Cho‘pon xaltachasi: xususiyatlari va qo‘llanilishi
Dr. Boris Wydoff
Cho‘pon xaltachasi (Capsella bursa-pastoris) — fitoterapiyada an’anaviy ravishda, avvalo qon to‘xtatuvchi vosita sifatida ishlatiladigan yovvoyi o‘simlik. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, bu o‘t tarkibida bursin va organik kislotalar mavjud. O‘simlik damlama va suyuq ekstrakt ko‘rinishida qo‘llanilishi o‘simlikshunoslik manbalarida tasvirlangan.
Bu qanday o‘simlik va uni qanday tanish mumkin?
Oddiy cho‘pon xaltachasi ko‘pchilikka oddiy begona o‘t sifatida tanish. U inson yashaydigan joylar yaqinida o‘sadi, shu bilan birga fitoterapiyada uzoq vaqtdan beri o‘rganilayotgan dorivor o‘simliklarga kiradi.
Ma’lumotnomalardagi tavsiflarga ko‘ra, o‘simlik sobiq SSSR hududining deyarli barcha joylarida tarqalgan. Istisno sifatida Sibirning ayrim shimoliy hududlari va O‘rta Osiyo keltiriladi. Cho‘pon xaltachasi dalalarda, tomorqalarda, uy-joylar yaqinida, yo‘l chetlari va ariqlar bo‘yida uchraydi.
Nomlanishi mevalarining shakli bilan bog‘liq. Ular cho‘ponlar olib yurgan kichik xaltachalarga o‘xshaydi. Dorivor maqsadlarda o‘simlikning o‘ti — yer ustki qismi ishlatiladi.
Dorivor o‘simliklar ma’lumotnomalarida turli o‘simliklarda turli qismlar ishlatilishi qayd etiladi: ayrimlarida gullar, boshqalarida barglar yoki ildizlar olinadi. Cho‘pon xaltachasida esa aynan o‘ti yig‘ib olinadi.
O‘simlik oziq-ovqat sifatida ham qo‘llanadi. Yosh barglari ayrim mamlakatlarda salatlar, sho‘rvalar, achchiq souslar, okroshka, kvas va boshqa ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi. Urug‘lari xantal va qalampir o‘rnini bosishi mumkin.
Cho‘pon xaltachasidan foydalanish tarixi
Cho‘pon xaltachasi qadim zamonlardan beri dorivor o‘simlik sifatida ma’lum. Dorivor o‘simliklar haqidagi tavsiflarda undan Qadimgi Yunoniston va Rim davridayoq foydalanilgani ko‘rsatilgan. Qadimgi tabobatda o‘simlik bachadon bilan bog‘liq holatlarda qo‘llanishi bilan bog‘langan.
O‘rta asrlarda Yevropada cho‘pon xaltachasi qon to‘xtatuvchi o‘simlik sifatida ishlatilgan. Qadimgi rus o‘simlikshunoslik kitoblarida uning «har qanday qon ketishga qarshi» qo‘llanilishi tasvirlangan. Birinchi jahon urushi yillarida o‘simlikka qiziqish yana oshgan, chunki qon ketish holatlarida ishlatiladigan vositalarga ehtiyoj kuchaygan.
Cho‘pon xaltachasini boshqa o‘simliklardan qanday ajratish mumkin?
Cho‘pon xaltachasi inson yashaydigan joylar yaqinida tez-tez uchraydigan va boshqa begona o‘tlar orasida ham o‘sishi mumkin bo‘lgan o‘simlikdir. Uni cho‘pon xaltachasiga o‘xshash kichik, yassi, uchburchak shakldagi dukkaklari orqali tanish mumkin.
Yig‘ish vaqtida aynan cho‘pon xaltachasi yig‘ilganiga ishonch hosil qilish muhim. Dorivor xomashyo uchun bargli va gulli novdalardan iborat o‘t ishlatiladi.
Cho‘pon xaltachasi: foydasi va o‘simlikshunoslar tasvirlagan xususiyatlari
Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, cho‘pon xaltachasining asosiy an’anaviy qo‘llanilishi qon to‘xtatuvchi ta’siri bilan bog‘liq.
Qadimgi o‘simlikshunoslik manbalarida o‘simlik turli kelib chiqishga ega qon ketishlarda ishlatiladigan vosita sifatida tasvirlangan. Xalq tabobatida o‘t va o‘simlik sharbati o‘pka, oshqozon va ichak qon ketishlarida qo‘llangan.
Ma’lumotnomalarda cho‘pon xaltachasi o‘ti tarkibida bursin alkaloidi borligi ham ko‘rsatiladi. Uning tarkibida bursin kislotasi, askorbin kislotasi, olma va limon kislotalari, shuningdek kam o‘rganilgan boshqa moddalar tasvirlangan.
Men shuni ta’kidlamoqchiman: o‘simlikdan an’anaviy foydalanish u tekshiruv yoki davolash o‘rnini bosadi degani emas. Qon ketganda holat sababini shifokor bilan aniqlash muhim.
O‘simlik organizmning turli tizimlari uchun nimasi bilan qiziq?
Dorivor o‘simliklar haqidagi kitoblarda cho‘pon xaltachasi avvalo qon aylanish tizimi bilan bog‘lanadi. U an’anaviy ravishda qon ketishni to‘xtatish uchun ishlatilgan o‘simlik sifatida tasvirlanadi. O‘simlikshunoslik manbalarida ayollar salomatligi bilan bog‘liq holatlarda qo‘llanishi ham alohida eslatiladi. Xalq amaliyotida o‘simlik bachadondan qon ketishi va og‘riqli hayz paytida ishlatilgan. Biroq har qanday qon ketish tibbiy baholashni talab qiladi. Ayniqsa kuchli, takrorlanadigan yoki noodatiy holatlarda bu juda muhim. Cho‘pon xaltachasi tashxis o‘rnini bosmasligi kerak.
Xalq tabobatining ayrim tavsiflarida o‘simlikdan turli holatlarda, jumladan oshqozon kasalliklari, bosim, jigar kasalliklari, siydik chiqarish tizimi muammolari va bo‘g‘im shikoyatlarida foydalanish uchraydi. Bunday ma’lumotlar an’anaviy qo‘llashga tegishli. Surunkali kasalliklarda o‘simlikni faqat belgilangan davolashga qo‘shimcha sifatida ko‘rib chiqish mumkin, qo‘llashni shifokor bilan kelishib oling, dorilarni bekor qilmang.
Bu o‘simlik qanday qo‘llanadi va qaysi shakllarda ishlatiladi?
Dorivor o‘simliklar ma’lumotnomalariga ko‘ra, cho‘pon xaltachasi o‘tidan tayyorlangan vositalar ko‘rinishida qo‘llanadi. Suvli qaynatma va suyuq ekstrakt kabi shakllari tasvirlangan. Ma’lumotnomalardan birida cho‘pon xaltachasi o‘tining suvli qaynatmasi qon to‘xtatuvchi vosita sifatida ko‘rsatilgan.
Shuningdek, o‘simlikshunoslik manbalarida cho‘pon xaltachasi boshqa o‘simliklar bilan birga kiritilgan ko‘p komponentli qaynatmalar ham tasvirlanadi. Bunday variantlardan birida qaynatma ichki va tashqi ravishda qon to‘xtatuvchi vosita sifatida ishlatilgan.
Men o‘simliklardan murakkab yig‘malarni mustaqil tayyorlashni tavsiya qilmayman. Har bir o‘simlikning o‘ziga xos qo‘llash xususiyatlari va xavfsizlik cheklovlari bor.
Cho‘pon xaltachasini qanday damlash kerak?
Ma’lumotnomalarda cho‘pon xaltachasidan suvli qaynatma shaklida foydalanish ko‘rsatilgan. Biroq uy sharoitida ichimlik tayyorlash uchun suv va o‘tning aniq nisbati tavsiflarda berilmagan. Shu sababli mustaqil tayyorlash uchun universal dozani aytib bo‘lmaydi. Dorixona preparatini tanlashda ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalariga amal qilish kerak. Agar inson dori qabul qilsa, surunkali kasalliklarga ega bo‘lsa yoki o‘simlikni uzoq vaqt ishlatmoqchi bo‘lsa, qo‘llashni mutaxassis bilan muhokama qilgani ma’qul.
Cho‘pon xaltachasini qanday ichish va qabul qilish kerak?
O‘simlikshunoslik manbalarida qaynatma va suyuq ekstraktdan foydalanish tasvirlangan. Qo‘llash tartibi preparatning aniq shakliga bog‘liq. Kuchliroq ta’sir olish umidida o‘simlik miqdorini oshirish kerak emas. Katta dozalar noxush reaksiyalar xavfini oshirishi mumkin. Qon ketish bilan bog‘liq holatlarda avvalo muammoning sababini aniqlash muhim. O‘simlik vositasi tibbiy yordamga murojaat qilishni kechiktirmasligi kerak.
Boshqa an’anaviy qo‘llash usullari
Xalq tabobatining eski tavsiflarida cho‘pon xaltachasidan faqat qon ketishlarda foydalanish emas, balki boshqa holatlarda ham qo‘llash eslatiladi. O‘t oshqozon kasalliklari, hazm buzilishlari, siydik chiqarish tizimidagi yallig‘lanish jarayonlari va ayrim boshqa shikoyatlarda ishlatilgan.
Shuningdek, o‘simlikdan gipertoniya, jigar kasalliklari, revmatik holatlar va podagrada foydalanish tasvirlangan. Bu ma’lumotlar an’anaviy qo‘llashga tegishli bo‘lib, kasalliklarni davolash isboti hisoblanmaydi.
Bu o‘t tarkibida nimalar bor?
Fitoterapiya ma’lumotlariga ko‘ra, o‘t tarkibidagi asosiy tasvirlangan moddalar bursin alkaloidi, bursin kislotasi, askorbin, olma va limon kislotalaridir. Shuningdek, yetarlicha o‘rganilmagan boshqa birikmalar ham ko‘rsatilgan. Dorivor o‘simliklar haqidagi kitoblarda faol moddalar dorivor xomashyoning xususiyatlarini belgilashi qayd etiladi. Shu sababli o‘tni yig‘ish, quritish va saqlashda to‘g‘ri usullar muhim.
O‘simlikning oziqaviy qiymati
Cho‘pon xaltachasi nafaqat dorivor o‘simlik sifatida tanilgan. Yosh barglari ayrim mamlakatlarda vitaminlar mavjudligi sababli oziq-ovqat sifatida iste’mol qilinadi. Ular salatlar, sho‘rvalar, souslar va boshqa taomlarga qo‘shiladi. Shuningdek, o‘simlikdan okroshka, kvas va boshqa ichimliklar tayyorlash tasvirlangan. O‘simlik urug‘lari ilgari xantal va qalampir o‘rnida ishlatilgan. Bunday qo‘llash davolovchi xususiyatlari bilan emas, balki oziqaviy sifatlari bilan bog‘liq.
Uni qanday to‘g‘ri yig‘ish va saqlash kerak?
Cho‘pon xaltachasi o‘t sifatida yig‘ib olinadi. Ma’lumotnomalarga ko‘ra, o‘tlar gullash davrida yig‘iladi. Bu davrda ularda faol moddalar miqdori eng ko‘p bo‘ladi. Cho‘pon xaltachasining bargli va gulli novdalari kesib olinadi. O‘tni ildizi bilan sug‘urib olish emas, balki qaychi, o‘roq yoki pichoq bilan kesish tavsiya etiladi.
Bunday usul xomashyo sifatini saqlashga yordam beradi. Sug‘urib olinganda o‘tga tuproq tushadi, bu esa uning holatini yomonlashtiradi. Ayrim o‘simliklarda bunday yig‘ish usuli o‘sadigan joylarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin.
Yig‘ilgandan keyin o‘t darhol quritiladi. Quritilgan xomashyoni namlik va ifloslanishdan himoyalangan sharoitda saqlash kerak. Ishlatishdan oldin o‘tning tashqi ko‘rinishini tekshirish lozim. Xomashyoda buzilish belgilari bo‘lmasligi kerak.
Qon ketishda cho‘pon xaltachasi: nimalar ma’lum?
Xalq tabobatida cho‘pon xaltachasi turli qon ketishlarda an’anaviy ravishda ishlatilgan. Bunday ma’lumotlar eski o‘simlikshunoslik manbalari va dorivor o‘simliklar tavsiflarida uchraydi. Shuningdek, o‘simlikdan bachadondan qon ketish holatlarida foydalanish tasvirlangan. Ammo qon ketish sabablari turlicha bo‘lishi mumkin, shuning uchun bunday vaziyatlarda tibbiy tekshiruv muhim. Cho‘pon xaltachasini faqat belgilangan davolashga qo‘shimcha sifatida ko‘rish mumkin. Qo‘llashni shifokor bilan kelishib oling, dorilarni bekor qilmang.
Chet elda cho‘pon xaltachasini qanday topish mumkin
Chet elda cho‘pon xaltachasini topish bo‘limi
Chet elda cho‘pon xaltachasini qanday topish mumkin
Turli mamlakatlarda cho‘pon xaltachasini mahalliy nomlari bilan izlash mumkin:
AQSh: Shepherd’s purse (shuningdek shepherd’s-purse), lotincha nomi — Capsella bursa-pastoris.
Germaniya: Hirtentäschel, Hirtentäschelkraut (shuningdek Gemeines Hirtentäschel), lotincha nomi — Capsella bursa-pastoris.
Fransiya: Bourse-à-pasteur, bourse à pasteur (shuningdek capselle bourse-à-pasteur), lotincha nomi — Capsella bursa-pastoris.
Odatda quyidagilar sotiladi:
qaynatma tayyorlash uchun quritilgan maydalangan yer ustki o‘t;
choy aralashmalari yoki o‘simlik choyi;
nastoykalar va ona nastoykalari;
o‘simlik kukuni yoki ekstrakti bo‘lgan kapsula va tabletkalar.
O‘simlikni o‘t do‘konlari, dorixonalar, tabiiy mahsulotlar do‘konlari, ixtisoslashgan o‘simlik sotuvchilari va dorixona saytlaridan izlash mumkin.
Qidirishda quyidagilarni tekshirish foydali:
lotincha nomi Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. ko‘rsatilgan bo‘lishi;
o‘simlik qismi: herba, aerial parts, parties aériennes, Kraut yoki blühendes Kraut ekanligi;
mahsulot shakli va konsentratsiyasi.
Sotuv qoidalari mamlakatga qarab farq qiladi: AQShda o‘simlik qo‘shimchalari oziq-ovqat mahsulotlari toifasiga kiradi, Germaniya va Fransiyada esa mahsulot maqomi uning dorivor yoki oziq-ovqat mahsuloti sifatida rasmiylashtirilishiga bog‘liq.
Qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari
Zamonaviy xavfsizlik ma’lumotlariga ko‘ra, cho‘pon xaltachasi insonlarda o‘tkazilgan tadqiqotlarda yetarlicha o‘rganilmagan. Homiladorlik — o‘simlikni qo‘llashdan voz kechish sababi. Undan foydalanish homila tushishi xavfi va bachadon qisqarishlariga ta’sir qilishi mumkinligi ko‘rsatiladi. Emizish davrida ham cho‘pon xaltachasini ishlatmaslik kerak: xavfsizligi haqida ishonchli ma’lumotlar yetarli emas. Bolalarga mutaxassis bilan maslahatlashmasdan o‘simlikdan foydalanish tavsiya etilmaydi, chunki bolalarda xavfsizligi haqida ma’lumot yetarli emas.
Qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lgan insonlar cho‘pon xaltachasini mustaqil ravishda ishlatmasligi kerak. Qalqonsimon bez faoliyatiga ta’sir yoki davolash bilan o‘zaro ta’sir ehtimoli mavjud. Yurak kasalliklari, bosim buzilishlari va yurak urishi tezlashishiga moyillikda ehtiyotkorlik zarur. Ayniqsa katta miqdorda iste’mol qilinganda bosim o‘zgarishi va yurak urishi tezlashishi tasvirlangan. Buyrak toshlari yoki siydik-tosh kasalligi tarixi bo‘lsa, o‘simlikdan foydalanishdan voz kechish kerak.
Dori vositalari bilan mumkin bo‘lgan o‘zaro ta’sirlarni hisobga olish lozim. Qon ivishiga ta’sir qiluvchi vositalar, bosim dorilari, yurak preparatlari, qalqonsimon bez gormonlari va tinchlantiruvchi vositalarni qabul qilishda ehtiyotkorlik talab qilinadi.
Rejalashtirilgan operatsiyadan oldin cho‘pon xaltachasini qo‘llashni kamida 2 hafta oldin to‘xtatish kerak.
O‘simlikning yuqori dozalari xavfsiz hisoblanmaydi. Hayvonlar ustida o‘tkazilgan tadqiqotlarda katta miqdorlarda zaharlanish ta’sirlari: uyquchanlik, qorachiqlarning kengayishi, oyoq-qo‘llar falaji, nafas olish qiyinlashishi va hayvonlarning nobud bo‘lishi tasvirlangan.
Qachon shifokorga murojaat qilish kerak
O‘simlik vositasi tashxis o‘rnini bosmaydi. Kuchli yoki noodatiy qon ketishda, homiladorlik davridagi qon ketishda, kuchli holsizlik, bosh aylanishi, hushdan ketish, ko‘krak og‘rig‘i yoki nafas olish qiyinlashganda shifokorga murojaat qilish kerak.
Agar inson dori qabul qilsa, surunkali kasalliklari, yurak yoki qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lsa, cho‘pon xaltachasini ishlatishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashish zarur. Homilador ayollar, bolalar va o‘simlik tavsiya etilmaydigan holatlarga ega insonlar undan mustaqil foydalanmasligi kerak.
TAHRIRIYATDAN
Maqola fitoterapiya ma’lumotnomalari va dorivor o‘simliklardan an’anaviy foydalanish tavsiflari asosida tayyorlangan. U shifokor maslahati va tibbiy tekshiruv o‘rnini bosmaydi.
Ko'p so'raladigan savollar
Cho‘pon xaltachasi nima uchun foydali va qanday xususiyatlarga ega?
Fitoterapiya ma’lumotlariga ko‘ra, o‘simlik an’anaviy ravishda avvalo qon to‘xtatuvchi vosita sifatida qo‘llanadi.
Cho‘pon xaltachasi nima uchun ishlatiladi?
O‘simlikshunoslik manbalarida cho‘pon xaltachasi o‘ti qon to‘xtatuvchi vosita sifatida qo‘llanishi tasvirlangan.
Cho‘pon xaltachasini qanday damlash kerak?
Ma’lumotnomalarda suvli qaynatma shaklida qo‘llash ko‘rsatilgan, aniq nisbatlar esa muayyan preparatga bog‘liq.
Cho‘pon xaltachasini qanday qabul qilish kerak?
Qaynatma va suyuq ekstraktdan foydalanish tasvirlangan, qo‘llash tartibini mutaxassis bilan kelishish kerak.
Cho‘pon xaltachasining qanday qarshi ko‘rsatmalari bor?
Homiladorlik, emizish davri, mutaxassis maslahatisiz bolalik davri, buyrak toshlari va ayrim holatlarda qo‘llanmaydi.
Qon ketishda cho‘pon xaltachasini ichish mumkinmi?
O‘simlik an’anaviy ravishda qon ketishlarda qo‘llangan, ammo avval shifokor sababni aniqlashi kerak.
Cho‘pon xaltachasi tarkibida nimalar bor?
O‘t tarkibida bursin, bursin kislotasi, askorbin, olma va limon kislotalari mavjud.
Batafsil — shifokor materiallarida
Sog'lom va bemorlar uchun qo'llanma. Dr. Boris Wydoff →Termoyadro shifobaxsh choy →Yoki «Organizmni tozalashning 7 qadami» bepul qo‘llanmasidan boshlang →
Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →