Сұр қара бүлдірген: дәрумендері мен пайдалы қасиеттері

Дәрігер Борис Увайдов

Сұр қара бүлдірген — дәмді орман жидегі ғана емес, оның әртүрлі бөліктері халық медицинасында ертеден қолданылып келе жатқан өсімдік. Піскен жемістерінде С дәрумені бар. Оларды жаңадан жеуге, шырынын сығуға, компот, желе және шәрбат дайындауға болады. Жапырақтарын дәстүрлі түрде шай ретінде демдеген, бұтақтарынан қайнатпа әзірлеген, ал тамырларын сыртқа жағуға арналған ысқылау құралдарын дайындау үшін пайдаланған.

Сұр қара бүлдіргеннің қандай пайдасы бар? Жидектерді тағам ретінде пайдалану мен өсімдік шикізатын емдік мақсатта қолданудың айырмашылығы неде? Жемістерін қалай дұрыс жинау керек және кімдер сақ болғаны жөн? Өсімдіктің қасиеттерін, халық арасында белгілі рецептерді және қауіпсіз қолдану ережелерін қарастырайық.

Сұр қара бүлдіргеннің қандай пайдасы бар?

Сұр қара бүлдіргеннің негізгі тағамдық құндылығы оның жемістерімен байланысты. Фитотерапия жөніндегі анықтамалықтарда олардың құрамында С дәрумені бар екені көрсетілген. Жидектер жағымды дәмімен және жабайы өсетін жидектер арасындағы жоғары сапасымен ерекшеленеді.

Алайда халық медицинасында тек жемістері ғана қолданылмаған. Дәстүрлі сипаттамаларда жапырақтары, бұтақтары мен тамырларынан дайындалатын құралдардың рецептері кездеседі. Өсімдіктің әр бөлігі белгілі бір мақсатта пайдаланылған.

Жидектерді күнделікті тағам ретінде жеу мен өсімдіктің қоюланған препараттарын қолданудың айырмашылығын түсіну маңызды. Бұлар — өсімдікті пайдаланудың екі түрлі тәсілі, сондықтан оларға да әртүрлі қарау керек.

Жидектері: С дәрумені және тағамдық қолданылуы.

Сұр қара бүлдіргеннің піскен жемістері шырынды, қою түсті, бетінде өзіне тән көкшіл өңезі болады. Олардың құрамында С дәрумені бар және оларды үй жағдайында әртүрлі өнім дайындауға пайдалануға болады.

Жидектерді:

• жаңадан, жинап алғаннан кейін бірден;
• шырын түрінде;
• компот құрамында;
• желе мен мармелад дайындау үшін;
• шәрбат жасау үшін;
• шарап пен ликер дайындауға арналған шикізат ретінде қолданады.

Піскен қара бүлдіргенді ас мәзіріне қосу тағам түрлерін көбейтіп, табиғи өнімнен С дәруменін алуға мүмкіндік береді.

Дегенмен дәруменнің болуы жидектер суық тиюді, асқазан ауруларын немесе басқа дерттерді өздігінен емдей алады дегенді білдірмейді. Жемістің тағамдық құндылығы мен өсімдік препараттарының емдік әсері — бір нәрсе емес.

Жапырақтары: дәстүрлі шөп шайы.

Ескі фитотерапиялық сипаттамаларда қара бүлдірген және Rubus туысының басқа өкілдерінің жапырақтарынан дайындалатын шай кездеседі. Мұндай сусынды дәстүрлі түрде суық тигенде және асқазан-ішек жолдарында жайсыздық болғанда ішкен.

Бұл — өсімдікті халық медицинасында қолданудың белгілі тәсілдерінің бірі. Алайда дәстүрлі қолданылуы туралы мәліметтер Rubus туысының басқа түрлеріне арналған рецептерді сұр қара бүлдіргенге автоматты түрде қолдануға немесе мұндай шайды дәлелденген дәрі деп санауға негіз болмайды.

Бұтақтары: асқазан шағымдары кезінде халықтық қолданылуы.

Ескі шөппен емдеу кітаптарында сұр қара бүлдірген бұтақтарынан дайындалатын су қайнатпасы сипатталған. Оны дәстүрлі түрде асқазан катары кезінде ішкен.

Бұл — тарихи халық рецепті. Ол өсімдіктің гастрит, асқазан жарасы және ас қорыту жүйесінің басқа аурулары кезінде тиімді екенін дәлелдемейді. Мұндай қайнатпамен дәрігердің тексеруін және тағайындаған емін өз бетіңізше алмастыруға болмайды.

Тамырлары: сыртқа қолдану.

Халықтық сипаттамаларда сұр қара бүлдірген тамырларының араққа дайындалған тұнбасы аталады. Оны ревматизм кезінде сыртқа жағып, денені ысқылау үшін пайдаланған. Бұл тәсілді тұнбаны ішумен шатастырмау маңызды. Сонымен қатар тарихи қолданыс мұндай құралдың ревматизм және басқа буын аурулары кезінде тиімді екенін растамайды. Ауырсыну ұзаққа созылса, үй жағдайындағы ысқылаумен шектелмей, жайсыздықтың себебін анықтау қажет.

Халық медицинасындағы сұр қара бүлдірген: ата-бабаларымыз оны қалай қолданған?

Халықтық фитотерапияда өсімдіктің негізгі бөліктерінің барлығы дерлік пайдаланылған. Бірақ оларды қолдану тәсілдері бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленген. Ең кең таралған әрі түсінікті тәсіл — жемістерін тағам ретінде пайдалану. Піскен жидектерді жаңадан жеген, шырынын сығып, компот, шәрбат, желе және мармелад дайындаған. Ескі анықтамалықтарда бұдан басқа да тәсілдер сипатталған:

• Бұтақтары. Олардан су қайнатпасын дайындаған. Оны дәстүрлі түрде асқазан катары кезінде ішкен.
• Жапырақтары. Суық тигенде және асқазан-ішек жолдарында жайсыздық болғанда шөп шайын дайындау үшін пайдаланған. Мұндай рецептерде Rubus туысының басқа түрлері де аталады.
• Тамырлары. Олардан сыртқа қолдануға арналған, араққа дайындалған тұнба жасаған. Оны ревматизм кезінде денені ысқылауға пайдаланған.
• Жемістері. Оларды тағам ретінде ғана емес, шырын, шәрбат және басқа сусындар дайындау үшін де қолданған.

Халық тәжірибесінде қарлыққан дауыс кезінде қара бүлдірген шырынын пайдалану да аталады. Бұл — жидектерді тағам ретінде қолданудың дәстүрлі тәсілі, тамақ ауруларын емдеудің дәлелденген әдісі емес. Жоғарыда аталған тәсілдердің барлығы халық тәжірибесіне жатады. Олар өсімдіктің бұрын қалай қолданылғанын түсінуге көмектеседі, бірақ әрбір рецепттің тиімділігі мен қауіпсіздігін дәлелдемейді.

Әсіресе тұнбаларға, қою қайнатпаларға және жапырақтардан, бұтақтардан немесе тамырлардан дайындалатын басқа препараттарға сақтықпен қарау керек. Шикізаттың табиғи болуы оларды зиянсыз етеді деген сөз емес.

Егер созылмалы ауру кезінде өсімдік құралдарын қолдануды ойласаңыз, алдымен дәрігермен кеңесіңіз. Мұндай құралдар тағайындалған емнің орнына жүрмеуі керек.

Суық тигенде сұр қара бүлдіргенді жеуге бола ма?

Иә, жеке көтере алмаушылық болмаса, піскен жидектерді кәдімгі тағам ретінде жеуге болады. Ескі шөппен емдеу кітаптарында суық тигенде қара бүлдірген және Rubus туысының басқа түрлерінің жапырақтарынан шай дайындау да сипатталған. Қарлыққан дауыс кезінде қара бүлдірген шырынын дәстүрлі түрде пайдаланған.

Алайда тағамдық сусын мен дәрілік құралдың айырмашылығын түсіну қажет. Жидектер мен шырынды ас мәзіріне қосуға болады, бірақ олар тамақ пен тыныс алу жолдарының ауруларын емдеуді алмастырмайды.

Дене қызуы жоғарыласа, тыныс алу қиындаса немесе жалпы жағдай айтарлықтай нашарласа, дәрігерге қаралу қажет.

Сұр қара бүлдіргенді қалай дұрыс демдеу керек?

Ең алдымен, нақты нені дайындағыңыз келетінін анықтап алған жөн: жидектерден сусын ба, әлде жапырақтардан дайындалатын дәстүрлі шөп шайы ма?

Жидектерден сусын.

Сұр қара бүлдіргеннің піскен жидектерін жаңадан жеуге, сондай-ақ компот, шырын, желе және шәрбат дайындауға пайдалануға болады. Бұл — анықтамалықтарда сипатталған жемістерді қолданудың ең түсінікті тәсілі.

Мұндай сусынды емдік тұнбамен шатастырмаңыз. Күнделікті тағам ретінде пайдаланғанда жидектерді компотқа және басқа жеміс сусындарына қосуға болады.

Жапырақтардан шай.

Ескі фитотерапия еңбектерінде қара бүлдірген және Rubus туысының басқа өкілдерінің жапырақтарынан шай дайындау сипатталған. Оны дәстүрлі түрде суық тигенде және асқазан-ішек жолдарында жайсыздық болғанда ішкен.

Алайда қолда бар анықтамалық сипаттамаларда дәл сұр қара бүлдірген жапырақтарына арналған нақты рецепт жоқ: шикізат пен судың арақатынасы, дайындау уақыты және емдік мөлшері белгіленбеген. Сондықтан бір стақан суға жапырақтың қанша мөлшерін салу керектігін өз бетімізше ойдан шығару дұрыс болмайды.

Егер мақсатыңыз дәл емдік сусын дайындау болса, оның қоюлығын және қанша уақыт ішу керектігін өз бетіңізше белгілемеңіз. Бұл әсіресе созылмалы аурулары бар және үнемі дәрі қабылдайтын адамдар үшін маңызды.

Бұтақтардан қайнатпа.

Ескі шөппен емдеу кітаптарында асқазан катары кезінде сұр қара бүлдірген бұтақтарының су қайнатпасы аталады. Бірақ оны дайындаудың нақты әдісі көрсетілмеген. Сондықтан шикізат мөлшері мен қайнату уақытын өз бетіңізше таңдап, бұл рецептіні үй жағдайындағы емдеу тәсіліне айналдырмаған жөн.

Менің тәжірибелік кеңесім: күнделікті тұтыну үшін піскен жидектер мен кәдімгі тағамдық өнімдерді таңдаңыз. Жапырақтар, бұтақтар мен тамырлар — басқа өсімдік шикізаты. Оларды қолданғанда қауіпсіздік мәселесіне жеке назар аудару қажет.

Сұр қара бүлдіргенді қалай жинап, дайындау керек?

Сұр қара бүлдіргеннің жемістері біртіндеп піседі. Бір бұтаның өзінде жасыл, қызара бастаған және толық піскен жидектерді қатар көруге болады. Сондықтан жемістерді бірнеше рет жинайды. Ботаникалық анықтамалықтардың мәліметтері бойынша, жинау кезеңі шілде — қыркүйек айларына сәйкес келеді. Осы уақытта бұталарда өзіне тән сұр өңезі бар қою көкшіл-қара жемістер пайда болады. Жинау кезінде бірнеше ережені ескерген жөн.

1. Піскен жидектерді таңдаңыз. Толық піскен жемістердің түсі қою болады, олар шырынды болып, өзіне тән сұр өңезге ие болады.

2. Әр жемісті қарап шығыңыз. Тағамға бұзылу белгілері жоқ, зақымданбаған жидектерді пайдаланыңыз.

3. Өсімдікті дұрыс анықтаңыз. Басқа ұқсас түрді емес, дәл сұр қара бүлдіргенді жинап жүргеніңізге көз жеткізіңіз.

4. Жинау орнын ескеріңіз. Ластану қаупі бар жерлерден өсімдік жинамаңыз.

5. Қолыңызды қорғаңыз. Сабақтары, жапырақ сағақтары және өсімдіктің басқа бөліктері тікенекті болады.

Сұр қара бүлдіргеннің басқа туыстас өсімдіктерден ажыратуға көмектесетін ерекшеліктері бар. Сабақтарында сұрғылт өңез байқалады, тікенектері қылшық тәрізді, ал жемістері көкшіл балауыз өңезбен жабылған.

Егер өсімдікті дұрыс анықтағаныңызға сенімді болмасаңыз, оны өз бетіңізше жинаудан бас тартқан дұрыс. Жабайы өсетін түрлерді шатастыру жарамсыз шикізатты пайдалануға әкелуі мүмкін.

Жиналған жидектерді қалай пайдалануға болады?

Жаңа жиналған жемістерді бірден жеуге болады. Жидек көп болса, олардан үй жағдайында түрлі өнім дайындайды.

Анықтамалық әдебиеттерде мынадай нұсқалар көрсетілген:

• шырын;
• компот;
• шәрбат;
• желе;
• мармелад;
• шарап;
• ликер.

Қара бүлдіргенді жаңадан жеуге ғана емес, үй жағдайында әртүрлі өнім дайындауға да пайдалануға болады.

Жапырақтарды, бұтақтар мен тамырларды тағамдық жемістерден бөлек қарастырған жөн. Олардың дәстүрлі түрде қолданылғаны жиналған кез келген шикізатты дәрілік құрал дайындау үшін қауіпсіз пайдалануға болады дегенді білдірмейді.

Шикізатты дайындағанда оның тазалығын қадағалап, шығу тегі белгісіз өсімдік материалын қолданбаңыз.

Сұр қара бүлдіргенді шетелден қалай табуға болады

Ресейден тыс жерлерде сұр қара бүлдіргенді әртүрлі атаулармен іздеуге болады. Оны қара бүлдірген мен таңқурайдың басқа түрлерімен шатастырмас үшін латынша атауына назар аударыңыз.

Өсімдік қалай аталады:

• АҚШ: European dewberry, dewberry, blue bramble.
• Германия: Kratzbeere, Acker-Brombeere, bereifte Brombeere.
• Франция: ronce bleue, ronce bleuâtre, petite ronce.
• Латынша атауы: *Rubus caesius L.*

Қандай түрде сатылады:

• Жемістері — жаңа немесе мұздатылған күйде, сирек кептірілген түрде.
• Жапырақтары — сусымалы кептірілген шикізат немесе шай қалташалары түрінде.
• Тұнбалары — шөп өнімдерін сататын мамандандырылған дүкендерде.
• Капсулалар мен таблеткалар сирек кездеседі.

Қайдан іздеуге болады:

• АҚШ-та — пайдалы тағам дүкендерінен, шай дүкендері мен шөп өнімдері сатылатын дүкендерден.
• Германияда — Reformhaus дүкендерінен, шай дүкендері мен Apotheke дәріханаларынан.
• Францияда — herboristeries, magasins bio және шай дүкендерінен.
• Интернетте — дәрілік өсімдік шикізатын сататын мамандандырылған дүкендерден.

Қаптамадан нені тексеру керек:

• Латынша атауы *Rubus caesius L.* болуы керек, жай ғана blackberry немесе mûre деп жазылғаны жеткіліксіз.
• Өсімдіктің қай бөлігі пайдаланылғанын: жемістері, жапырақтары немесе тамырлары.
• Құрамын, шыққан елін, жарамдылық мерзімін, партия нөмірін және өндіруші туралы мәліметтерді.

Маңызды: кәдімгі қара бүлдірген (*Rubus fruticosus agg.*) және таңқурай жапырағы (*Rubus idaeus*) — басқа өсімдіктер. АҚШ-та өсімдік қоспалары тағамдық қоспалар ретінде реттеледі, ал Германия мен Францияда талаптар өнімнің тағам немесе дәрілік құрал ретінде сатылуына байланысты өзгереді.

Сұр қара бүлдірген: қарсы көрсетілімдері және сақтық шаралары

Піскен жидектер мен қоюланған өсімдік препараттарын қолдануға әртүрлі тұрғыдан қарау керек. Жемістерді кәдімгі тағам ретінде жеуді тұнбалар мен қайнатпаларды қабылдаумен теңестіруге болмайды. Жапырақтарды, бұтақтар мен тамырларды емдік мақсатта қолданғанда сақтық қажет. Мұндай препараттардың қауіпсіздігі мен қолайлы мөлшері жеткілікті зерттелмеген.

Аллергия.

Қара бүлдіргенге немесе Раушангүлділер тұқымдасының басқа өсімдіктеріне аллергияңыз белгілі болса, реакция тудыратын өнімнен бас тарту қажет. Аллергиялық белгілер теріге және ағзаның басқа жүйелеріне әсер етуі мүмкін.

Жидектерді немесе өсімдік препаратын қолданғаннан кейін жағымсыз реакция байқалса, құралды пайдалануды тоқтатыңыз.

Асқазан-ішек жолдарының аурулары.

Жапырақтары мен тамырларында илік заттар бар. Сезімтал адамдарда қоюланған препараттар жүрек айнуын, құсуды, іштің жайсыздануын немесе іш қатуды тудыруы мүмкін. Ас қорыту жүйесінің созылмалы аурулары кезінде мұндай құралдарды қолданар алдында дәрігермен кеңесу қажет.

Жүктілік және бала емізу кезеңі.

Жүктілік және бала емізу кезінде өсімдік шикізатын емдік мөлшерде қолданудың қауіпсіздігі жеткілікті зерттелмеген.

Сондықтан бұл кезеңде тұнбаларды, қайнатпаларды және қоюланған экстрактілерді дәрігермен келіспей қолданбаған жөн. Піскен жидектерді тағам ретінде жеу мен өсімдік препараттарын емдік мөлшерде қолдану — екі бөлек нәрсе.

Балалар жасы.

Сұр қара бүлдірген жапырақтары мен тамырларын емдік мақсатта қолданудың қауіпсіздігі мен мөлшері туралы деректер жеткіліксіз. Балаларға қоюланған қоспаларды, тұнбаларды және күшті шөп шайларын өз бетіңізше бермеңіз. Мұндай құралдарды қолдану мүмкіндігін педиатрмен талқылау қажет.

Дәрі қабылдау.

Сұр қара бүлдіргеннің дәрілік препараттармен өзара әрекеттесуі туралы сенімді клиникалық деректер жеткіліксіз.

Илік заттар кейбір заттардың, соның ішінде темірдің сіңуін төмендетуі мүмкін. Сондықтан өсімдік препараттарын қолданғанда оларды қатар қабылданатын құралдардың сіңуіне ықтимал әсерін ескеру қажет.

Варфарин, дигоксин және химиотерапия препараттарын қабылдайтын адамдарға қатысты бөлек ескерту бар. Бұл сұр қара бүлдіргенмен ғана байланысты екені анықталған өзара әрекеттесу емес, мұндай ем аясында өсімдік құралдарын қолданған кездегі жалпы сақтық шарасы.

Тұнбаларды, қайнатпаларды және басқа өсімдік препараттарын қолданар алдында емдеуші дәрігермен немесе фармацевтпен кеңесу қажет.

Қант диабеті, қан қысымының жоғарылауы, жүрек, қалқанша без аурулары және басқа созылмалы жағдайлар кезінде жидектерді тағам ретінде жеуді емдеумен шатастырмаңыз. Егер тағайындалған емге қосымша ретінде өсімдік препараттарын қолдануды ойласаңыз, алдымен маманмен келісіңіз. Дәрігер тағайындаған дәрілерді өз бетіңізше тоқтатпаңыз.

Қандай белгілерді елемеуге болмайды?

Қайталанатын құсу, іштің қатты ауыруы, сарғаю, бөртпе, тыныс алудың қиындауы немесе әдеттен тыс қан кету байқалса, өсімдік препаратын қолдануды тоқтатып, медициналық көмекке жүгініңіз. Тыныс алудың қиындауы мен әдеттен тыс қан кету әсіресе шұғыл медициналық тексеруді қажет етеді. Мұндай белгілерді үй жағдайындағы құралдармен емдеуге тырыспаңыз.

Қай кезде дәрігерге қаралу керек

Тіпті жабайы өсетін өсімдіктерді де ақылмен пайдалану қажет. Өнімнің табиғи болуы жанама реакциялар болмайтынына кепілдік бермейді. Бұл әсіресе қоюланған экстрактілерге, тұнбалар мен қайнатпаларға қатысты. Төмендегі жағдайларда дәрігермен кеңесу қажет:

• Жидектерді немесе өсімдік препаратын қолданғаннан кейін аллергиялық реакция пайда болды.
• Жүрек айнуы, құсу, іштің ауыруы немесе ас қорыту жүйесінде басқа да ұзаққа созылатын бұзылыстар байқалды.
• Сарғаю, іштің қатты ауыруы немесе әдеттен тыс қан кету пайда болды.
• Бөртпе шықты немесе тыныс алу қиындады. Тыныс алу қиындаған жағдайда шұғыл медициналық көмек қажет.
• Сіз жүкті болсаңыз немесе бала емізсеңіз және қара бүлдіргенді емдік мөлшерде қолдануды ойласаңыз.
• Балаға үй жағдайында дәрілік құрал дайындау үшін жапырақтарын немесе тамырларын пайдаланғыңыз келсе.
• Дәрілерді тұрақты қабылдасаңыз немесе созылмалы аурудан емделіп жүрсеңіз.
• Өсімдік препараттарын дозасын дәл сақтау ерекше маңызды дәрілермен бірге қолдануды жоспарласаңыз.

Ас қорыту жүйесінің ұзаққа созылған бұзылыстарын, буын ауруларын және диагноз қоюды қажет ететін басқа белгілерді қара бүлдірген қайнатпаларымен өз бетіңізше емдемеңіз. Алдымен жайсыздықтың себебін анықтау қажет.

Жабайы өсімдіктерді өз бетіңізше жинағанда түрін қате анықтау және өсімдік шикізатының ластануы сияқты қауіптер де бар. Шығу тегі белгісіз шикізаттан үй жағдайында дәрілік құрал дайындамаңыз.

Автордан

Мен өз жұмысымда әрдайым бір маңызды айырмашылыққа назар аударамын: өсімдікті күнделікті тағамның бір бөлігі ретінде пайдалану бір басқа, оған емдік қасиет телінетін өсімдік препаратын қолдану бір басқа.

Сұр қара бүлдірген — осы айырмашылықты жақсы көрсететін мысал. Оның піскен жидектерінде С дәрумені бар, дәмі жағымды және олардан үй жағдайында түрлі өнім дайындауға болады. Бұл — түсінікті әрі дәстүрлі тағамдық қолданылу тәсілі.

Ал жапырақтары, бұтақтары мен тамырларына қатысты жағдай басқаша. Оларды пайдалану ескі фитотерапиялық анықтамалықтарда сипатталған, бірақ тарихи рецепттің болуы оның нақты мөлшері, тиімділігі мен қауіпсіздігі белгілі дегенді білдірмейді.

Менің ойымша, жабайы өсімдіктерге ерекше емдік қасиеттерді орынсыз телімей, сонымен бірге олардың тағамдық құндылығы мен халық дәстүріндегі орнын ұмытпау маңызды. Дұрыс көзқарас өсімдікті нақты анықтаудан, оны қандай мақсатта қолданатыныңызды түсінуден және өсімдік шикізатының шектеулерін құрметтеуден басталады.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Барлық дәрілік шөптер тақырып бойынша →

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →