksional buzilishi bo‘lib, bunda qorin og‘rig‘i va spazmlari, dam bo‘lish, ich ketishi yoki qabziyat muntazam kuzatiladi. Mahsulotlarning individual o‘zlashtirilishini hisobga olgan holda ovqatlanish noxush alomatlarni nazorat qilishga yordam beradi. Avvalo, to‘rtta ishni boshlang: ovqatlanish va alomatlar kundaligini yuriting, muntazam ravishda noqulaylik keltirib chiqaradigan mahsulotlarni vaqtincha chiqarib tashlang, tibbiy cheklovlar bo‘lmasa, kun davomida taxminan 1,5 litr ichimlik iching va shikoyatlar takrorlansa, gastroenterologga uchrang. Bunday yondashuv kuzatuvlaringizni tartibga solishga va mutaxassis bilan suhbatga tayyorlanishga yordam beradi.

Ichak ta’sirlanish sindromi nima va u qanday namoyon bo‘ladi?

Ichak ta’sirlanish sindromi — ovqat hazm qilish tizimining keng tarqalgan funksional buzilishi. Bunda odam qorin sohasida takrorlanib turadigan noxush sezgilarni boshdan kechiradi va ich kelish xususiyati ham o‘zgaradi. Bu holat uzoq vaqt davom etishi, alomatlarning kuchi esa vaqti-vaqti bilan o‘zgarib turishi mumkin. Ba’zan qorin deyarli bezovta qilmaydigan tinch kunlar bo‘ladi, ba’zan esa hatto odatdagi ovqat ham noqulaylik tug‘diradigan zo‘rayish davrlari kuzatiladi.

Qaysi alomatlar ko‘proq uchraydi?

• Qorin og‘rig‘i va spazmlar. Ko‘pincha ular ovqatdan keyin kuchayadi va ich kelgandan so‘ng kamayadi.
• Qorin dam bo‘lishi. Odam qorin to‘lib ketgandek, taranglashgandek va kattalashgandek his qiladi.
• Ich ketishi. Najas suyuqlashadi, ba’zan hojatga chiqish istagi to‘satdan paydo bo‘lib, darhol hojatxonaga borishni talab qiladi.
• Qabziyat. Ich kelishi qiyinlashadi, kuchanishga to‘g‘ri keladi va hojatxonadan chiqqandan keyin ham ichak to‘liq bo‘shamagandek tuyuladi.
• Gaz hosil bo‘lishining kuchayishi. Qorin gurillashi va gazning tez-tez chiqishi kuzatilishi mumkin.

Boshqa qo‘shimcha belgilar ham uchraydi: ko‘ngil aynishi, najasda shilliq bo‘lishi, tez charchash, quvvat yetishmasligi, bel va chanoq sohasidagi og‘riqlar. Ayrim odamlarda siydik pufagi bilan bog‘liq shikoyatlar, jumladan, tez-tez siyish istagi va siydik pufagi to‘liq bo‘shamagandek his qilish kuzatiladi.

Yuqoridagi barcha alomatlar bir vaqtda namoyon bo‘lishi shart emas. Bir odamda qabziyat ustunlik qilsa, boshqasida ich ketishi kuzatiladi, yana birida esa bu ikki holat navbatma-navbat paydo bo‘ladi. Shu sababli ratsionni tuzishda nafaqat tashxisni, balki aynan qanday alomatlar borligini ham hisobga olish muhim. Qabziyatga moyillikda ovqatlanish tez-tez suyuq kelishda tavsiya etiladigan ovqatlanishdan farq qiladi.

Bu holat nima sababdan yuzaga keladi va zo‘rayishga nimalar turtki bo‘lishi mumkin?

ITS ovqat hazm qilish tizimining funksional buzilishi sifatida qaraladi. Alomatlarning kuchi ovqatlanish, hissiy holat va organizmning individual reaksiyasi kabi bir qancha omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ma’lum qo‘zg‘atuvchi omillar qatoriga quyidagilar kiradi:

• alkogol;
• qahva, choy va ayrim boshqa ichimliklar tarkibidagi kofein;
• achchiq va yog‘li ovqatlar;
• muayyan odam yomon o‘zlashtiradigan ayrim mahsulotlar;
• stress va xavotir;
• antibiotiklarni muntazam qo‘llash.

Ba’zan zo‘rayish hech qanday aniq sababsiz boshlanadi. Odam bir necha kun odatdagidek ovqatlanishi mumkin, keyin esa kutilmaganda qorin dam bo‘lishi, spazmlar yoki ich kelishining buzilishiga duch keladi. Shuning uchun har bir o‘zini yomon his qilish holatini bitta muayyan taom bilan izohlashga urinmasdan, kundalik yuritish foydali.

Hissiy holatga alohida e’tibor berish kerak. Xavotir va tashvishlar ichak alomatlarining kuchayishi bilan birga kechishi mumkin. Shu sababli ovqat hazm qilish tizimi bilan ishlashda nafaqat dasturxondagi taomlarni, balki kundalik yuklama, dam olish sifati va ruhiy zo‘riqish darajasini ham hisobga olish foydali.

Men naturopatik amaliyotimda umumiy turmush tarziga ham e’tibor qarataman. Ovqat hazm qilish holatini ichish tartibi, ovqatlanish xususiyati, jismoniy faollik va ruhiy kayfiyat bilan bog‘liq holda ko‘raman. Bu mening sog‘lomlashtirishga yondashuvim bo‘lib, kundalik odatlarni bir butun sifatida ko‘rib chiqishga yordam beradi.

ITSni ovqat hazm qilish tizimidagi boshqa muammolardan qanday ajratish mumkin?

Asosiy qiyinchilik shundaki, og‘riq, qorin dam bo‘lishi, qabziyat va ich ketishi nafaqat ITSda, balki boshqa kasalliklarda ham uchraydi. Masalan, ovqatdan keyingi og‘riq ich kelishining o‘zgarishi bilan birga kuzatilishi, qorin dam bo‘lishi esa hatto odatdagi taomlardan keyin ham paydo bo‘lishi mumkin. Bunday belgilar alomatlarning umumiy manzarasini baholashni talab qiladi.

Tashxis qanday qo‘yiladi? Shifokor shikoyatlarni, alomatlarning xususiyatini va tekshiruv natijalarini baholaydi. Zarur bo‘lsa, boshqa sog‘liq muammolarini istisno qilishga yordam beradigan tekshiruvlar tayinlanadi. Tibbiy tekshiruv ITS deb noto‘g‘ri baholanib, aslida boshqa davolash yondashuvini talab qiladigan holatni o‘tkazib yubormaslik uchun zarur.

Shikoyatlar qancha vaqtdan beri davom etayotganiga e’tibor bering. Agar xarakterli alomatlar to‘rt haftadan ko‘proq saqlansa, terapevt yoki gastroenterologga murojaat qilish kerak. Noqulaylik odatiy hayotingizga xalaqit beradigan darajada kuchayishini kutmang.

Ovqatlanish bo‘yicha mustaqil tajribalar ham kuzatuvlar bilan birga olib borilishi kerak. Agar muayyan mahsulotni chiqarib tashlaganingizdan keyin qorin og‘rig‘i to‘xtasa, bu o‘zgarishni yozib qo‘ying va natija qancha vaqt saqlanganini belgilang. Bunday ma’lumotlar shifokorga vaziyatni yaxshiroq tushunish va keyingi davolash rejasini tanlashda yordam beradi.

Ichak ta’sirlanish sindromida nimalarni yeyish mumkin va nimalardan voz kechgan ma’qul?

ITSda ovqatlanish tartibi individual ravishda tanlanadi. Bu holatdagi barcha odamlarga birdek mos keladigan universal menyu yo‘q. Bir odam sabzavot va mevalarni bemalol o‘zlashtirsa, boshqasida ularning ayrimlari kuchli gaz hosil bo‘lishi yoki ich ketishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Ovqatlanish kundaligini yuritishdan boshlang. Nima yeganingiz va ichganingizni, ovqatlanish vaqtini, noxush sezgilar qachon paydo bo‘lganini va ich kelishidagi o‘zgarishlarni yozib boring. Hatto odatdagi mahsulotlarni ham qayd etib, muntazam yozuv yuriting. Biroz vaqt o‘tgach, ayrim taomlar o‘zingizni yomon his qiladigan davrlarga muntazam to‘g‘ri kelishini sezishingiz mumkin.

Odatda ratsionga nimalarni kiritish mumkin?

Asos sifatida sog‘lom va muvozanatli ovqatlanish mos keladi. Qorin dam bo‘lishi va spazmlarga moyillik bo‘lsa, shifokorlar suli bo‘tqasiga e’tibor berishni tavsiya qiladilar. Ayniqsa, odam suli mahsulotlarini yaxshi o‘zlashtirsa, u nonushta uchun qulay tanlov bo‘lishi mumkin.

Qabziyatda eruvchan oziq tolalariga boy mahsulotlar foydali. Bularga suli, dukkaklilar, sabzi, po‘stlog‘i archilgan kartoshka va maydalangan yoki butun zig‘ir urug‘i kiradi. Bunday mahsulotlarni asta-sekin ratsionga qo‘shing va ichak reaksiyasini kuzating. Oziq tolalari miqdorini keskin oshirish gaz hosil bo‘lishini va noxush sezgilarni kuchaytirishi mumkin. Shu sababli imkon qadar ko‘p kletchatka yeyishga intilishdan ko‘ra, organizmning mahsulotlarni qanday o‘zlashtirishiga qarab ish tuting.

Agar ich ketishi ustunlik qilsa, tavsiyalar boshqacha bo‘ladi. Bunday holatda kletchatkasi ko‘p mahsulotlar, jumladan, butun donli mahsulotlar, yong‘oqlar va urug‘lar miqdorini vaqtincha kamaytirish kerak bo‘lishi mumkin. Ich ketganda yo‘qotilgan suyuqlik o‘rnini to‘ldirish ayniqsa muhim.

Qaysi mahsulotlar ahvolni yomonlashtirishi mumkin?

Gaz hosil bo‘lishi kuchayganda va spazmlar kuzatilganda karam, brokkoli, gulkaram, Bryussel karami, loviya va piyozni organizm qanchalik yaxshi o‘zlashtirishini tekshirib ko‘rish kerak. ITS bilan yashaydigan ayrim odamlar uchun bu mahsulotlarni hazm qilish qiyin bo‘lishi mumkin. Shuningdek, quyidagi mahsulotlarga ham e’tibor qarating:

• yog‘li taomlar;
• achchiq mahsulotlar;
• kuchli qayta ishlangan oziq-ovqatlar;
• alkogol;
• gazlangan ichimliklar;
• sorbitol shirinlashtirgichi mavjud mahsulotlar;
• haddan tashqari ko‘p qahva va achchiq choy.

Yuqorida sanab o‘tilgan barcha mahsulotlarni bir vaqtda chiqarib tashlash shart emas. O‘zingizni yomon his qilishingizga ko‘proq mos keladigan mahsulotlarni tanlang va avvalo aynan shu ovqatlanish odatlarini o‘zgartirishdan boshlang. Agar non, sut mahsulotlari, mevalar, yormalar va sabzavotlarning aksariyatini birdan chiqarib tashlasangiz, qaysi o‘zgarish haqiqatan yordam berganini tushunish qiyin bo‘ladi.

Mahsulotlarning o‘zlashtirilishini tekshirishda izchil harakat qilish foydali: avval ratsionning bitta tarkibiy qismini o‘zgartiring, keyin natijani baholang va kuzatuvlaringizni yozib qo‘ying. Mahsulotni bir muddat chiqarib tashlaganingizdan so‘ng, uni yana ratsionga qo‘shib, organizm reaksiyasini kuzatishingiz mumkin. Shu tariqa asta-sekin sizga mos taomlar va mahsulotlarning individual ro‘yxati shakllanadi.

Ichish tartibini qanday tashkil qilish kerak?

ITSda yetarli miqdorda suyuqlik ichishni unutmaslik muhim. Shifokorlar tavsiya qiladigan mo‘ljal — individual tibbiy cheklovlar bo‘lmasa, kuniga taxminan 1,5 litr ichimlik. Oddiy suv va kofeinsiz ichimliklar mos keladi.

Suyuqlikning asosiy qismini bir yo‘la ichish o‘rniga, kun davomida teng taqsimlagan ma’qul. Ertalabni bir stakan suv bilan boshlash, ovqatlanish oralig‘ida oz-ozdan ichish va kun davomida shu tartibni saqlash mumkin. Agar ovqatdan oldin ko‘p suv ichish qorin to‘lib ketgandek his qilishni kuchaytirsa, aynan ovqatlanish oldidan katta hajmda suv ichishga o‘zingizni majburlamang.

Agar ich ketishi bezovta qilsa, suvsizlanish xavfi tufayli yo‘qotilgan suyuqlik o‘rnini to‘ldirish alohida ahamiyat kasb etadi. Qabziyatda ham suv najasni yumshatishga yordam beradi. Muntazam suv ichish zo‘rayish paytidagi bir martalik chora emas, balki kundalik tartibning bir qismiga aylanishi kerak.

Noqulaylikni kamaytirish uchun uyda ovqatlanishni qanday tashkil qilish kerak?

Ichak ta’sirlanish sindromida organizmning o‘ziga xos reaksiyalarini kuzatib borish kerak. Shu sababli uy sharoitida ratsion bilan ishlash qat’iy taqiqlardan emas, balki izchil o‘zgarishlardan boshlanadi.

Birinchi qoida — muntazam ovqatlanish.

Ovqatlanish vaqtlarini o‘tkazib yubormang va tartibsiz ovqatlanmaslikka harakat qiling. Uzoq tanaffuslar alomatlarni nazorat qilishni qiyinlashtirishi mumkin. O‘zingizga qulay kun tartibini tanlang va unga rioya qiling. Kundalikda ichak muntazam ovqatlanishga qanday munosabat bildirayotganini qayd etib boring.

Ikkinchi qoida — ovqatni shoshilmasdan yeyish.

Xotirjam ovqatlaning, taomni yaxshilab chaynang va to‘yganingizni his qilishingizga e’tibor bering. Tez ovqatlanish havo yutishga olib kelishi mumkin, bu esa qorin dam bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shoshilish yoki ovqatlanish paytida doimiy tashvish va zo‘riqish bilan bog‘liq ishlarni bajarish shart emas.

Uchinchi qoida — ratsionni izchil o‘zgartirish.

Agar muayyan mahsulot bilan noxush sezgilar o‘rtasida bog‘liqlikni sezsangiz, uni vaqtincha chiqarib tashlang va natijani kuzating. Bir vaqtning o‘zida bir nechta katta mahsulot guruhlarini ratsiondan olib tashlamang. Ovqatlanishni asta-sekin o‘zgartirsangiz, qaysi mahsulotlar alomatlarni haqiqatan qo‘zg‘atayotganini, qaysilarini esa kundalik menyuda qoldirish mumkinligini aniqlash osonroq bo‘ladi.

To‘rtinchi qoida — jismoniy faollikni saqlash.

Muntazam sayr qilish, imkoniyatga mos badantarbiya va boshqa qulay jismoniy mashqlar umumiy tetiklikni saqlashga yordam beradi hamda ovqat hazm qilish tizimiga kundalik g‘amxo‘rlikning bir qismi bo‘lishi mumkin. Qo‘shimcha noqulaylik tug‘dirmaydigan va odatiy turmush tarzingizga mos keladigan mashg‘ulotlarni tanlang.

Beshinchi qoida — dam olishga e’tibor berish.

Stress va xavotir ichak alomatlarining kuchayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Xotirjam sayr qilish, nafas mashqlari, to‘laqonli uyqu va dam olishga vaqt ajratish odati kundalik zo‘riqishni kamaytirishga yordam beradi. Har bir ovqatlanishni sinovga aylantirmang: organizm reaksiyalarini xotirjam va izchil kuzating.

Agar ovqatlanishdagi o‘zgarishlar va retseptsiz sotiladigan vositalar yordam bermasa, shifokor boshqa yordam usullarini taklif qilishi mumkin. Ba’zan ovqatlanish bo‘yicha mutaxassis yoki gastroenterolog maslahati kerak bo‘ladi. Shifokor buyurgan dorilarni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang.

Ichak ta’sirlanish sindromida men qanday maslahatlar beraman?

Ellik yildan ortiq amaliyotim davomida ovqat hazm qilish bilan bog‘liq muammolarda nafaqat alohida mahsulotlarga, balki kundalik ovqatlanishning barcha jihatlariga e’tibor berish muhimligiga amin bo‘ldim. Quyida kitoblarimda bayon qilgan bir nechta tamoyillarni keltiraman. Bu ovqatlanish va turmush tarzini tashkil etishga oid naturopatik yondashuvimdir.

Birinchidan. Muntazam suv ichish tartibini saqlang.

Kitoblarimda men suvni ichak faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi birinchi vosita deb atayman. Ertalabni bir stakan iliq suv bilan boshlashni, uni shoshilmasdan, oz-ozdan ichishni va oddiy suv o‘rniga choy yoki qahva ichmaslikni maslahat beraman. Men suyuqlik yetishmasligini ovqat hazm bo‘lgan massalarning ichak bo‘ylab harakatlanishi qiyinlashishi va ich kelishining muntazam bo‘lmasligi bilan bog‘layman. Tajribamga ko‘ra, kun davomida suvni bir tekis ichish odati ovqatlanish va ovqat hazm qilish tizimiga g‘amxo‘rlik qilish tartibini izchil yo‘lga qo‘yishga yordam beradi.

Ikkinchidan. Sabzavotlarni ratsionga qo‘shing, lekin ichak reaksiyasini hisobga oling.

Tavsiyalarimda sabzavotlarni tabiiy ovqatlanishning asosiy tayanchlaridan biri deb bilaman. Ularni xom va dimlangan holda iste’mol qilishni maslahat beraman, chunki men oziq tolalariga alohida ahamiyat beraman. Shuningdek, maydalangan zig‘ir urug‘i va ivitilgan qora olxo‘rini ratsionga qo‘shimcha mahsulot sifatida kiritishni ham tavsiya qilaman. ITSda mahsulotlarning organizmga mos kelishini kuzatish muhim: ayrim sabzavotlar, qora olxo‘ri va kletchatkaning ortiqcha miqdori qorin dam bo‘lishini yoki ichning suyuqlashishini kuchaytirishi mumkin.

Uchinchidan. Mahsulotlarning bir-biriga mos kelishiga e’tibor bering.

«Salomatlik alifbosi» kitobimda professor Shelton tizimiga asoslangan alohida ovqatlanish usulini batafsil bayon qilganman. Men oqsilli mahsulotlarni sabzavotlar bilan birga iste’mol qilishni, mevalarni alohida yeyishni va har bir ovqatlanishni buterbrodlar atrofida tashkil qilmaslikni taklif qilaman. Bunday yondashuv ovqat hazm qilish tizimiga tushadigan yuklama va ichakdagi bijg‘ish jarayonlarini kamaytiradi, deb hisoblayman. Bu mening naturopatik qarashim bo‘lib, zamonaviy gastroenterologiyada ITS alomatlarini nazorat qilishning isbotlangan usuli hisoblanmaydi.

To‘rtinchidan. Ovqatlanishni hissiy holatdan ajratmang.

Kitoblarimda xavotir va noxush sezgilarni doimiy kutish ichakning holatiga ta’sir qilishi mumkinligini yozaman. Har bir ovqatlanishni sinovga aylantirmaslikni, xotirjam bo‘lishni va har bir mahsulotdan oldindan qo‘rqmaslikni maslahat beraman. Menimcha, ruhiy holat ovqat hazm qilishga umumiy yondashuvning muhim qismidir. Zamonaviy tibbiyot ham ichak faoliyati va asab tizimi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tan oladi hamda buni ichak va bosh miya o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir orqali tushuntiradi.

Surunkali alomatlar kuzatilganda, ovqatlanish va turmush tarziga oid yondashuvimni tibbiy yordamga qo‘shimcha sifatida ko‘rish kerak, shifokor buyurgan davolashning o‘rnini bosuvchi usul sifatida emas.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Ichak ta’sirlanish sindromida jiddiyroq muammoga ishora qilishi mumkin bo‘lgan belgilarni o‘tkazib yubormaslik muhim. Har qanday og‘riq yoki ich kelishining o‘zgarishi xavfli kasallik borligini anglatmaydi, ammo ayrim belgilar tezroq tibbiy tekshiruvdan o‘tishni talab qiladi.

Qachon shoshilinch tibbiy yordam kerak?

Zudlik bilan tibbiy baholashni talab qiladigan xavotirli belgilar quyidagilar:

• aniq sababsiz sezilarli vazn yo‘qotish;
• orqa chiqaruv teshigidan qon kelishi yoki qonli ich ketishi;
• qorin sohasida qattiq shish yoki bo‘rtma aniqlanishi;
• nafas qisishi, yurak urishining sezilarli tezlashishi va terining noodatiy oqarishi.

Bunday belgilarni avtomatik ravishda ITS bilan izohlash mumkin emas. Ular boshqa kasalliklardan darak berishi mumkin, shuning uchun tibbiy yordamga murojaat qilishni kechiktirmang. Agar ko‘krakdagi og‘riq qo‘lga tarqalsa va sovuq ter bossa, darhol tez yordam chaqiring — bular infarkt belgilari bo‘lishi mumkin.

Qachon rejali ravishda shifokor qabuliga yozilish kerak?

Agar sizda ichak ta’sirlanish sindromi bor deb gumon qilsangiz va xarakterli shikoyatlar to‘rt haftadan ko‘proq davom etsa, terapevt yoki gastroenterologga murojaat qiling. Mutaxassis alomatlarni baholaydi va zarur bo‘lsa, boshqa kasalliklarni istisno qilish uchun tekshiruvlar tayinlaydi.

Ovqatlanishdagi o‘zgarishlar va dorixonada retseptsiz sotiladigan vositalar alomatlarni nazorat qilishga yordam bermasa ham, qayta maslahat olish kerak. Noqulaylikni kamaytirish uchun ko‘plab mahsulotlardan voz kechishga majbur bo‘layotgan bo‘lsangiz ham, shifokorga murojaat qiling. Ehtimol, dietolog yordami yoki qo‘shimcha davolash kerak bo‘lar.

Bu mavzu bilan qanday ishlashim haqida batafsil ma’lumot — «Oshqozon-ichak trakti» sahifasida.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →