Химиотерапиядан кейінгі іш өту: не істеу керек?

Дәрігер Борис Увайдов

Химиотерапиядан кейінгі іш өту, тіпті ас қорыту бұзылысы сияқты көрінсе де, назар аударуды қажет етеді. Ең алдымен, бұл туралы онкологқа хабарлаңыз және іше алсаңыз, жоғалған сұйықтықтың орнын аз-аздан су ішіп толтыра бастаңыз. Дене қызуы 38 °C немесе одан жоғары болса, нәжісте қан байқалса, қатты әлсіздік пайда болса немесе сұйықтық іше алмасаңыз, шұғыл медициналық көмек қажет. Диареяны дәрі-дәрмекпен өз бетіңізше тоқтатуға тырыспаңыз.

Химиотерапиядан кейінгі іш өту дегеніміз не және ол қалай байқалады?

Дәрігерлер диарея деп нәжістің жиілеуін және оның сұйық, жұмсақ немесе су тәрізді болуын атайды. Адамның дәретханаға кенеттен барғысы келуі, ішінің түйілуі және газдың көбеюі мүмкін. Кейде нәжісте шырыш немесе қан пайда болады, бас айналады, дене қызуы көтеріледі және салмақ азаяды.

Қатерлі ісікке қарсы ем кезінде мұндай белгіні адамның жалпы жағдайынан бөлек қарастыруға болмайды. Сұйық нәжіспен бірге ағза су мен электролиттерді — ағзаның қалыпты жұмыс істеуіне қажетті минералды заттарды жоғалтады. Диарея қатты болғанда сусыздану дамып, қауіпті жағдайға әкелуі мүмкін.

Дәретханаға қанша рет барғаныңызға ғана емес, нәжістің әдеттегіден қаншалықты өзгергеніне де назар аударыңыз. Іш өту жиілігін, нәжістің сипатын, ауырсынудың бар-жоғын, дене қызуын және ішкен сұйықтық мөлшерін жазып жүріңіз. Бұл мәліметтер медициналық топқа жағдайдың ауырлығын бағалап, тиісті көмек таңдауға көмектеседі.

Қатерлі ісікке қарсы ем кезінде диарея неге пайда болады?

Жиі кездесетін себептердің бірі — химиотерапияның ас қорыту жолдарының шырышты қабатына әсер етуі. Кейбір препараттар ісік жасушаларымен қатар тез жаңаратын сау жасушаларды да зақымдайды. Олардың қатарына ішек қабырғасының жасушалары да жатады. Соның салдарынан ас қорыту бұзылып, нәжіс сұйылуы мүмкін.

Алайда әр жағдайды тек химиотерапиямен түсіндіру дұрыс емес. Диареяны инфекциялар, кейбір дәрілер, тағамға реакциялар және ас қорыту жүйесінің басқа аурулары да тудыруы мүмкін. Қатерлі ісікке қарсы ем алып жүрген адамдарда инфекция жұқтыру қаупі жоғарылауы ықтимал, өйткені мұндай ем кейде ағзаның қорғаныс қабілетін әлсіретеді.

Басқа ем түрлері де себеп болуы мүмкін. Мысалы, іш немесе жамбас аймағына сәулелік терапия жасау ішектің сау тіндерін зақымдауы ықтимал, ал кейбір иммунотерапия препараттары тоқ ішектің қабынуын туғызады. Ас қорыту мүшелеріне жасалған операциялардан кейін де нәжіс сипаты өзгеруі мүмкін.

Мазасыздық пен күйзелісті де естен шығармаған жөн. Диагноз, тексеру нәтижелерін күту және ем шараларының өзі үлкен психологиялық салмақ түсіреді. Кейбір адамдарда бұл ішек жұмысының бұзылуымен қатар жүреді. Бірақ диареяны тек уайыммен байланыстыруға болмайды: алдымен ықтимал медициналық себептерді бағалау қажет.

Жанама әсерді басқа аурудан қалай ажыратуға болады?

Бір ғана белгіге қарап, оның себебін анықтау мүмкін емес. Сұйық нәжіс препаратты кезекті рет қабылдағаннан кейін көп ұзамай пайда болса да, бұған тек химиотерапия кінәлі дегенді білдірмейді. Диагнозды дәрігер науқаспен әңгімелесу, тексеру және қажет болған жағдайда қосымша зерттеулер арқылы анықтайды.

Маман соңғы тәулікте нәжістің неше рет болғанын, түсі мен қоюлығының қалай өзгергенін, қан немесе шырыш бар-жоғын, ауырсыну, бас айналу және дене қызуының бар-жоғын сұрайды. Қажет болса, қан жасушаларының құрамын, электролиттер деңгейін және бүйрек қызметін бағалау үшін қан талдауы тағайындалады. Нәжісті зерттеу инфекцияны және бұзылыстың басқа себептерін анықтауға көмектеседі.

Қатар жүретін белгілердің сипаты да маңызды. Мысалы, жиі болатын су тәрізді нәжіспен бірге бас айналса, бұл сұйықтықтың едәуір жоғалғанын көрсетуі мүмкін. Ал нәжістегі қан шұғыл медициналық бағалауды қажет етеді. Егер химиотерапиядан кейін диарея мен құсу қатар пайда болса, сусыздану қаупі артады.

Жағдайдың ауырлығын тек дәретханаға бару жиілігіне қарап анықтауға тырыспаңыз. Дәрігерлер эпизодтар санын адамның әдеттегі жағдайымен салыстырып, жалпы халін және тексеру нәтижелерін ескереді. Диарея онша жиі болмаса да, қатар жүретін белгілер шұғыл көмек қажет екенін көрсетуі мүмкін.

Іш өткенде не ішіп, не жеу керек?

Ең алдымен, жоғалған сұйықтықтың орнын толтыру қажет. Егер су ішкенде құспасаңыз, оны аз-аздан, жиі ішіңіз. Медициналық топ рұқсат еткен мөлдір сорпа мен басқа сұйықтықтарды да ішуге болады. Диарея қатты болғанда электролиттердің орнын толтыру үшін судың өзі жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан дәрігерден арнайы регидратациялық ерітінді қажет пе екенін сұраңыз.

Тәбетіңіз төмендесе, өзіңізді әдеттегі мөлшерде тамақ жеуге мәжбүрлемеңіз. Күні бойы аз-аздан бірнеше рет тамақтану үлкен порциялармен тамақтанғаннан жеңілірек болуы мүмкін. Қатерлі ісікке қарсы ем кезінде тамақтан мүлде бас тартуға немесе ашығуға болмайды.

Диарея кезінде әдетте жасұнығы аз тағамдарды ұсынады. Жеке көтерімділігіңізге қарай ақ күріш, ақ нан, макарон, қабығы аршылып қайнатылған картоп, банан, алма езбесі және қарапайым құрғақ крекер жеуге болады. Белгілерді күшейтпейтін тағамдарды таңдаңыз және онкологтың жеке ұсыныстарын ескеріңіз.

Іштің бұзылуын күшейтуі мүмкін тағамдар мен сусындарды уақытша шектеңіз. Оларға алкоголь, кофеин, майлы және ащы тағамдар, сүт пен кейбір сүт өнімдері, бұршақ тұқымдастар, жеміс шырындары және қант алмастырғыштары бар өнімдер жатады. Әр адамның тағамды көтерімділігі әртүрлі. Сондықтан жағдай жақсарған соң, медициналық топтың кеңесін ескере отырып, тағам түрлерін біртіндеп көбейтіңіз.

Ем кезінде тағам қауіпсіздігі ережелерін сақтау ерекше маңызды. Өнімдерді мұқият жуыңыз, оларды дұрыс сақтаңыз және қауіпсіздігіне күмәнданған тағамды жемеңіз. Егер қан жасушаларының көрсеткіштері төмендесе немесе дәрігер арнайы тамақтану тәртібін белгілесе, дәл сол нұсқауларды орындаңыз.

Химиотерапиядан кейін іш өткенде мен не ұсынамын?

Менің байқауларым адамның жалпы жағдайын қолдауға көмектесетін күнделікті әдеттерге қатысты. Химиотерапия кезінде іш өткенде кез келген өзгерісті емдеуші онкологпен келісуді және менің ұсыныстарымды медициналық көмектің орнына қолданбауды ұсынамын.

Бірінші кеңесім — сұйықтық ішу тәртібін қадағалаңыз. Өз кітаптарымда мен: «Суды асықпай ішкенде, ағза оны жақсырақ қабылдайды», — деп жазамын. Мен су ішуді денсаулыққа күнделікті күтім жасаудың негізгі бөліктерінің бірі деп санаймын. Өз тәжірибем бойынша, сұйықтықты бірқалыпты ішу адамның ағзасының қажеттіліктеріне мұқият қарауына көмектеседі. Бірақ мұның өзі диареяны тоқтатады деп айтпаймын. Химиотерапия кезінде сұйықтық жоғалғанда электролиттердің орнын толтыру жөніндегі медициналық топтың ұсыныстарын да ескеру қажет.

Екінші кеңесім — тамақтануды қосымша ауыртпалыққа айналдырмаңыз. Өз кітаптарымда мен ішек жағдайын күнделікті тағам таңдауымен байланыстырамын және тамақтануға мұқият қарауды қолдаймын. Менің ойымша, тамақтану адамның хал-жағдайына сай болуы керек, қатаң тыйымдар жүйесіне айналмауы тиіс. Химиотерапиядан кейін іш өткенде қатаң тамақтану тәртібін өз бетіңізше енгізуді немесе шырынмен емделуді бастауға кеңес бермеймін. Медициналық ұсыныстар әдетте белгілердің ауырлығын ескере отырып, уақытша жеңіл қорытылатын тағамдарды таңдауды қамтиды.

Үшінші кеңесім — сабыр сақтап, болған жағдай үшін өзіңізді кінәламаңыз. Өз кітаптарымда мен: «Дене біздің ойларымызды тыңдайды», — деп жазамын және мазасыздықты ағзадағы ширығумен байланыстырамын. Менің көзқарасым бойынша, тыныш тыныс алу мен жақын адамдардың қолдауы эмоционалдық салмақты жеңуге көмектеседі. Бірақ химиотерапиядан кейінгі диареяның себебі мазасыздық деп айтпаймын. Медицина мұны ең алдымен емнің ықтимал жанама әсері ретінде қарастырады, сонымен бірге инфекциялар сияқты басқа себептерді де тексереді.

Төртінші кеңесім — белсенділікті өз жағдайыңызға сай реттеңіз. Мен серуендеу мен қозғалысты күнделікті өмір салтының бір бөлігі ретінде ұсынамын. Менің ойымша, белсенділік адамға күш беріп, оны титықтатпауы керек. Егер іш өту әлсіздікпен немесе бас айналумен қатар жүрсе, өзіңізді серуендеуге мәжбүрлемеңіз. Нәжіс жиілесе, нәжісте қан болса, қатты ауырсыну немесе дене қызуы пайда болса, сондай-ақ сусыздану белгілері байқалса, медициналық топқа шұғыл хабарласу қажет.

Химиотерапиядан кейінгі іш өтуді қалай тоқтатуға болады және ол қанша уақытқа созылады?

Барлығына ортақ нақты мерзім жоқ. Диареяның ұзақтығы оның себебіне, қолданылатын емге, белгілердің ауырлығына және адамның жалпы жағдайына байланысты. Кейбір науқастарда ішек бұзылысы салыстырмалы түрде тез өтеді, ал басқаларында ұзаққа созылуы немесе емнің келесі курсынан кейін қайталануы мүмкін.

Сондықтан «химиотерапиядан кейін іш өту неше күнге созылады?» деген сұраққа тек күн санап жауап беруге болмайды. Нәжіс әдеттегіден жиілесе, медициналық топқа хабарлап, нақты қолданылып жүрген препаратқа байланысты не істеу керегін сұраңыз. Жағдай ауырлағанша күтпеңіз, әсіресе белгілер күшейсе немесе су ішу мен тамақтануға кедергі келтірсе.

Емдеу тәсілі бұзылыстың себебі мен ауырлығына қарай таңдалады. Дәрігер тамақтануды өзгертуді, диареяға қарсы препараттарды немесе сұйықтықты көктамыр арқылы енгізуді ұсынуы мүмкін. Жанама әсерлер қатты болғанда онкологиялық топ кейде емдеу сызбасын түзетеді, бірақ мұндай шешімді тек маман қабылдайды. Ем шараларын өз бетіңізше өткізіп жіберуге, дәрі мөлшерін азайтуға немесе тағайындалған препараттарды тоқтатуға болмайды.

Егер химиотерапиядан кейін іш өтуді үй жағдайында қалай тоқтатуға болатынын іздесеңіз, ең қауіпсіз алғашқы қадамдар — белгілерді бақылау, сұйықтық ішу және емдеуші топпен байланысу. Диареяға қарсы дәрілерді дәрігермен келіспей қабылдамаңыз: кейбір инфекциялар мен басқа асқынулар кезінде олар жарамсыз болуы мүмкін. Дәл сіздің жағдайыңызда мұндай дәріні қолдануға болатынын дәрігер анықтайды.

Химиотерапия кезінде дәрігердің рұқсатынсыз не істеуге болмайды?

Қатерлі ісікке қарсы ем кезінде кейбір үйреншікті тағамдар мен қоспалар дәрілердің әсеріне ықпал етуі мүмкін. Онкологпен келіспей шайқурайды қабылдамаңыз және грейпфрутты емдік мақсатта пайдаланбаңыз: олар кейбір препараттардың ағзадағы концентрациясын өзгертуі мүмкін. Өзара әсер ету қаупі нақты емдеу сызбасына байланысты, сондықтан шектеулерді дәрігерден немесе клиникалық фармацевтен сұраңыз.

Химиотерапия мен сәулелік терапия кезінде антиоксиданттарды жоғары дозада қабылдауға ерекше сақтық қажет. Витамин концентраттарын, антиоксиданттық қоспаларды немесе шөп сығындыларын өз бетіңізше қабылдауды бастамаңыз. Өнімнің табиғи болуы оның қатерлі ісікке қарсы дәрілермен үйлесімді екеніне кепілдік бермейді.

Химиотерапия алып жүрген барлық науқастарға көкөністер мен жемістерді жеуге тыйым салынбайды. Шектеулер адамның жағдайына, тағамды көтерімділігіне және нақты медициналық ұсыныстарға байланысты. Егер тамақтануды өзгерткіңіз, жаңа сығылған шырындар ішкіңіз немесе өсімдік тектес құралдарды қолданғыңыз келсе, кез келген шөпті не қоспаны қолданар немесе тамақтануды өзгертпес бұрын онкологқа хабарлаңыз.

Химиотерапияны ағзадан «шығару» үшін ашығуға немесе детокс бағдарламаларын өткізуге тырыспаңыз. Мұндай тәжірибелер дұрыс тамақтануды және жоғалған сұйықтықтың орнын толтыруды қиындатуы мүмкін. Диарея кезінде басты міндет — оның себебін анықтау, сусызданудың алдын алу және дер кезінде медициналық көмек алу.

Қашан дәрігерге қаралу керек

Алдымен — шұғыл көмек қажет болатын белгілер.

• Химиотерапия кезінде дене қызуы 38 °C немесе одан жоғары болса не қалтырау пайда болса. Онкологиялық топқа дереу хабарласыңыз немесе өзіңізге берілген шұғыл көмек жоспарын орындаңыз. Қызуды өз бетіңізше түсіріп, оның басылуын күтпеңіз.
• Нәжісте немесе құсықта қан болса, нәжіс қара түске айналса, әсіресе әлсіздік немесе бас айналу қатар жүрсе.
• Естен тану, қатты бас айналу, жүрек соғысының айқын жиілеуі немесе жағдайдың күрт нашарлауы.
• Ентігу, кеуденің кенет ауыруы, аяқтың немесе қолдың ауыруы не ісінуі.
• Тоқтамайтын құсу, сұйықтық іше алмау немесе ішкен сұйықтықты ұстап тұра алмау. Мұндай белгілер болса, медициналық көмекке жүгінуді кейінге қалдырмаңыз.
• Қатты әлсіздікпен, сусыздану белгілерімен немесе іштің қатты ауыруымен қатар жүретін өте жиі диарея. Жағдай ауыр болса, жедел жәрдем шақырыңыз.

Химиотерапия кезінде дене қызуы көтерілсе немесе қалтырау пайда болса, басқа қауіпті белгілер болмаса да, медициналық көмекке жүгінуді кешіктірмеңіз. Қатерлі ісікке қарсы ем алып жүрген адамдарда инфекция жылдам дамуы мүмкін, ал кейде дене қызуының көтерілуі оның жалғыз байқалатын белгісі болады.

Жағдай әзірше көтерімді болса да, дәрігерге кідірмей хабарласу қажет болатын жағдайлар.

• Ем курсы кезінде сұйық нәжіс алғаш рет пайда болды немесе әдеттегіден айтарлықтай жиіледі.
• Сұйықтық ішіп, тамақтануды өзгерткенге қарамастан, диарея жалғасып, қайталанып немесе күшейіп жатыр.
• Іш түйілуі, іштің ауыруы, нәжісте шырыш, бас айналу немесе әдеттен тыс әлсіздік пайда болды.
• Зәр шығару сиреді, зәрдің түсі қоюланды немесе қатты шөлдеу сезімі пайда болды.
• Диареямен бірге құсу басталды, тәбет төмендеді немесе әдеттегідей тамақтану қиындады.
• Іштің бұзылуы жаңа дәрімен, қоспамен немесе инфекциямен байланысты болуы мүмкін деп күдіктенесіз.

Белгілер күшейіп жатса, жоспарлы қабылдауды күтпеңіз. Онкологиялық топ жанама әсерлер туралы білуі керек, сонда олардың ауырлығын бағалап, әрі қарай не істеу керегін анықтай алады. Қажет болған жағдайда дәрігер талдаулар тағайындайды, электролиттер мен бүйрек қызметін тексереді, нәжісті зерттейді немесе медициналық мекемеде емделуді ұсынады.

Бұл тақырыппен қалай жұмыс істейтінім туралы толығырақ «Онкология» бетінен оқи аласыз.

Борис Увайдов — натуропатия докторы, Ph.D. Елу жылдан астам уақыт бойы адамдарға тамақтану, ағзаны тазарту және ой күші арқылы денсаулығын қалпына келтіруге көмектесемін — Еуропада, Америкада және Азияда. Автор туралы →

Тағы оқыңыз

Борис Увайдов әдісі бойынша барлық мақалалар →