Ikki uyli qichitqi o‘t: foydasi va qo‘llanilishi

Doktor Boris Uvaydov

Ikki uyli qichitqi o‘t (Urtica dioica) — barglari va poyasida achishtiruvchi tukchalari bo‘lgan ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, uning barglari vitaminlar, karotin, xlorofill, mineral moddalar va boshqa birikmalarni o‘z ichiga oladi. O‘simlikshunoslik manbalarida bu o‘simlik an’anaviy ravishda vitaminli va qon to‘xtatuvchi o‘simlik xomashyosi sifatida tasvirlanadi.

Bu qanday o‘simlik va uni qanday aniqlash mumkin?

Ikki uyli qichitqi o‘t qichitqi o‘tdoshlar oilasiga mansub. Bu tik, baland poyali ko‘p yillik o‘simlikdir. Poyasi odatda shoxlanmaydi, to‘mtoq to‘rt qirrali shaklga ega va achishtiruvchi tukchalar bilan qoplangan. Yer ostida sudraluvchi shoxlangan ildizpoyasi joylashgan.

O‘simlik barglari qarama-qarshi joylashgan. Ular bandlarga ega. Barg plastinkasi tuxumsimon-yuraksimon yoki keng nayzasimon bo‘lishi mumkin. Uning asosi yuraksimon, uchi esa uzun va o‘tkir. Chetlari yirik tishli. Yuzasida achishtiruvchi va oddiy tukchalar mavjud.

O‘simlik aniqlagichlari ma’lumotlariga ko‘ra, barglari to‘q yashil rangda bo‘ladi. Ularda barg plastinkasiga yopishgan oqish dag‘al tukchalar ko‘rinadi. Bu belgi o‘simlikni o‘xshash turlardan, masalan, oq yasnotkadan ajratishga yordam beradi.

Gullari mayda, yashil rangda, kam ko‘zga tashlanadi. Ular to‘pgullar hosil qiluvchi g‘ujlarga yig‘ilgan. Gullari bir jinsli. Mevasi — kichik och kulrang bir urug‘li yong‘oqcha. Gullashi iyundan sentyabrgacha davom etishi ko‘rsatiladi.

Yangi qichitqi o‘t tegilganda achishtiradi. Bu achishtiruvchi tukchalari bilan bog‘liq. Ular osongina sinadi va terida mahalliy ta’sirlanishni keltirib chiqaruvchi moddani ajratadi. Shuning uchun yig‘ishda qo‘lqopdan foydalaniladi.

Ikki uyli qichitqi o‘t qayerda o‘sadi?

O‘simlik ko‘pincha inson faoliyati bilan bog‘liq joylarda uchraydi: uylar yaqinida, devorlar yonida, yo‘l chetlarida. U azotga boy tuproqlarni afzal ko‘radi. Shuningdek, o‘rmon ochiqliklari va daryo qirg‘oqlarida ham uchraydi. O‘simlik shimoliy yarim sharda keng tarqalgan.

Ikki uyli qichitqi o‘t foydali xususiyatlari: barglari nimasi bilan qiziq?

Fitoterapiya ma’lumotnomalarida ishlatiladigan o‘simlikning asosiy qismi — barglari. Ular polivitaminli xomashyo sifatida tasvirlanadi.

Barglar tarkibida karotin — 14—30 mg%, vitamin C — 100—200 mg%, vitamin K — 1 g ga 400 biologik birlik, vitamin B2, pantoten kislotasi, xlorofill, urtitsin glikozidi, oz miqdorda oshlovchi moddalar va organik kislotalar ko‘rsatiladi.

O‘t haqidagi boshqa tavsiflarda gallus kislotasi, yelim, oshlovchi va oqsil moddalar, mineral tuzlar, chumoli kislotasi va glikozid keltiriladi.

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, barg damlamasi va suyuq ekstrakti an’anaviy ravishda qon ivishini oshirish bilan bog‘liq vositalar sifatida qo‘llangan. Tavsiflarda gemoglobin miqdori va eritrotsitlar sonining ortishi haqidagi kuzatuvlar ham keltiriladi.

Qichitqi o‘t qon ketishlarida qanday tasvirlanadi?

O‘simlikshunoslik manbalarida o‘simlik an’anaviy ravishda qon to‘xtatuvchi o‘simliklar qatorida tilga olinadi. Uning preparatlari turli xil qon ketishlarda, jumladan bachadon, o‘pka, buyrak, ichak va gemorroy bilan bog‘liq qon ketishlarda tasvirlangan. Shuningdek, ma’lumotnomalarda xomashyo vitamin yetishmovchiligi bilan bog‘liq holatlarda va kamqonlikda ham eslatiladi.

Muhim: qon ketishi alomat hisoblanadi, uning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda tibbiy baholash talab qilinadi.

Qichitqi o‘tning siydik ajratish tizimiga ta’siri qanday tasvirlanadi?

Ma’lumotnomalarda o‘simlikning siydik haydovchi vosita sifatida qo‘llanishi ko‘rsatilgan. Ta’siri buyraklar orqali ajralish kuchayishi bilan bog‘lanadi. U siydik ajratish tizimini qo‘llab-quvvatlash uchun an’anaviy o‘simlik aralashmalarida uchraydi. Buyrak kasalliklarida o‘simlikdan foydalanish ehtiyotkorlik va shifokor bilan maslahatlashishni talab qiladi.

Qo‘llashning boshqa an’anaviy yo‘nalishlari

Eski xalq tabobati tavsiflarida o‘simlik jigar kasalliklari, xoletsistitlar, ateroskleroz va ayrim oshqozon-ichak kasalliklarida ham tilga olinadi. Bu ma’lumotlar o‘simlikning an’anaviy qo‘llanilishiga tegishli. Ular zamonaviy tashxis va davolash o‘rnini bosa olmaydi.

Tashqi qo‘llashda damlamalar va boshqa shakllar xalq tabobatida teri va soch parvarishi uchun tasvirlangan. Shuningdek, o‘simlikdan xlorofill — o‘simlik bo‘yog‘i olinadi. U oziq-ovqat, parfyumeriya va farmatsevtika sanoatida ishlatiladi.

Qichitqi o‘tni ovqatda ishlatish mumkinmi?

Qichitqi o‘t nafaqat dorivor o‘simlik sifatida mashhur. Yosh novdalari va barglari oziq-ovqat ko‘kati sifatida ishlatiladi. Ma’lumotnomalarda ularning sabzavotli sho‘rvalar va salatlarda qo‘llanishi tasvirlangan.

Iste’mol qilishdan oldin yangi barglarni qaynoq suv bilan chayish mumkin. Bunday ishlovdan keyin achishtirishi kamayadi. O‘simlikning yosh qismlari ko‘proq ovqatda ishlatiladi.

Ikki uyli qichitqi o‘t qanday qo‘llaniladi?

Ma’lumotnomalarda xomashyoning turli shakllari tasvirlangan: yangi o‘t, quritilgan barglar, barg kukuni, damlama, qaynatma, yangi sharbat va suyuq ekstrakt.

Damlama tayyorlash uchun quritilgan o‘simlik xomashyosi ishlatiladi. Fitoterapiya tavsiflaridan birida Urtica dioica o‘ti uchun sovuq usulda ekstraksiya qilish yo‘li keltirilgan: 1 osh qoshiq o‘t, imkon qadar yangi bo‘lgani.

Doktor kitobida qichitqi o‘t bilan o‘simlik choyi retsepti ham keltiriladi. Uning tarkibida quyidagilar ko‘rsatilgan: dala qirqbo‘g‘imi — 15 g, qichitqi o‘t, afzalroq bahorda yig‘ilgan — 10 g, tugmachagul — 8 g, dalachoy — 6 g.

Maydalangan xomashyodan bir chimdim bir piyola issiq suvda 10 daqiqa damlanadi, so‘ng suziladi. Suzilgan aralashma qoldig‘i 2 piyola issiq suv bilan quyiladi. Bu retsept muqobil o‘simlik amaliyoti tavsiflariga tegishli. Uni kasalliklarni davolashning universal usuli sifatida ko‘rmaslik kerak.

Ma’lumotnomalarda xomashyoning qanday shakllari uchraydi?

Damlama va suyuq ekstraktdan tashqari, an’anaviy tavsiflarda tindirma, yangi sharbat va quritilgan barg kukuni ham uchraydi. Ular mustaqil o‘simlik xomashyosi shakli sifatida yoki yig‘malar tarkibida qo‘llangan.

Eski o‘simlikshunoslik kitoblarida yosh novda va barglarning oziq-ovqatda, poya tolalarining esa mato olishda ishlatilishi ham tasvirlangan. XVIII asrgacha o‘simlik nafaqat oziq-ovqat va dorivor, balki tolali o‘simlik sifatida ham ko‘rilgan.

Ikki uyli qichitqi o‘tni qanday to‘g‘ri damlash kerak?

Dorivor xomashyo sifatida qichitqi o‘t barglari — Folium Urticae ishlatiladi. Ular o‘simlik gullayotgan davrda yig‘iladi. Damlama tayyorlashda tayyorlangan xomashyodan foydalanish va ko‘rsatilgan tayyorlash usullariga rioya qilish muhim. O‘t miqdorini mustaqil ravishda oshirmaslik kerak. O‘simlik xomashyosi faol moddalarni saqlaydi. Yangi qichitqi o‘t so‘lgunga qadar achishtirish xususiyatini saqlaydi. So‘lgandan keyin bu xususiyat kamayadi. Shuning uchun yig‘ishda avval o‘simlikni o‘rib, keyin barglarini ajratishlari mumkin.

Qichitqi o‘tni qanday yig‘ish va saqlash kerak?

Tibbiy maqsadlarda ishlatiladigan barglar gullash davrida yig‘iladi. Tayyorlashda ko‘p miqdorda poyalar tushishidan saqlanishga harakat qilinadi. Barglarni qo‘lqop kiygan holda uzish mumkin. Yana bir usul — o‘simlikni o‘rib, so‘lgandan keyin, achishtirish xususiyati kamaygach, barglarini ajratish.

Qichitqi o‘t soyada quritiladi. Dorivor xomashyo uchun ruxsat etilgan namlik 14% dan oshmasligi ko‘rsatiladi. Yig‘ishda ikki uyli qichitqi o‘tni o‘xshash o‘simliklardan ajrata bilish muhim. Achishtiruvchi qichitqi o‘t barglari boshqa belgilarga ega, oq yasnotka esa yumshoqroq tuklari bilan farq qiladi.

Quritilgan xomashyoni savatchalarda, mato yoki qog‘oz xaltalarda saqlash tavsiya qilinadi.

Ikki uyli qichitqi o‘tni o‘xshash turlardan qanday ajratish mumkin?

Achishtiruvchi qichitqi o‘tni (Urtica urens) ikki uyli qichitqi o‘t bilan bir xil joylarda uchratish mumkin. U bir yillik hayot sikli va chuqur kesilgan to‘mtoq to‘g‘ri tishlari bo‘lgan maydaroq oval barglari bilan farq qiladi.

Ikki uyli qichitqi o‘tning barglari to‘q yashil, barg plastinkasiga yopishgan yaxshi ko‘rinadigan oqish dag‘al tuklarga ega. Oq yasnotka yoki kar qichitqi o‘t (Lamium album) esa ingichka yumshoq tuklari bo‘lgan yashil yoki och yashil barglarga ega. U Urtica turkumiga kirmaydi.

Ikki uyli qichitqi o‘tni chet elda qanday topish mumkin

Chet elda ikki uyli qichitqi o‘t ko‘pincha ruscha nomi bilan emas, balki mahalliy nomlari bilan izlanadi:

• AQSh: stinging nettle (shuningdek nettle).
• Germaniya: Große Brennnessel yoki Brennnessel.
• Fransiya: grande ortie, ortie dioïque yoki ortie piquante.
• Lotincha nomi: *Urtica dioica*.

Sotuvda turli shakllari uchraydi:

• barglari yoki o‘t qismi — choy uchun sochma holatda, choy paketlarida, suyuq ekstrakt/tindirmalarda va kapsulalarda;
• ildizi — kesilgan sochma holatda, suyuq ekstrakt/tindirmalarda va kapsulalarda;
• urug‘lari ba’zan maxsus o‘simlik do‘konlarida sotiladi, ammo bu kamroq uchraydigan variant.

Qayerdan izlash mumkin:

• AQSh: sog‘lom oziq-ovqat do‘konlari, o‘simlik do‘konlari, onlayn do‘konlar;
• Germaniya: Apotheken, jumladan onlayn dorixonalar, Reformhäuser va choy do‘konlari;
• Fransiya: dorixonalar, herboristeries, sog‘lom oziq-ovqat do‘konlari va onlayn do‘konlar.

Qadoqda *Urtica dioica* va o‘simlik qismi: barg/o‘t (Blätter/Kraut; feuille/partie aérienne) yoki ildiz (Wurzel; racine) ko‘rsatilganini tekshiring. AQShda oziq-ovqat qo‘shimchalari sotuvdan oldin FDA tomonidan dastlabki tasdiqlashdan o‘tmaydi.

Ikki uyli qichitqi o‘t qarshi ko‘rsatmalari va ehtiyot choralari

O‘simlikka allergiya bo‘lsa, undan foydalanilmaydi.

Yangi qichitqi o‘t teriga tekkanda achishish va ta’sirlanishga sabab bo‘lishi mumkin. Qichishish, qizarish, toshma va eshakemi paydo bo‘lishi mumkin. Ichga qabul qilinganda ko‘ngil aynishi, qorin sohasida noqulaylik, qusish va ich ketishi tasvirlangan.

Zamonaviy ma’lumotlar homiladorlik va emizish davrida o‘simlikni dorivor maqsadda qo‘llash xavfsizligini yetarli darajada tasdiqlamaydi. Bu davrlarda ehtiyotkorlik talab qilinadi. Preparatlar 12 yoshgacha bo‘lgan bolalarga tavsiya etilmaydi.

Buyrak kasalliklari, qandli diabet, yuqori qon bosimi va qon ivishi buzilishlarida qo‘llashdan oldin shifokor bilan maslahatlashish kerak. Shuningdek, suyuqlik iste’molini cheklash zarur bo‘lsa, shifokor maslahati kerak.

Dori vositalari bilan birga qo‘llaganda ehtiyotkorlik talab qilinadi. Siydik haydovchi vositalar va qon bosimini tushiruvchi preparatlar bilan bir vaqtda ishlatilganda qo‘shimcha ta’sirlar bo‘lishi mumkin. Insulin, tabletka ko‘rinishidagi qand tushiruvchi vositalar, litiy va varfarin bilan birga qo‘llash tibbiy baholashni talab qiladi.

Qichitqi o‘t tarkibidagi oshlovchi moddalar birga qabul qilinganda temir preparatlarining ta’sirini kamaytirishi mumkin.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Qichitqi o‘t dorivor o‘simlik hisoblanadi, ammo undan foydalanish tibbiy yordam o‘rnini bosmaydi. Sababi noma’lum yoki davom etayotgan qon ketishda, ayniqsa u birinchi marta paydo bo‘lsa yoki holat yomonlashsa, shifokorga murojaat qilish kerak. Surunkali kasalliklar, doimiy dori qabul qilish, homiladorlik va emizish davrida mutaxassis maslahati zarur.

Kuchli allergik reaksiya, shish, keng tarqalgan eshakemi yoki nafas olish qiyinlashganda shoshilinch tibbiy yordam kerak. Bolalarga qichitqi o‘t preparatlarini shifokor bilan kelishmasdan bermaslik kerak. Agar shifokor davolash belgilagan bo‘lsa, o‘simlik xomashyosi sababli belgilangan davolashni mustaqil o‘zgartirish mumkin emas.

Boris Uvaydov — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Boris Uvaydov usuli bo‘yicha barcha maqolalar →