Ikki uyli qichitqi o‘t: xususiyatlari va qo‘llanilishi

Dr. Boris Wydoff

Ikki uyli qichitqi o‘t (Urtica dioica) — barglari va poyasida kuydiruvchi tukchalari bo‘lgan ko‘p yillik o‘t o‘simlik. Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, uning barglari vitaminlar, karotin, xlorofill, mineral moddalar va boshqa birikmalarni o‘z ichiga oladi. Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda bu o‘simlik an’anaviy ravishda vitaminlarga boy va qon to‘xtatuvchi o‘simlik xomashyosi sifatida ta’riflanadi.

Ikki uyli qichitqi o‘t qanday o‘simlik va uni qanday tanib olish mumkin?

Ikki uyli qichitqi o‘t qichitqidoshlar oilasiga kiradi. Bu tik va baland poyali ko‘p yillik o‘simlik. Poyasi odatda shoxlanmaydi, to‘mtoq to‘rt qirrali shaklga ega va kuydiruvchi tukchalar bilan qoplangan. Tuproq ostida sudralib o‘suvchi, shoxlangan ildizpoya joylashgan.

O‘simlikning barglari qarama-qarshi joylashadi va bandlarga ega. Barg plastinkasi tuxumsimon-yuraksimon yoki keng lansetsimon shaklda bo‘ladi. Barg asosi yuraksimon, uchi esa uzun va o‘tkir. Qirralari yirik tishli. Barg yuzasida kuydiruvchi va oddiy tukchalar mavjud.

O‘simliklarni aniqlash qo‘llanmalariga ko‘ra, barglari to‘q yashil rangda bo‘ladi. Barg plastinkasiga yopishib turadigan oqish, dag‘al tukchalar ko‘zga tashlanadi. Bu belgi o‘simlikni oq yasnotka kabi o‘xshash turlardan ajratishga yordam beradi.

Gullari mayda, yashil va unchalik sezilmaydi. Ular to‘pgullar hosil qiladigan kichik to‘plamlarga yig‘ilgan. Gullari bir jinsli. Mevasi — bitta urug‘li, mayda, och kulrang yong‘oqcha. Gullash davri iyundan sentyabrgacha davom etishi ko‘rsatiladi.

Yangi uzilgan qichitqi o‘tga tegilganda terida achishish paydo bo‘ladi. Bunga kuydiruvchi tukchalar sabab bo‘ladi. Ular oson sinib, terini mahalliy ta’sirlantiradigan moddalarni chiqaradi. Shuning uchun o‘simlikni yig‘ishda qo‘lqop kiyiladi.

Ikki uyli qichitqi o‘t qayerda o‘sadi?

Bu o‘simlik ko‘pincha odamlar yashaydigan joylar yaqinida uchraydi: uylar va to‘siqlar yonida, yo‘l chetlarida o‘sadi. Azotga boy tuproqlarni afzal ko‘radi. Shuningdek, o‘rmon ochiq maydonlarida va daryo qirg‘oqlarida ham uchraydi. O‘simlik Shimoliy yarimsharda keng tarqalgan.

Ikki uyli qichitqi o‘t: foydasi, shifobaxsh xususiyatlari va barglarining tarkibi

Fitoterapiya ma’lumotnomalarida o‘simlikning asosan barglaridan foydalanish ko‘rsatiladi. Barglar polivitaminli o‘simlik xomashyosi sifatida ta’riflanadi. Ikki uyli qichitqi o‘tning foydasi nimada ekanini ko‘rib chiqishda uning tarkibini hisobga olish va an’anaviy qarashlarni isbotlangan davolovchi ta’sirlardan farqlash muhim.

Barglar tarkibida karotin — 14—30 mg%, C vitamini — 100—200 mg%, K vitamini — 1 g uchun 400 biologik birlik, B2 vitamini, pantoten kislotasi, xlorofill, urtitsin glikozidi, oz miqdorda oshlovchi moddalar va organik kislotalar borligi ko‘rsatiladi.

O‘tning boshqa bir tavsifida gallus kislotasi, yelim, oshlovchi va oqsil moddalar, mineral tuzlar, chumoli kislotasi hamda glikozid qayd etilgan.

Fitoterapiya ma’lumotnomalariga ko‘ra, barglar damlamasi va suyuq ekstrakti an’anaviy ravishda qon ivishini kuchaytirish bilan bog‘liq vositalar sifatida ishlatilgan. Tavsiflarda gemoglobin miqdori va eritrotsitlar sonining oshishiga oid kuzatuvlar ham keltiriladi.

Qon ketganda ikki uyli qichitqi o‘t: an’anaviy amaliyotda qanday ishlatilgan?

Dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda qichitqi o‘t an’anaviy qon to‘xtatuvchi o‘simliklar qatoriga kiritiladi. Uning preparatlari turli qon ketish holatlarida, jumladan bachadon, o‘pka, buyrak, ichak va gemorroy bilan bog‘liq qon ketishlarda qo‘llangani tasvirlangan. Ma’lumotnomalarda o‘simlik xomashyosi vitaminlar yetishmovchiligi bilan bog‘liq holatlarda va kamqonlikda ham tilga olinadi.

Bu ma’lumotlar nima sababdan ikki uyli qichitqi o‘t an’anaviy manbalarda qon ketishida ishlatiladigan vosita sifatida qayd etilganini tushuntiradi. Biroq bu o‘simlik bunday holatni mustaqil davolash uchun mos degani emas.

Yodda tuting: qon ketishi biror muammoning alomati bo‘lib, uning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatlarda tibbiy ko‘rik zarur.

Ikki uyli qichitqi o‘t siydik chiqarish tizimiga qanday ta’sir qiladi?

Ma’lumotnomalarda o‘simlik siydik haydovchi vosita sifatida qo‘llangani ko‘rsatiladi. Uning ta’siri buyraklar orqali ajralishning kuchayishi bilan bog‘lanadi. O‘simlik siydik chiqarish tizimini qo‘llab-quvvatlashga mo‘ljallangan an’anaviy o‘simlik aralashmalarida uchraydi. Buyrak kasalliklarida undan foydalanish ehtiyotkorlik va shifokor bilan maslahatlashishni talab qiladi.

Qichitqi o‘tning yana qanday shifobaxsh xususiyatlari dorivor manbalarda tasvirlangan?

Xalq tabobatiga oid eski tavsiflarda bu o‘simlik jigar kasalliklari, xoletsistit, ateroskleroz va oshqozon-ichak tizimining ayrim kasalliklarida ham tilga olinadi. Bu ma’lumotlar o‘simlikning an’anaviy qo‘llanilishiga taalluqlidir. Ular zamonaviy tashxis va davolash o‘rnini bosmaydi.

Tashqi qo‘llash uchun damlama va boshqa shakllar xalq tabobatida teri hamda soch parvarishida ishlatilgani tasvirlangan. O‘simlikdan xlorofill — o‘simlik bo‘yog‘i ham olinadi. U oziq-ovqat, parfyumeriya va farmatsevtika sanoatida qo‘llanadi.

Ikki uyli qichitqi o‘tni yeyish mumkinmi?

Qichitqi o‘t faqat dorivor o‘simlik sifatida tanilmagan. Uning yosh novdalari va barglari oziq-ovqat uchun ko‘kat sifatida ishlatiladi. Ma’lumotnomalarda ulardan sabzavotli sho‘rvalar va salatlarda foydalanish tasvirlangan.

Yangi barglarni iste’mol qilishdan oldin ustidan qaynoq suv quyish mumkin. Bunday ishlovdan keyin kuydiruvchi xususiyati kamayadi. Odatda o‘simlikning yosh qismlari oziq-ovqat uchun ishlatiladi.

Ikki uyli qichitqi o‘tni qanday qabul qilish kerak: ma’lumotnomalarda keltirilgan shakllar

Ma’lumotnomalarda o‘simlik xomashyosining turli shakllari tasvirlangan: yangi o‘t, quritilgan barglar, barg kukuni, damlama, qaynatma, yangi siqilgan sharbat va suyuq ekstrakt.

Damlama tayyorlash uchun quritilgan o‘simlik xomashyosi ishlatiladi. Urtica dioica o‘ti uchun fitoterapiyaga oid tavsiflardan birida sovuq usulda ekstraksiya qilish yo‘li keltirilgan: 1 osh qoshiq o‘t, imkon qadar yangi uzilgani.

Doktorning kitobida qichitqi o‘t qo‘shilgan o‘simlik choyi retsepti ham berilgan. Tarkibi quyidagicha: dala qirqbo‘g‘imi — 15 g, qichitqi o‘t, yaxshisi bahorda yig‘ilgani — 10 g, tugmachagul — 8 g, dalachoy — 6 g.

Maydalangan xomashyoning bir chimdimi bir piyola qaynoq suvda 10 daqiqa damlanadi, so‘ng suziladi. Suzib olingan o‘simlik qoldig‘iga 2 piyola qaynoq suv quyiladi. Bu retsept muqobil o‘simlik amaliyotiga oid tavsiflarga kiradi. Uni kasalliklarni davolashning universal usuli deb qabul qilmaslik kerak.

Ma’lumotnomalarda ikki uyli qichitqi o‘tning qanday shakllari uchraydi?

Damlama va suyuq ekstraktdan tashqari, an’anaviy tavsiflarda nastoyka, yangi siqilgan sharbat va quritilgan barg kukuni ham uchraydi. Ular alohida o‘simlik xomashyosi shaklida ishlatilgan yoki o‘simlik yig‘malariga qo‘shilgan.

Eski dorivor o‘simliklar haqidagi manbalarda yosh novdalar va barglardan oziq-ovqatda, poya tolalaridan esa mato tayyorlashda foydalanish ham tasvirlangan. XVIII asrgacha bu o‘simlik oziq-ovqat va dorivor o‘simlik sifatida emas, balki tola olinadigan o‘simlik sifatida ham qaralgan.

Ikki uyli qichitqi o‘tni qanday to‘g‘ri damlash kerak?

Dorivor xomashyo sifatida qichitqi o‘t barglari — Folium Urticae ishlatiladi. Ular o‘simlik gullayotgan davrda yig‘iladi. Damlama tayyorlashda tayyorlangan xomashyodan foydalanish va ko‘rsatilgan tayyorlash usullariga rioya qilish muhim. O‘t miqdorini o‘zboshimchalik bilan oshirmang. O‘simlik xomashyosida faol moddalar mavjud. Yangi qichitqi o‘t so‘liguncha kuydiruvchi xususiyatini saqlab qoladi. So‘ligandan keyin bu xususiyat kamayadi. Shu sababli o‘simlikni tayyorlashda avval o‘rib olish, keyin esa barglarini ajratish mumkin.

Ikki uyli qichitqi o‘tni qanday yig‘ish va saqlash kerak?

Dorivor maqsadlarda ishlatiladigan barglar gullash davrida yig‘iladi. Yig‘ish paytida poyalar miqdorini imkon qadar kamaytirishga harakat qilinadi. Barglarni qo‘lqop kiyib, qo‘lda uzib olish mumkin. Yana bir usul — o‘simlikni o‘rib, so‘ligandan keyin, kuydiruvchi xususiyati kamaygach, barglarini ajratib olish.

Qichitqi o‘t soyada quritiladi. Dorivor xomashyo uchun ruxsat etilgan namlik miqdori 14% dan oshmasligi ko‘rsatiladi. Yig‘ish vaqtida ikki uyli qichitqi o‘tni unga o‘xshash o‘simliklardan farqlash muhim. Kuydiruvchi qichitqi o‘tning barglari boshqa belgilarga ega, oq yasnotkaning esa tuklari yumshoqroq bo‘ladi.

Quritilgan xomashyoni savatlarda, mato yoki qog‘oz qoplarda saqlash tavsiya etiladi.

Ikki uyli qichitqi o‘tni o‘xshash turlardan qanday ajratish mumkin?

Kuydiruvchi qichitqi o‘tni (Urtica urens) ikki uyli qichitqi o‘t bilan bir xil joylarda uchratish mumkin. U bir yillik hayot sikli va chuqur kesilgan, to‘mtoq, to‘g‘ri tishchali, maydaroq oval barglari bilan farq qiladi.

Ikki uyli qichitqi o‘tning barglari to‘q yashil bo‘lib, barg plastinkasiga yopishib turadigan oqish, dag‘al tukchalari aniq ko‘rinadi. Oq yasnotka yoki kar qichitqi o‘t (Lamium album) yashil yoki och yashil barglarga ega, ularning tuklari ingichka va yumshoq. Bu o‘simlik Urtica turkumiga kirmaydi.

Ikki uyli qichitqi o‘tni chet elda qanday topish mumkin

Chet elda ikki uyli qichitqi o‘tni ko‘pincha ruscha nomi bilan emas, balki mahalliy nomlari orqali izlashadi:

• AQSh: stinging nettle (shuningdek, nettle).
• Germaniya: Große Brennnessel yoki Brennnessel.
• Fransiya: grande ortie, ortie dioïque yoki ortie piquante.
• Lotincha nomi: *Urtica dioica*.

Savdoda turli shakllari uchraydi:

• barglari yoki yer ustki qismi — choy uchun sochiladigan quritilgan xomashyo, choy paketlari, suyuq ekstraktlar/nastoykalar va kapsulalar shaklida;
• ildizi — maydalangan quritilgan xomashyo, suyuq ekstrakt/nastoyka va kapsulalar shaklida;
• urug‘lari ba’zan ixtisoslashgan dorivor o‘simliklar do‘konlarida sotiladi, ammo bu kamroq uchraydigan variant.

Qayerdan izlash mumkin:

• AQSh: sog‘lom ovqatlanish mahsulotlari do‘konlari, dorivor o‘simliklar do‘konlari va onlayn do‘konlar;
• Germaniya: Apotheken, jumladan onlayn dorixonalar, Reformhäuser va choy do‘konlari;
• Fransiya: dorixonalar, herboristeries, sog‘lom ovqatlanish mahsulotlari do‘konlari va onlayn do‘konlar.

Qadoqda *Urtica dioica* nomi va o‘simlikning qaysi qismi ishlatilganini tekshiring: barglari yoki yer ustki qismi (Blätter/Kraut; feuille/partie aérienne) yoxud ildizi (Wurzel; racine). AQShda oziq-ovqat qo‘shimchalari sotuvga chiqarilishidan oldin FDA tomonidan dastlabki tasdiqdan o‘tmaydi.

Ikki uyli qichitqi o‘t: qarshi ko‘rsatmalar, foydasi va ehtimoliy zarari

Bu o‘simlikka allergiyasi bo‘lgan odamlar undan foydalanmasligi kerak. Ikki uyli qichitqi o‘tning an’anaviy ravishda qayd etilgan foydali xususiyatlari bo‘lsa-da, uni qo‘llashda cheklovlar mavjud. O‘simlik xomashyosidan foydalanishdan oldin ehtimoliy nojo‘ya reaksiyalar va dorilar bilan o‘zaro ta’sirlarni hisobga olish muhim.

Yangi qichitqi o‘t teriga tekkanda achishish va ta’sirlanishga sabab bo‘lishi mumkin. Qichishish, qizarish, toshma va eshakemi paydo bo‘lishi ehtimoli bor. Ichga qabul qilinadigan preparatlar bilan bog‘liq holatlarda ko‘ngil aynishi, qorinda noqulaylik, qusish va ich ketishi qayd etilgan.

Zamonaviy ma’lumotlar homiladorlik va emizish davrida o‘simlikni dorivor maqsadda qo‘llash xavfsizligini yetarlicha tasdiqlamaydi. Bu davrlarda ehtiyotkorlik zarur. Preparatlar 12 yoshdan kichik bolalarga tavsiya etilmaydi.

Buyrak kasalliklari, qandli diabet, yuqori qon bosimi va qon ivishining buzilishi holatlarida foydalanishdan oldin shifokor bilan maslahatlashish kerak. Suyuqlik iste’molini cheklash zarur bo‘lgan hollarda ham shifokor maslahati kerak.

Dorilar bilan birga qo‘llanganda ehtiyotkorlik zarur. Siydik haydovchi vositalar va qon bosimini pasaytiruvchi dorilar bilan birgalikda qo‘llash qo‘shimcha ta’sirlarga olib kelishi mumkin. Insulin, og‘iz orqali qabul qilinadigan qandni tushiruvchi dorilar, litiy va varfarin bilan birga ishlatish masalasi tibbiy baholashni talab qiladi.

Qichitqi o‘t tarkibidagi oshlovchi moddalar bir vaqtda qabul qilinganda temir preparatlarining ta’sirini kamaytirishi mumkin.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Qichitqi o‘t dorivor o‘simlik hisoblanadi, ammo undan foydalanish tibbiy yordam o‘rnini bosmaydi. Sababi noma’lum yoki to‘xtamayotgan qon ketishida, ayniqsa u birinchi marta paydo bo‘lsa yoki umumiy ahvol yomonlashsa, shifokorga murojaat qilish kerak. Surunkali kasalliklar, dorilarni muntazam qabul qilish, homiladorlik va emizish davrida mutaxassis maslahati zarur.

Kuchli allergik reaksiya, shish, tananing keng qismiga tarqalgan eshakemi yoki nafas olish qiyinlashganda zudlik bilan tibbiy yordam kerak. Shifokor bilan kelishmasdan bolalarga qichitqi o‘tning dorivor preparatlarini bermaslik lozim. Agar shifokor davolashni buyurgan bo‘lsa, o‘simlik xomashyosidan foydalanish belgilangan davolashni o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirish uchun sabab bo‘lmaydi.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Barcha dorivor o'tlar mavzular bo'yicha →

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →