Bug‘doyiq: foydali xususiyatlari va qo‘llanilishi

Dr. Boris WydoffDr. Boris Wydoff
O‘tloq o‘simliklari orasidagi bug‘doyiqning yashil poyalari va yog‘och stol ustidagi uzun ildizpoyalari

Bug‘doyiq — uzun ildizpoyaga ega bo‘lgan ko‘p yillik boshoqli o‘simlik bo‘lib, undan an’anaviy ravishda fitoterapiyada foydalaniladi. Dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarga ko‘ra, bug‘doyiqqa yallig‘lanishga qarshi, qoplovchi va balg‘am ko‘chiruvchi xususiyatlar nisbat beriladi. Xalq tabobatida undan siydik pufagi, yo‘g‘on ichak yallig‘lanishi va gemorroyda foydalanilgan. Keling, bu o‘simlik qanday ko‘rinishga ega ekanini, uning ildizpoyasi nima uchun ishlatilishini, suvli damlama qanday tayyorlanishini va qanday cheklovlarni hisobga olish kerakligini ko‘rib chiqamiz.

Bug‘doyiq nima va uni qanday tanib olish mumkin?

Bug‘doyiq (Elymus repens) boshoqdoshlar oilasiga mansub. Botanika adabiyotlarida uning avvalgi Agropyron repens nomi ham uchraydi. A. F. Gammerman ma’lumotnomasida o‘simlik Agropyrum repens nomi bilan keltirilgan. Eski giyohlar haqidagi kitoblarni o‘qiganda ilmiy nomning turli yozilish shakllariga duch kelish mumkin. Shu sababli o‘simlikning nafaqat o‘zbekcha nomini, balki lotincha nomlanishini ham bilish foydali.

Ko‘pchilik bug‘doyiqni, avvalo, dalalarda, bog‘ va tomorqalarda uchraydigan begona o‘t sifatida taniydi. Bog‘bonlar bu o‘simlik bilan yaxshi tanish va undan qutulish qanchalik qiyinligini bilishadi. T. B. Fursaning «Xudoning ne’matlari. Tomorqadagi dorivor o‘simliklar» ma’lumotnomasida bug‘doyiq balandligi bir metrgacha yetadigan ko‘p yillik boshoqli o‘simlik sifatida tasvirlangan. Uning o‘ziga xos belgisi — uzun, yer bag‘irlab o‘sadigan ildizpoyasi. Dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarda aynan shu qismi ishlatilishi ko‘rsatilgan.

Bug‘doyiq javdar va bug‘doyning uzoq qarindoshi hisoblanadi. Shunga qaramay, odatda uni qishloq xo‘jaligi ekini emas, balki yo‘qotish qiyin bo‘lgan begona o‘t sifatida qabul qilishadi. Fursaning ta’rifiga ko‘ra, o‘simlikni tanib olish uchun uchta asosiy belgini ajratib ko‘rsatish mumkin:

Bu belgilar bug‘doyiq haqida umumiy tasavvur hosil qilishga yordam beradi, biroq dorivor maqsadda yig‘ish uchun qisqacha tavsifning o‘zi yetarli emas. Yig‘ishdan oldin o‘simlikning botanika turini ishonchli aniqlash kerak. V. N. Shuxardinning «O‘rmon dorixonasi. Yovvoyi holda o‘sadigan dorivor o‘simliklar» kitobida bug‘doyiq ekinlar orasida, shudgor dalalarda va yaylovlarda uchraydigan begona o‘tlar qatorida tilga olingan. Gap keng tarqalgan, odatiy joylarda ham uchratish mumkin bo‘lgan o‘simlik haqida ketmoqda. Biroq uning keng tarqalganligi topilgan har qanday ildizpoya dorivor maqsadda foydalanishga yaroqli degani emas.

Bu o‘simlik sog‘liq uchun qanday foyda va zarar keltirishi mumkin?

Fitoterapiya ma’lumotnomalarida bug‘doyiq an’anaviy ravishda bir necha yo‘nalishda qo‘llanadigan o‘simlik sifatida tasvirlanadi. T. B. Fursa xalq tabobatida unga quyidagi xususiyatlar nisbat berilishini keltiradi:

Bu ta’riflar o‘simlik haqidagi an’anaviy qarashlarni aks ettiradi, ammo uning har bir kasallikdagi samaradorligi klinik tadqiqotlar bilan isbotlanganini anglatmaydi. Ayniqsa, giyohlar haqidagi kitoblarda bug‘doyiqning an’anaviy qo‘llanilishini ifodalash uchun uchraydigan «tuzlarni chiqarish» iborasini to‘g‘ri tushunish muhim. Bu ta’rifdan o‘simlik mineral almashinuvining har qanday buzilishini bartaraf eta oladi, degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Keling, dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarda bug‘doyiq qaysi holatlarda tilga olinishini batafsil ko‘rib chiqamiz.

Siydik chiqarish tizimi

A. F. Gammermanning «Dorivor o‘simliklar (yovvoyi holda o‘sadigan)» kitobida bug‘doyiq ildizpoyasidan tayyorlangan suvli damlamani siydik pufagi yallig‘lanishida an’anaviy qo‘llash haqida yozilgan. Bu yerda birdaniga uchta muhim jihat ko‘rsatilgan: aniq o‘simlik, ishlatiladigan qism va tayyorlash shakli. Gap aynan ildizpoya va suvli damlama haqida ketmoqda. Shu sababli bu qo‘llash usuli haqidagi ma’lumotlarni avtomatik ravishda o‘simlikning boshqa qismlariga yoki boshqa dori shakllariga tatbiq etib bo‘lmaydi.

Zamonaviy Yevropa materiallarida ham bug‘doyiq ildizpoyasi siydik ajralishini ko‘paytirishga yordam beradigan vositalarni an’anaviy qo‘llash bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Biroq siydik pufagi yallig‘langanda simptomlarning sababini aniqlash kerak, chunki infeksiya mavjud bo‘lsa, o‘simlik damlamasi zarur davolashning o‘rnini bosa olmaydi. Siydik chiqarish yo‘llari kasalliklarida bug‘doyiqdan faqat shifokor bilan maslahatlashib, belgilangan davolashga qo‘shimcha sifatida foydalanish mumkin. Bunda dorilarni mustaqil ravishda bekor qilish mumkin emas.

Ovqat hazm qilish tizimi

T. B. Fursa ma’lumotnomasiga ko‘ra, xalq tabobatida bug‘doyiqdan yo‘g‘on ichak yallig‘lanishi va gemorroyda foydalanilgan. Muallif o‘simlikni an’anaviy ravishda qoplovchi ta’sirga ega deb hisoblanadigan vositalar qatoriga ham kiritadi. Eski giyohlar haqidagi kitoblarda «qoplovchi» so‘zi tez-tez uchraydi, ammo bug‘doyiq haqida gap ketganda, u o‘simlik xususiyatlariga doir an’anaviy qarashlarni ifodalaydi. Bu ta’rif o‘simlikning ichakning muayyan kasalligida samarali ekanini tasdiqlamaydi.

Ovqat hazm qilish bilan bog‘liq shikoyatlarda, avvalo, noxush simptomlarning sababini aniqlash muhim. Ichakning yallig‘lanish kasalliklari tibbiy ko‘rikni talab qiladi, gemorroyda esa simptomlarning xususiyati va og‘irligini hisobga olish kerak. Bug‘doyiqning ma’lumotnomada tilga olinishi undan tekshiruv yoki buyurilgan dorilar o‘rniga foydalanish mumkinligini anglatmaydi. Ichakning surunkali kasalliklarida o‘simlik vositalaridan faqat belgilangan davolashga qo‘shimcha ravishda foydalanish mumkin. Bunda dori terapiyasini bekor qilmasdan, ularni qo‘llashni shifokor bilan kelishib olish zarur.

Nafas olish tizimi

T. B. Fursa tilga olgan bug‘doyiqning yana bir an’anaviy qo‘llanish yo‘nalishi — balg‘am ko‘chiruvchi vosita sifatida foydalanishdir. Balg‘am ko‘chiruvchi ta’sir deganda odatda nafas yo‘llaridagi balg‘amning chiqishini yengillashtirish tushuniladi. Biroq bug‘doyiq haqida gap ketganda, bu xususiyat an’anaviy ravishda unga nisbat beriladi, bronxit yoki nafas olish tizimining boshqa kasalliklarida samaradorligi isbotlanganini anglatmaydi. Agar yo‘tal uzoq vaqt davom etsa, isitma yoki nafas olish qiyinlashishi bilan kechsa, tibbiy yordamga murojaat qilish kerak.

Aniqlangan kasallikda o‘simlik preparatlarini shifokor bilan faqat belgilangan davolashga qo‘shimcha vosita sifatida muhokama qilish mumkin. Bunda dorilarni mustaqil ravishda o‘zgartirish yoki bekor qilish mumkin emas.

Dorivor xususiyatlari va an’anaviy qo‘llanilishi

Bug‘doyiqning foydasi haqida gapirilganda, odatda eski giyohlar haqidagi kitoblarda tasvirlangan an’anaviy dorivor xususiyatlari nazarda tutiladi. Bu manbalarda asosan o‘simliklarning qo‘llanish maqsadiga e’tibor qaratilgan, biroq amaliy foydalanishda xavfsizlik haqidagi ma’lumotlar ham kam ahamiyatga ega emas. Bug‘doyiq dorivor o‘simlik xomashyosi haqidagi ma’lumotnomalarga kiritilgan. Bu uning ishlatilish tarixi borligini tasdiqlaydi, ammo sanab o‘tilgan barcha holatlarda samarali ekanini isbotlamaydi. O‘simlikning klinik samaradorligi va xavfsizligi haqidagi zamonaviy ma’lumotlar hanuz cheklangan.

Siydik ajralishini ko‘paytirishga mo‘ljallangan vositalardan foydalanishga, ayniqsa, yurak va buyrak kasalliklarida alohida e’tibor berish kerak. Agar bunday kasalliklar shishlar bilan kechsa, shu turdagi vositalardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘lmasligi mumkin. Shuningdek, shifokor suyuqlik iste’molini cheklashni buyurgan bo‘lsa, bunday vositalarni mustaqil ravishda qo‘llash kerak emas.

Dori vositalari bilan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan o‘zaro ta’sirlarni ham hisobga olish zarur. Chunki dorilar muntazam qabul qilinadigan bo‘lsa, odatiy o‘simlik vositasining ham ular bilan mosligini tekshirish kerak. Shuning uchun «bug‘doyiq: foydasi va zarari» masalasini o‘rganayotganda, an’anaviy xususiyatlar tavsifini qarshi ko‘rsatmalar bo‘limi bilan birga o‘qish muhim. O‘simlikdan foydalanish tarixi va uning muayyan inson uchun xavfsizligi — ikki xil masala. Ikkinchisining javobi sog‘liq holati, yosh, qabul qilinayotgan dorilar va tanlangan preparatga bog‘liq.

Uning ildizpoyasi nima uchun ishlatiladi?

Dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarda xomashyo sifatida aynan bug‘doyiq ildizpoyasi ko‘rsatilgan. A. F. Gammerman bu qismni o‘simlikning botanika nomi bilan birga keltiradi. V. N. Shuxardinning kitobida ham bug‘doyiq dorivor xomashyo ro‘yxatlarida bir necha bor «ildizpoya» deb ko‘rsatilgan.

Ildizpoya — o‘simlikning yer ostidagi qismi bo‘lib, T. B. Fursa uni uzun va yer bag‘irlab o‘sadigan qism sifatida tasvirlaydi. Giyohlar haqidagi kitoblarni o‘qiydiganlar uchun ildiz bilan ildizpoya o‘rtasidagi farq amaliy ahamiyatga ega. Dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarda ishlatiladigan qismlar alohida ko‘rsatiladi: ayrim o‘simliklarda bu barglar, boshqalarida gullar yoki mevalar, yana boshqalarida esa yer ostki qismlar bo‘ladi.

Bug‘doyiq haqida gap ketganda, aynan ildizpoya nazarda tutiladi. Shu sababli o‘simlikning bu qismidan suvli damlama tayyorlash haqidagi tavsifni qo‘shimcha asoslarsiz yashil o‘tga tatbiq etib bo‘lmaydi. Xuddi shu qoida o‘simlikning boshqa qismlariga va tayyor o‘simlik xomashyosiga ham tegishli. Mahsulot tanlayotganda botanika nomi va ishlatiladigan qismni tekshirish kerak, chunki qadoqdagi «bug‘doyiq» degan yozuvning o‘zi yetarli emas. Bu nom preparat haqida zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlarni bermaydi.

Giyohlar haqidagi kitoblarda dorivor xomashyo ro‘yxatlari ham uchraydi. Ularda o‘simliklar ishlatiladigan qismlari bilan birga keltiriladi. Bunday ro‘yxatlar botanika va fitoterapiyani o‘rganishda qulay, chunki ular turli o‘simlik materiallarini bir-biriga aralashtirib yubormaslikka yordam beradi.

Giyohlar haqidagi kitoblarga ko‘ra, u nimani davolaydi?

Bug‘doyiq qanday kasalliklarni davolaydi, degan savolga aniqlik kiritish kerak: ma’lumotnomalarda kasalliklarning isbotlangan davosi emas, balki an’anaviy qo‘llanish usullari tasvirlanadi. Masalan, A. F. Gammermanning kitobida bug‘doyiqdan siydik pufagi yallig‘lanishida foydalanish tilga olingan. Ma’lumotnomada ildizpoyaning suvli damlamasini an’anaviy qo‘llash haqida yozilgan, biroq bu tarixiy tavsifni sistitni davolash isboti sifatida qabul qilmaslik kerak.

Siydik pufagi yallig‘langanda simptomlarning sababini aniqlash muhim, chunki ular orasida maxsus davolashni talab qiladigan infeksiya ham bo‘lishi mumkin. Tez-tez siyish, achishish va og‘riq tibbiy ko‘rikdan o‘tish uchun sababdir. Ayniqsa, simptomlar saqlanib qolsa yoki kuchaysa, bunga jiddiy e’tibor berish kerak. Isitma ko‘tarilsa, siydikda qon paydo bo‘lsa yoki siyishning imkoni bo‘lmasa, zudlik bilan tibbiy yordam olish zarur. Bug‘doyiqning suvli damlamasini qo‘llash tekshiruvni kechiktirmasligi kerak.

Agar tashxis allaqachon qo‘yilgan bo‘lsa, o‘simlik preparatidan qo‘shimcha chora sifatida foydalanishni shifokor bilan muhokama qilish mumkin. Undan faqat belgilangan davolashga qo‘shimcha ravishda, dorilarni bekor qilmasdan foydalanish kerak.

Uni qanday damlash va qabul qilish kerak?

A. F. Gammerman ma’lumotnomasida siydik pufagi yallig‘lanishida an’anaviy ravishda qo‘llanilgan bug‘doyiq ildizpoyasining suvli damlamasi tilga olingan. Dorivor damlama tayyorlashda aniq ko‘rsatmalarga rioya qilish kerak, chunki xomashyo miqdori, suv hajmi va tayyorlash usuli muhim ahamiyatga ega. Dorixonadan olingan tayyor mahsulot uchun ishlab chiqaruvchining ko‘rsatmalariga amal qilish, nisbatlarni o‘zboshimchalik bilan belgilamaslik kerak. Kuchliroq ta’sirga erishish umidida o‘simlik xomashyosi miqdorini ham oshirmaslik lozim.

Bug‘doyiq: qaynatmami yoki damlamami?

Fitoterapiyada suv yordamida tayyorlanadigan turli vositalar, jumladan, damlama va qaynatmalardan foydalaniladi. Biroq bug‘doyiq haqida yozganda A. F. Gammerman aynan ildizpoyaning suvli damlamasini ko‘rsatadi. Gap bitta o‘simlik haqida ketayotgani uchungina bir dori shaklini boshqasiga almashtirish kerak emas. Har qanday retseptni o‘rganayotganda uchta ma’lumotni yozib olish muhim:

Gammerman ma’lumotnomasida bug‘doyiq uchun bu — ildizpoya va suvli damlama. Tayyor mahsulotni sotib olayotganda uning yo‘riqnomasi va qo‘llash cheklovlarini ham tekshirish kerak.

Bug‘doyiq damlamasini qanday qabul qilish kerak?

Agar bug‘doyiqni qanday qabul qilishni bilmoqchi bo‘lsangiz, avvalo tanlangan preparat shaklini hisobga oling va rasmiy yo‘riqnomaga rioya qiling. Zamonaviy Yevropa ma’lumotlarida asosan kattalar tomonidan bug‘doyiq ildizpoyasidan qisqa muddatli an’anaviy foydalanish ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, uni uzoq vaqt muntazam iste’mol qilish xavfsizligi yetarlicha o‘rganilmagan. Surunkali kasalliklari bor yoki doimiy ravishda dori qabul qiladigan insonlar alohida ehtiyot bo‘lishlari kerak. Qo‘llashdan oldin tanlangan preparat, foydalanish muddati va ehtimoliy cheklovlarni shifokor yoki farmatsevt bilan muhokama qilish maqsadga muvofiq.

Agar qabul qilgandan keyin noxush simptomlar paydo bo‘lsa, foydalanishni to‘xtatish va ularning sababini aniqlash kerak.

O‘t qayerda o‘sadi va uning ildizpoyasini qanday yig‘ish kerak?

T. B. Fursa ma’lumotlariga ko‘ra, bug‘doyiq hamma joyda keng tarqalgan va yo‘qotish qiyin bo‘lgan begona o‘t hisoblanadi. V. N. Shuxardin ham uni ekinlar orasida, shudgor dalalarda va yaylovlarda uchraydigan begona o‘simliklar qatorida tilga oladi. Shu sababli bug‘doyiq dehqonchilik va bog‘dorchilik bilan shug‘ullanadigan insonlarga yaxshi tanish. Biroq o‘simlikning oson topilishi uning dorivor maqsadda foydalanishga yaroqli ekanini anglatmaydi.

Mustaqil ravishda xomashyo yig‘ishning birinchi sharti — o‘simlikni botanika jihatidan aniq aniqlash, ikkinchisi esa ishlatiladigan qismini to‘g‘ri tanlashdir. Ma’lumotnomalarda bug‘doyiqning ildizpoyasi ko‘rsatilgan, biroq o‘simlik materialining qayerdan olinganini ham hisobga olish kerak. Xavfsizlik bo‘yicha zamonaviy tavsiyalarda o‘simlik xomashyosining sifati va uning ifloslanish ehtimoliga e’tibor qaratiladi. Shu sababli amaliy foydalanish uchun ishonchli ishlab chiqaruvchining mahsulotini tanlash ma’qul. Xarid qilayotganda quyidagilarni tekshiring:

Bu ma’lumotlar, ayniqsa, o‘simlik botanika maqsadida o‘rganish uchun emas, balki damlama tayyorlash uchun sotib olinayotgan bo‘lsa, juda muhim.

Bug‘doyiq ildizpoyasini qanday saqlash kerak?

Dorixonadan olingan tayyor xomashyoni ishlab chiqaruvchi ko‘rsatgan sharoitlarda, yaroqlilik muddati va mahsulot holatini hisobga olgan holda saqlash kerak. Kelib chiqishi noma’lum yoki shubhali sharoitlarda saqlangan xomashyodan dorivor vositalar tayyorlash uchun foydalanmaslik lozim. Uy sharoitida yig‘ilgan o‘simliklarni saqlash qoidalarini giyohlarni quritish haqidagi umumiy tasavvurlar bilan almashtirib bo‘lmaydi, chunki dorivor o‘simlik xomashyosi uchun boshlang‘ich materialning sifati va saqlash sharoitlariga rioya qilish muhim. O‘simlik to‘g‘ri aniqlanganiga yoki yig‘ilgan material yaroqliligiga ishonchingiz komil bo‘lmasa, uni mustaqil yig‘ishdan voz kechganingiz xavfsizroq.

Uning ildizpoyasi va yashil qismini yeyish mumkinmi?

Bug‘doyiq boshoqdoshlar oilasiga mansub va T. B. Fursaning ta’rifiga ko‘ra, javdar hamda bug‘doyning uzoq qarindoshi hisoblanadi. Biroq bir oilaga mansublik o‘simliklardan oziq-ovqat sifatida bir xil foydalanish mumkinligini anglatmaydi. Dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarda asosan bug‘doyiq ildizpoyasi va undan an’anaviy foydalanishga e’tibor qaratilgan. Suvli damlama haqidagi tavsif o‘simlikning yashil qismini yoki ildizpoyasini istalgan miqdorda iste’mol qilish kerakligini anglatmaydi. Shu sababli bug‘doyiqdan dorivor maqsadda foydalanishni uni oddiy oziq-ovqat sifatida iste’mol qilish bilan tenglashtirmaslik kerak.

Agar gap tayyor o‘simlik mahsuloti haqida ketayotgan bo‘lsa, uning maqsadi, tarkibi va yo‘riqnomasini hisobga olish zarur. Bug‘doyiq bilan tanishish uchun avval uning botanika xususiyatlari, tarqalishi va giyohlar haqidagi kitoblardagi qo‘llanish tarixini o‘rganish mumkin. Bu dorivor xomashyo haqidagi ma’lumotlarni oziq-ovqat sifatida ishlatish masalasidan to‘g‘ri ajratishga yordam beradi.

Bug‘doyiqni xorijda qanday topish mumkin?

AQSh va Yevropada bug‘doyiq turli nomlar bilan sotiladi. Fitoterapiyada asosan uning ildizpoyasidan foydalaniladi, barglari yoki gullaridan emas.

O‘simlik qanday nomlanadi:

Qanday shakllarda sotiladi:

Qayerdan izlash kerak:

Qadoqda nimalarni tekshirish kerak:

Bug‘doyiqni wheatgrass — bug‘doyning yosh yashil novdalari bilan adashtirmang.

Muhim: o‘simlik preparatlarini sotish qoidalari va ularning xususiyatlari haqida ruxsat etilgan da’volar AQSh, Germaniya va Fransiyada farq qiladi.

Qarshi ko‘rsatmalar va ehtiyot choralari

Bug‘doyiq xavfsizligi haqidagi zamonaviy ma’lumotlar cheklangan. Yevropa dorilar agentligi (EMA) uning ildizpoyasini an’anaviy qisqa muddatli qo‘llash nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqadi. Biroq nojo‘ya reaksiyalar haqida ko‘p xabarlar yo‘qligi o‘simlik mutlaqo xavfsiz degani emas.

Allergiya. Bug‘doyiq boshoqdoshlar oilasiga mansub. Shu sababli o‘simlikning o‘ziga yoki boshqa boshoqdosh o‘simliklarga allergiyasi bo‘lgan insonlar uning preparatlaridan foydalanmasliklari kerak. Qichishish, terida toshmalar va boshqa allergik belgilar paydo bo‘lishi mumkin.

Yurak va buyrak kasalliklari. Bu a’zolar faoliyatining og‘ir buzilishlarida, ayniqsa shishlar bilan kechganda, siydik ajralishini ko‘paytiruvchi vositalardan mustaqil ravishda foydalanish mumkin emas.

Suyuqlik iste’molini cheklash. Agar shifokor suyuqlik iste’molini cheklashni buyurgan bo‘lsa, siydik ajralishini kuchaytirish maqsadida bug‘doyiqdan foydalanish mos kelmaydi.

Dorilar bilan o‘zaro ta’siri. Klinik tadqiqotlar ma’lumotlari yetarli emas. Shu sababli bug‘doyiqni siydik haydovchi dorilar va litiy bilan bir vaqtda qabul qilishda alohida ehtiyotkorlik talab etiladi. Bunday birikmalarda nazariy jihatdan suvsizlanish va elektrolitlar muvozanatining buzilishi mumkin.

Homiladorlik va emizish davri. Bu davrlarda qo‘llash xavfsizligi aniqlanmagan. Shu sababli EMA ma’lumotlar yetishmasligi tufayli bug‘doyiq preparatlaridan foydalanishni tavsiya etmaydi.

Bolalik davri. Xavfsizlik haqida ishonchli ma’lumotlar yetarli emas. Shu sababli, umuman olganda, bug‘doyiq preparatlari 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar va o‘smirlarga tavsiya etilmaydi. Ayrim choy shakllari uchun Yevropa hujjatlarida 12 yoshgacha bo‘lgan bolalarga qo‘llash cheklovi belgilangan.

Nojo‘ya reaksiyalar. Bug‘doyiqdan foydalanishda tez-tez siyish, ovqat hazm qilish tizimida noqulaylik va allergik reaksiyalar kuzatilishi mumkin.

Uzoq muddat qo‘llash. Uzoq muddat foydalanishning zaharlilik darajasi va xavfsizligi haqida ma’lumotlar yetarli emas. Shu sababli bug‘doyiqni uzoq vaqt davomida har kuni qabul qilishni zararsiz odat deb hisoblamaslik kerak.

Teri toshmasi yoki kuchli qichishish paydo bo‘lsa, bug‘doyiqdan foydalanishni to‘xtatish zarur. Yuz yoki tomoq shishsa yoxud nafas olish qiyinlashsa, zudlik bilan tibbiy yordam kerak. Onkologik kasalliklarni davolash vaqtida har qanday o‘simlik qo‘shimchasini avval davolovchi onkolog bilan kelishib olish zarur.

Dorivor o‘simliklarni o‘rganishni qanday davom ettirish mumkin?

Fitoterapiyani o‘rganish botanika tavsiflari va dorivor xomashyo haqidagi ma’lumotnomalarni to‘g‘ri o‘qishni o‘rganishdan boshlanadi. Bug‘doyiq misolida bir nechta muhim savollarni ko‘rib chiqish mumkin: o‘simlikning aniq nomini qanday aniqlash, giyohlar haqidagi kitoblarda uning qaysi qismi tilga olinadi va an’anaviy qo‘llash klinik jihatdan tasdiqlangan ta’sirdan nimasi bilan farq qiladi.

Naturopatiyani yanada kengroq o‘rganishga qiziquvchilar uchun saytda Tabiiy sog‘lomlashtirish akademiyasi taqdim etilgan. Bu doktor Boris Wydoffning alohida ta’lim dasturi bo‘lib, besh bosqichdan iborat hamda kitoblar, videoma’ruzalar, seminar yozuvlari va audio materiallarni o‘z ichiga oladi. Dastur bilan tanishish «Salomatlik alifbosi» va «Sog‘lomlar va bemorlar uchun stol kitobi» kabi kitoblardan boshlanadi. Keyingi bosqichlarda ovqatlanish, an’anaviy sog‘lomlashtirish amaliyotlari va naturopatiyaning boshqa yo‘nalishlari ko‘rib chiqiladi.

Dasturda fitoterapiya bo‘yicha videodarslar ham mavjud. Akademiya mazmunida naturopatiyaga muallifning o‘ziga xos yondashuvi aks etgan. Bu yondashuvni klinik tadqiqotlarga asoslangan tibbiy tavsiyalardan farqlash kerak. Ta’lim materiallari diagnostika, shifokor maslahati va belgilangan davolashning o‘rnini bosmaydi.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?

Bug‘doyiqdan foydalanishdan oldin surunkali kasalliklar, ayniqsa yurak yoki buyrak kasalliklari mavjud bo‘lsa, shifokor bilan maslahatlashish zarur. Doimiy ravishda dori qabul qiladigan insonlarga ham maslahat kerak. Bunda siydik haydovchi preparatlar va litiydan foydalanishga alohida e’tibor berish lozim. Homiladorlik, emizish davrida va bolalar uchun o‘simlik vositalarini tanlashda bug‘doyiqdan mustaqil foydalanish tavsiya etilmaydi. Agar o‘simlikdan siydik chiqarish yo‘llari bilan bog‘liq shikoyatlarda foydalanish rejalashtirilsa, simptomlarning sababini o‘z vaqtida aniqlash muhim.

Quyidagi holatlarda zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qiling, agar:

Allergik belgilar paydo bo‘lsa, o‘simlikdan foydalanishni to‘xtatish kerak. Tomoq shishishi yoki nafas olish qiyinlashganda esa shoshilinch tibbiy yordam talab etiladi. O‘simlik preparatlari tekshiruv va belgilangan davolash o‘rnini bosmasligi kerak. Shu sababli bug‘doyiq yoki boshqa fitoterapiya vositalaridan foydalanish uchun dorilarni bekor qilmang.

TAHRIRIYATDAN
Maqola fitoterapiya ma’lumotnomalari va o‘simlik preparatlari xavfsizligi haqidagi zamonaviy ma’lumotlar asosida tayyorlangan. Bug‘doyiqning tasvirlangan xususiyatlari va qo‘llash usullari asosan an’anaviy amaliyotga taalluqlidir. Material tanishish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, shifokor maslahati, diagnostika yoki belgilangan davolash o‘rnini bosmaydi.

Ko'p so'raladigan savollar

Bug‘doyiqning qanday foydali xususiyatlari bor?

Xalq tabobatida bug‘doyiq ildizpoyasiga an’anaviy ravishda yallig‘lanishga qarshi, qoplovchi va balg‘am ko‘chiruvchi ta’sir nisbat beriladi. Ma’lumotnomalarda undan tuzlarni chiqarish uchun foydalanish ham tilga olinadi. Muayyan kasalliklarda klinik samaradorligi yetarlicha o‘rganilmagan.

Bug‘doyiqdan qaysi kasalliklarda foydalaniladi?

Giyohlar haqidagi kitoblarda bug‘doyiqdan siydik pufagi va yo‘g‘on ichak yallig‘lanishi, gemorroyda hamda balg‘am ko‘chiruvchi vosita sifatida foydalanish tasvirlangan. Bu ma’lumotlar an’anaviy amaliyotga tegishli bo‘lib, kasalliklar davolanishining isboti emas. Kasalliklarda o‘simlik vositalaridan faqat belgilangan davolashga qo‘shimcha ravishda foydalaning, shifokor bilan maslahatlashing va dorilarni bekor qilmang.

Bug‘doyiq ildizpoyasini qanday to‘g‘ri damlash kerak?

A. F. Gammerman ma’lumotnomasida ildizpoyaning suvli damlamasi tilga olingan. Dorixonadan olingan xomashyodan foydalanayotganda muayyan mahsulot yo‘riqnomasida ko‘rsatilgan nisbatlar va tayyorlash usuliga rioya qilish kerak. Xomashyo miqdorini mustaqil ravishda oshirmang.

Bug‘doyiqni har kuni ichish mumkinmi?

Uzoq muddat muntazam iste’mol qilish xavfsizligi yetarlicha o‘rganilmagan. Yevropa materiallarida asosan qisqa muddatli an’anaviy qo‘llash ko‘rib chiqiladi. Surunkali kasalliklarda yoki dorilarni doimiy qabul qilganda undan foydalanishni shifokor bilan kelishish zarur.

Bug‘doyiqning qanday qarshi ko‘rsatmalari bor?

O‘simlikka allergiya bo‘lsa, bug‘doyiq preparatlari mumkin emas. Shishlar bilan kechadigan og‘ir yurak yoki buyrak kasalliklarida, shuningdek, suyuqlik iste’molini cheklash zarur bo‘lganda ulardan foydalanish maqsadga muvofiq emas. Homiladorlik, emizish davri va bolalikda ma’lumotlar yetishmasligi sababli qo‘llash tavsiya etilmaydi. Siydik haydovchi preparatlar va litiy qabul qilganda ehtiyot bo‘lish kerak.

Bug‘doyiqning qaysi qismi davolash uchun ishlatiladi?

A. F. Gammerman va V. N. Shuxardin dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarida bug‘doyiqning ildizpoyasi ko‘rsatilgan. Bu o‘simlikning uzun, yer bag‘irlab o‘sadigan yer osti qismidir. O‘simlik xomashyosini sotib olayotganda botanika nomi va ishlatiladigan qismini tekshirish kerak.

Bug‘doyiq sistitda yordam beradimi?

A. F. Gammerman siydik pufagi yallig‘lanishida ildizpoyaning suvli damlamasidan an’anaviy foydalanishni tasvirlagan. Biroq bu o‘simlik infeksiyani bartaraf eta olishini isbotlamaydi. Sistitda undan faqat shifokor bilan kelishilgan holda, belgilangan davolashga qo‘shimcha sifatida foydalanish mumkin. Dorilarni bekor qilish mumkin emas.

Bug‘doyiq qayerda o‘sadi va uni qanday tanib olish mumkin?

Ma’lumotnomalarga ko‘ra, bug‘doyiq hamma joyda keng tarqalgan va yo‘qotish qiyin bo‘lgan begona o‘t sifatida tanilgan. Bu balandligi bir metrgacha yetadigan, uzun va yer bag‘irlab o‘suvchi ildizpoyaga ega ko‘p yillik boshoqli o‘simlikdir. Dorivor maqsadda mustaqil yig‘ish uchun o‘simlik turini ishonchli aniqlash zarur.

Bug‘doyiq qaynatmasini damlama o‘rniga tayyorlash mumkinmi?

A. F. Gammerman ma’lumotnomasida aynan bug‘doyiq ildizpoyasining suvli damlamasi tasvirlangan. Damlama va qaynatma tayyorlashning turli shakllari hisoblanadi. Shu sababli birini boshqasiga mustaqil ravishda almashtirmaslik kerak. Dorixonadan olingan tayyor xomashyodan foydalansangiz, ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga amal qiling.

Bug‘doyiqni iste’mol qilish mumkinmi?

Bug‘doyiq boshoqdoshlar oilasiga mansub, biroq bu holatning o‘zi uning qismlari oziq-ovqat sifatida iste’mol qilishga yaroqli ekanini tasdiqlamaydi. Keltirilgan dorivor o‘simliklar haqidagi ma’lumotnomalarda, avvalo, ildizpoyadan an’anaviy foydalanish, jumladan, suvli damlama tayyorlash tasvirlangan. Bu ma’lumotlar yashil qismini yoki ildizpoyasini istalgan miqdorda oziq-ovqat sifatida iste’mol qilishni tavsiya etish uchun asos bo‘la olmaydi.

Dr. Boris Wydoff

Dr. Boris Wydoff — naturopatiya doktori, Ph.D. Ellik yildan ortiq vaqt davomida odamlarga ovqatlanish, organizmni tozalash va aql kuchi orqali sog'lig'ini tiklashga yordam beraman — Yevropa, Amerika va Osiyoda. Muallif haqida →

Yana o'qing

Barcha dorivor o'tlar mavzular bo'yicha →

Dr. Boris Wydoff usuli bo‘yicha barcha maqolalar →