Fitoterapiya: dorivor o‘simliklar bilan davolash

Dr. Boris Wydoff

Fitoterapiya — bu sog‘lomlashtirish maqsadida dorivor o‘simliklar va ular asosida tayyorlangan vositalardan foydalanishdir. Oddiy qilib aytganda, bu o‘simliklar bilan davolash bo‘lib, unda o‘simliklarning xususiyatlari, ishlatiladigan qismlari, o‘simlik preparatlarini tayyorlash usullari va ulardan foydalanishning o‘ziga xos jihatlari o‘rganiladi. Gap shunchaki o‘simlik choyini ichish haqida emas, balki o‘simlik xomashyosidan ongli ravishda foydalanish haqida bormoqda. Fitoterapiyani tushunish uchun qaysi o‘simliklar ishlatilishi, damlama va qaynatmalar qanday tayyorlanishi, preparatlarning turli shakllari nimasi bilan farq qilishi va tabiiy kelib chiqish xavfsizlikni hali kafolatlamasligini bilish muhim.

Fitoterapiya oddiy qilib aytganda nima?

«Fitoterapiya» so‘zi ikki qismdan tashkil topgan: birinchisi o‘simliklarga, ikkinchisi esa davolashga taalluqli. Demak, fitoterapiya oddiy qilib aytganda, sog‘liqni qo‘llab-quvvatlash uchun dorivor o‘simliklar va o‘simlik preparatlaridan foydalanishdir. Bunday vositalarni tayyorlashda o‘simliklarning muayyan qismlari: barglari, gullari, ildizlari, mevalari va boshqa xomashyo turlaridan foydalaniladi.

O‘simliklar bilan davolash qadim zamonlardan beri ma’lum. Odamlar o‘simliklarni kuzatgan, ularning xususiyatlarini o‘rgangan va to‘plagan bilimlarini keyingi avlodlarga yetkazgan. Vaqt o‘tishi bilan o‘simliklarning qaysi qismlaridan foydalanish, ularni qanday yig‘ib olish va o‘simlik preparatlarini qanday tayyorlash haqidagi tasavvurlar shakllangan.

Bugungi kunda fitoterapiya sog‘liqni saqlashga qo‘shimcha yondashuvlardan biri sifatida qaraladi. O‘simlik vositalaridan biologik faol qo‘shimchalar va probiotiklardan foydalanish kabi boshqa qo‘shimcha usullar bilan bir qatorda foydalanish mumkin. Bunda qo‘shimcha va muqobil yondashuvlar o‘rtasidagi farqni tushunish muhim.

Agar o‘simlik vositalari odatiy tibbiy yordam bilan birga qo‘llanilsa, bunday yondashuv qo‘shimcha yondashuv deb ataladi. Agar ular an’anaviy tibbiy davolash o‘rniga ishlatilsa, bu muqobil yondashuv hisoblanadi. Bular bir-biridan tubdan farq qiladigan holatlardir. Dorivor o‘tlardan foydalanish inson endi tibbiy kuzatuv va shifokor buyurgan davolanishga muhtoj emasligini anglatmaydi.

Fitoterapiya o‘simlikning o‘ziga, uning xususiyatlariga va tayyorlash shakliga e’tibor berishni nazarda tutadi. Bir xil o‘simlik xomashyosidan turli preparatlar tayyorlash mumkin. Shuning uchun bir vositaning xususiyatlarini boshqasiga avtomatik ravishda tatbiq etib bo‘lmaydi.

O‘simliklar bilan davolash oddiy o‘simlik iste’molidan nimasi bilan farq qiladi?

O‘simliklardan har qanday foydalanishni ham to‘laqonli fitoterapiya deb bo‘lmaydi. Masalan, inson o‘simlik choyini shunchaki ta’mi yoki hidi yoqqani uchun ichishi mumkin. O‘simliklar bilan davolashda esa yondashuv boshqacha: qaysi o‘simlik ishlatilayotgani, uning qaysi qismi tayyorlash uchun mosligi va olingan vosita qanday maqsadda qo‘llanilishi muhim.

Yangi boshlayotganlar uchun quyidagi ketma-ketlikka amal qilish foydali.

Birinchi qadam — maqsadni aniqlash. Mos o‘simlikni izlashdan oldin, o‘simlik vositasi nima uchun kerakligini aniqlang. Fitoterapiya haqidagi kitoblarda o‘simliklardan foydalanishning turli yo‘nalishlarini uchratish mumkin: ovqat hazm qilishni qo‘llab-quvvatlash, asab tizimini tinchlantirish, an’anaviy ravishda organizmdan suyuqlik chiqarish bilan bog‘liq vositalardan foydalanish. Faqat kimgadir yordam bergani uchun o‘simlik tanlamang.

Ikkinchi qadam — o‘simlik nomini aniqlashtirish. «Tinchlantiruvchi yig‘ma» yoki «oshqozon uchun o‘t» kabi umumiy nomlarga emas, balki aniq o‘simlikka e’tibor qarating. Vosita tarkibiga aynan nimalar kirishini bilish muhim. Agar tayyor preparat haqida gap ketayotgan bo‘lsa, uning qadoqdagi ma’lumotlari va tarkibiy qismlari ro‘yxatini o‘rganing.

Uchinchi qadam — o‘simlikning qaysi qismi ishlatilishini aniqlash. O‘simliklarning barglari, gullari, ildizlari, mevalari va boshqa qismlaridan foydalaniladi. Ularni bir-birining o‘rnida ishlatib bo‘lmaydi: xomashyoning tarkibi va xususiyatlari farq qilishi mumkin. Shuning uchun retseptni o‘rganayotganda nafaqat o‘simlik nomiga, balki unda ko‘rsatilgan qismiga ham e’tibor berish kerak.

To‘rtinchi qadam — mos tayyorlash usulini tanlash. Damlama, qaynatma va ekstrakt bir xil narsa emas. Qaysi preparat nazarda tutilganini aniqlash va bir tayyorlash usulini o‘z xohishingizga ko‘ra boshqasiga almashtirmaslik kerak.

Beshinchi qadam — qo‘llash usuli va dozani tekshirish. Tayyor o‘simlik preparatidan foydalanganda ishlab chiqaruvchining yo‘riqnomasiga amal qilish kerak. Agar alohida o‘simlik xomashyosini o‘rganayotgan bo‘lsangiz, unda xomashyo miqdori, suv hajmi, tayyorlash vaqti va qo‘llash tartibi ko‘rsatilgan ishonchli yo‘riqnomadan foydalaning. O‘simlik miqdorini o‘zboshimchalik bilan ko‘paytirish, ichimlikni quyuqroq tayyorlash yoki kurs muddatini uzaytirish kerak emas.

Bunday tartib keng tarqalgan xatodan saqlanishga yordam beradi: tarkibi va muayyan vositaning xususiyatlarini tushunmasdan, umumiy va’dalarga qarab o‘simlik tanlash.

Yana bir farqi shundaki, fitoterapiyada o‘simliklar nafaqat alohida, balki o‘simlik preparatlari tarkibida ham ko‘rib chiqiladi. Turli o‘simliklar turlicha xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Ba’zilari an’anaviy ravishda ovqat hazm qilish bilan, boshqalari tinchlantirish bilan, yana boshqalari esa organizmdan suyuqlik chiqarish bilan bog‘lanadi.

Biroq o‘simlikning muayyan xususiyatlarga ega bo‘lishi uning har bir insonga mos kelishini anglatmaydi. Tabiiy kelib chiqish xavfsizlikni kafolatlamaydi. Fitoterapiya bilim va o‘simlik vositalarini tanlashga oqilona yondashishni talab qiladi.

Qanday o‘simliklar o‘rganiladi va o‘simlik preparatlari qanday olinadi?

Bu yo‘nalishning markazida dorivor o‘simliklar va ularning tarkibidagi tabiiy moddalar turadi. O‘rganish uchun o‘simliklarning turli qismlari: barglari, gullari, ildizlari, mevalari va boshqa qismlaridan foydalaniladi. Ularning tarkibi va xususiyatlari sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

O‘simlik xomashyosidan damlamalar, qaynatmalar, ekstraktlar va boshqa preparatlar olinadi. Har bir shaklning o‘ziga xos tayyorlash usuli bor.

Damlama — xomashyoni suyuqlikda tindirish orqali olinadigan o‘simlik preparati. Uni tayyorlashda retsept yoki yo‘riqnomada ko‘rsatilgan o‘simlik miqdori va suv hajmidan foydalaniladi. Suyuqlik harorati va tindirish davomiyligi ham muhim.

Qaynatma boshqa usulda tayyorlanadi: o‘simlik xomashyosi retseptga muvofiq suyuqlikda isitiladi. Tayyorlash vaqti va nisbatlar muayyan yo‘riqnomaga qarab belgilanadi. Qaynatmani damlama bilan bir xil usulda tayyorlash kerak deb hisoblamang.

Ekstrakt — o‘simlik xomashyosidan moddalarni ajratib olish orqali tayyorlangan preparat. Uning konsentratsiyasi va shakli oddiy damlama yoki qaynatmadan farq qilishi mumkin. Shu sababli ekstraktni o‘zingiz tayyorlagan o‘simlik ichimligi bilan almashtirish mumkin emas.

Agar o‘simlik vositasini birinchi marta tayyorlayotgan bo‘lsangiz, quyidagi ketma-ketlikka amal qiling:

1. O‘simlikning aniq nomi va ishlatiladigan qismini tekshiring.

2. Xomashyo tegishli o‘simlik preparatini tayyorlash uchun mo‘ljallanganiga ishonch hosil qiling.

3. Yo‘riqnomani o‘qing va unda ko‘rsatilgan xomashyo hamda suyuqlik miqdorini tayyorlang.

4. Belgilangan harorat va tayyorlash vaqtiga rioya qiling.

5. Nisbatlarni o‘zgartirmang va tayyor vosita miqdorini o‘z xohishingizga ko‘ra oshirmang.

6. Ishlatishdan oldin dozaga oid tavsiyalar va cheklovlarni tekshiring.

Masalan, muayyan o‘simlik vositasining yo‘riqnomasida damlama tayyorlash ko‘rsatilgan bo‘lsa, aynan o‘sha yerda keltirilgan nisbatlar va tindirish vaqtiga rioya qilish kerak. Moychechak retseptini boshqa o‘simlikka qo‘llash yoki bir xil miqdordagi xomashyo har doim bir xil natija beradi deb hisoblash mumkin emas.

Fitoterapiya haqidagi kitoblarda o‘simliklardan foydalanishning bir nechta an’anaviy yo‘nalishlarini uchratish mumkin:

• Ovqat hazm qilish va ishtahani qo‘llab-quvvatlash.
• Asab tizimini tinchlantirish uchun o‘simliklardan foydalanish.
• Organizmga umumiy g‘amxo‘rlik qilish doirasida o‘simlik vositalarini qo‘llash.
• An’anaviy ravishda organizmdan suyuqlik chiqarish bilan bog‘liq o‘simliklardan foydalanish.
• Ayrim o‘simliklarni issiqlik va holsizlik hissi paytida qo‘llash.

Har bir yo‘nalishning o‘z tarixi va xususiyatlari bor. Biroq o‘simlikdan an’anaviy foydalanish bilan muayyan preparatning samaradorligi tasdiqlangan bo‘lishi bir xil narsa emas. O‘simlik vositalarini baholashda aynan qaysi o‘simlik o‘rganilayotgani, preparat qanday tayyorlangani va qanday maqsadda qo‘llanilayotgani hisobga olinishi kerak.

Shuningdek, fitoterapiyani bitta o‘simlik ko‘plab turli muammolarni hal qila oladigan universal tizim sifatida qabul qilmaslik kerak. Hatto o‘simlik bir nechta xususiyatga ega bo‘lsa ham, bu uning barcha holatlarda mos vosita ekanini anglatmaydi.

Fitoterapiya ovqatlanish va turmush tarzi bilan qanday bog‘liq?

Fitoterapiya ko‘pincha alohida emas, balki sog‘liq haqida qayg‘urishning boshqa tarkibiy qismlari bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Bularga ovqatlanish, jismoniy faollik, ruhiy holat va kundalik odatlar kiradi. Bunday kompleks yondashuv insonga faqat alohida shikoyat yoki biror organning holati nuqtayi nazaridan emas, balki yaxlit tarzda qarash imkonini beradi.

Tibbiyot amaliyotida integrativ yondashuv tushunchasi ham mavjud. U odatiy tibbiy yordam va qo‘shimcha usullarni o‘zaro muvofiqlashtirib qo‘llashni nazarda tutadi. Masalan, o‘simlik vositalaridan davolovchi mutaxassislar bilan kelishilgan holda, insonga umumiy g‘amxo‘rlik qilish doirasida foydalanish mumkin.

Ovqatlanishning o‘ziga xos ahamiyati bor. Ratsion organizmga oziq moddalar yetib borishiga ta’sir qiladi, jismoniy faollik va kundalik tartib esa o‘zini qanday his qilish bilan bog‘liq kundalik omillardir. Ammo fitoterapiya to‘laqonli ovqatlanishning o‘rnini bosmaydi va sog‘lom turmush tarziga e’tibor berish zaruratini bekor qilmaydi.

O‘simliklar bilan davolashni tushunishni istagan inson nafaqat alohida o‘simliklarning xususiyatlarini, balki umumiy holatni ham baholashni o‘rganishi kerak. Muayyan vosita nima uchun ishlatilayotgani, qanday vazifani bajarishi kutilayotgani va qanday cheklovlar mavjudligini tushunish muhim.

Bir nechta o‘simlikni qo‘shish sog‘lomlashtirish yondashuvini avtomatik ravishda samaraliroq qiladi deb kutmang. O‘simliklar yig‘masida tarkibiy qismlar qancha ko‘p bo‘lsa, uning tarkibi va maqsadini tushunish shuncha muhim. Oqilona foydalanish imkon qadar ko‘proq o‘simlikni bir vaqtda qo‘llashdan emas, aniq maqsaddan boshlanadi.

Men qanday maslahat beraman: fitoterapiyani to‘g‘ri tushunish uchun nimalarni bilish kerak?

1. O‘simliklarni tasodifan tanlamang — insonning holati va qo‘llash maqsadini hisobga oling.

Kitoblarimda fitoterapiyaning kuchi o‘simliklardan tasodifiy foydalanishda emas, balki ularni oqilona tartibda qo‘llashda namoyon bo‘lishini yozaman. Tajribamga ko‘ra, o‘simliklar yig‘masini tanlashdan oldin uning nima uchun kerakligini va organizmning qaysi holatini qo‘llab-quvvatlamoqchi ekanimizni tushunish muhim. Men o‘simliklar bilan to‘g‘ri davolashni kurs davomiyligi va organizmning ehtimoliy reaksiyasini hisobga olish bilan bog‘layman. Bir xil o‘simlik hamma uchun birdek mos bo‘lavermaydi. Shuning uchun men yig‘ma sotib olishdan emas, uning ko‘zlangan maqsadini tushunishdan boshlashni maslahat beraman.

2. O‘simliklar turli xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkinligini unutmang.

Men deyarli har bir o‘simlik bir nechta foydali xususiyatga ega ekaniga e’tibor qarataman. Kitoblarimda ayrim o‘simliklar asab tizimini tinchlantirish va og‘riqni kamaytirish uchun, boshqalari esa ovqat hazm qilish, ishtaha va organizmdan suyuqlik chiqarishni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatilishini yozaman. Shu sababli men o‘simliklarni faqat nomiga qarab emas, balki vazifasiga qarab ham o‘rganishni maslahat beraman. Fitoterapiya muayyan o‘simlikdan aynan qanday ta’sir kutilayotganini tushunishni talab qiladi. An’anaviy ravishda bir nechta maqsadda qo‘llaniladigan o‘simlik har qanday muammoni hal qilish uchun albatta mos keladi deb hisoblamaslik kerak.

3. O‘simliklar bilan davolashni ichak salomatligiga g‘amxo‘rlikdan ajratmang.

Men ichakdagi sog‘lom muhitning ahamiyatini alohida ta’kidlayman. Kitoblarimda uning holatini to‘qimalarning oziqlanishi, qonning tozaligi va organizmning umumiy tonusi bilan bog‘layman. Aynan shuning uchun men fitoterapiyani mustaqil yo‘nalish sifatida emas, balki oqilona ovqatlanish va harakatni ham o‘z ichiga olgan kengroq tizimning bir qismi sifatida ko‘rib chiqaman. Mening fikrimcha, dorivor o‘simliklarni o‘rganish ovqat hazm qilish tizimi faoliyatiga ham e’tibor berish bilan birga olib borilishi kerak.

4. Fitoterapiyaga alohida o‘simlik ichimligi sifatida emas, izchil kurs sifatida qarang.

Men o‘simlik vositalari oqilona va puxta o‘ylangan holda qo‘llanilganda alohida ahamiyat kasb etadi deb hisoblayman. Kitoblarimda o‘simliklar sintetik vositalarga qaraganda yumshoqroq ta’sir qilishi va kompleks sog‘lomlashtirish yondashuvining bir qismiga aylanishi mumkinligini yozaman. Mening nazarimda, shunchaki o‘simlik damlamalarini ichish emas, balki ularning organizmga g‘amxo‘rlik qilishning umumiy tizimidagi o‘rnini tushunish muhim. Izchil yondashuv o‘simlikni ongli ravishda tanlash, uning maqsadini tushunish va organizm reaksiyasiga e’tibor berishni nazarda tutadi.

Mening yondashuvimning farqi shundaki, men o‘simliklar bilan davolashni alohida o‘simliklarni tanlash bilangina cheklamay, ichak holati, ovqatlanish va harakat bilan chambarchas bog‘liq holda ko‘rib chiqaman. Shu bilan birga, har bir o‘simlik preparatining ta’siri va xavfsizligini alohida baholash kerak. Tabiiy kelib chiqish uning yumshoq ta’sir qilishi yoki hech qanday cheklovlari yo‘qligini kafolatlamaydi. Men fitoterapiya bilan tanishishni mustaqil davolash tajribalaridan emas, o‘simliklarning xususiyatlarini o‘rganishdan boshlash kerak deb hisoblayman.

Buni qayerda va qanday o‘rganish mumkin?

Agar sizni alohida bir o‘simlik emas, balki yaxlit bilim yo‘nalishi sifatidagi naturopatiya qiziqtirsa, Tabiiy shifo akademiyasi dasturi bilan tanishishingiz mumkin. Bu Boris Wydoffning kitoblari, videomateriallari, seminarlari va audioyozuvlari asosida tuzilgan o‘quv kursidir.

Ta’lim ketma-ket besh bosqichga bo‘lingan.

Birinchi bosqich doktorning kitoblariga bag‘ishlangan. Ular orasida «Salomatlik alifbosi», «Sog‘lom va bemorlar uchun qo‘llanma», «Yoshlik, salomatlik va go‘zallik sirlari» va boshqa asarlar bor. Bu bosqichda naturopatiya, ovqatlanish va turmush tarzining umumiy tamoyillari o‘rganiladi.

Ikkinchi bosqich ovqatlanish va organizmni tozalashga bag‘ishlangan. U ovqatlanish fiziologiyasi, ovqat hazm qilish tizimi, choylar va boshqa mavzulardagi ma’ruzalarni o‘z ichiga oladi. Uchinchi bosqichda yurak, qon tomirlari, bo‘g‘imlar va qalqonsimon bez bilan bog‘liq masalalarni ham o‘z ichiga olgan keng tarqalgan kasalliklar va amaliyotlar ko‘rib chiqiladi.

To‘rtinchi bosqich seminarlar va audio materiallarni birlashtiradi. Unga chiqishlar yozuvlari, doktorning tinglovchilar savollariga javoblari va fitoterapiya bo‘yicha videodarslar kiradi. Aynan shu bosqichda o‘simlik vositalari va ulardan foydalanish bilan bog‘liq mavzularni batafsilroq o‘rganish mumkin.

Beshinchi bosqich ong, ruhiyat, ishontirish, gipnoz va parapsixologiyaga bag‘ishlangan. Dasturni o‘rganib bo‘lgach, Boris Wydoffning o‘zi tomonidan imtihon topshirish va naturopatiya hamda parapsixologiya bo‘yicha nomli sertifikatlarni olish imkoniyati mavjud.

Kursni tugatgandan so‘ng tinglovchi naturopatiya tamoyillarini yaxshiroq tushunishi, ovqatlanish va turmush tarzi masalalarini o‘rganishi, turli tabiiy amaliyotlarning xususiyatlarini bilishi va qachon shifokor maslahatiga murojaat qilish kerakligini anglay olishi mumkin. Shuningdek, dastur yaqinlar salomatligi haqida ongli ravishda qayg‘urish va mutaxassislar bilan muloqot qilishga yordam beradi. Kurs shartlari va ro‘yxatdan o‘tish haqida Akademiya sahifasidan bilib olishingiz mumkin.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Fitoterapiyaning o‘zi kasallik emas, shuning uchun unda tez yordam chaqirishni talab qiladigan alomatlarning alohida ro‘yxati yo‘q. Biroq ko‘krak qafasida to‘satdan paydo bo‘lgan kuchli og‘riq yoki bosim, ayniqsa u nafas qisishi, sovuq ter, ko‘ngil aynishi, bosh aylanishi yoki og‘riqning qo‘l, orqa, bo‘yin yoxud jag‘ga tarqalishi bilan kechsa, infarkt belgisi bo‘lishi mumkin. Bunday belgilar kuzatilganda holatni oddiy jig‘ildon qaynashi deb hisoblamasdan, darhol tez yordam chaqirish kerak.

Agar siz fitoterapiyani o‘zingizga g‘amxo‘rlik qilish usullariga qo‘shmoqchi bo‘lsangiz, lekin surunkali kasalliklaringiz bo‘lsa yoki muntazam ravishda dori qabul qilsangiz, shifokor bilan rejali maslahatlashish zarur. Mutaxassis ehtimoliy cheklovlarni va tanlangan o‘simlik preparatining buyurilgan davolash bilan mosligini baholashga yordam beradi.

Bir vaqtning o‘zida bir nechta o‘simlik vositasidan foydalanmoqchi bo‘lsangiz yoki uzoq muddatli kursni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz ham, ularni shifokor bilan muhokama qilish oqilona bo‘ladi. Qabul qilayotgan barcha vositalaringiz, jumladan o‘simlik qo‘shimchalari haqida mutaxassisga xabar berish muhim. O‘simlik vositalari tabiiy kelib chiqishga ega bo‘lgani uchungina boshqa preparatlarning ta’siriga ta’sir qilmaydi deb hisoblamang.

Inson odatdagi davolanishni dorivor o‘tlar bilan almashtirmoqchi bo‘lgan holat alohida e’tibor talab qiladi. Qo‘shimcha yondashuvdan foydalanish tibbiy kuzatuvdan voz kechish yoki shifokor buyurgan davolashni mustaqil ravishda o‘zgartirish mumkinligini anglatmaydi. Turli usullarni birgalikda qo‘llash o‘zaro muvofiqlashtirilgan bo‘lishi kerak.

Agar o‘simlik vositasidan foydalanish vaqtida noodatiy yoki kuchli nojo‘ya reaksiyalar paydo bo‘lsa, dozani o‘zboshimchalik bilan oshirmang yoki ahvolingiz yomonlashayotganiga qaramay, uni qabul qilishni davom ettirmang. Keyingi harakatlaringizni tibbiyot mutaxassisi bilan muhokama qiling.

Bu mavzuda qanday ishlashim haqida batafsil ma’lumotni «Yoshlik va uzoq umr ko‘rish» sahifasidan olishingiz mumkin.

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →