# Аюқұлақ: қасиеттері және қолданылуы

> Аюқұлақтың пайдалы қасиеттері, жапырақтарының құрамы, тұнба мен қайнатпа түрінде қолданылуы, жинау және сақтық ережелері.

- URL: https://celitel.online/kz/blog/toloknyanka-pochki/
- Author: Дәрігер Борис Увайдов — https://celitel.online/kz/about/
- Published: 2026-10-02
- Language: kz

Кәдімгі аюқұлақ — фитотерапияда жапырақтары қолданылатын мәңгі жасыл бұташық. Анықтамалықтарда арбутин, метиларбутин, илік заттар және басқа қосылыстар сипатталған. Жапырақтары ең алдымен қуық пен несеп жолдары ауруларында несеп айдайтын және антисептикалық құрал ретінде тұнба және қайнатпа түрінде қолданылады.

## Бұл қандай өсімдік және оны қалай тануға болады?

Кәдімгі аюқұлақ (*Arctostaphylos uva-ursi*) — арес тұқымдасына жататын шағын мәңгі жасыл бұташық. Халық арасында оны аю құлағы немесе аю жидегі деп те атайды.

Өсімдіктің бұтақтары қатты тармақталған және жерге жайылып өседі. Олар қою қоңыр қабықпен қапталған, ұзындығы 100–120 см-ге дейін жетуі мүмкін. Жапырақтары қысқа сағақтарда орналасады. Олар былғары тәрізді, тығыз, жылтыр, кері жұмыртқа пішінді, жиегі тегіс болады. Қыста жапырақтары түспейді.

Гүлдері ұсақ, қызғылт түсті. Олар бұтақ ұштарында орналасып, қысқа салбыраған шашақтарға жиналады. Гүл күлтесі құмыра тәрізді пішінде болады. Аюқұлақ мамыр — маусым айларында гүлдейді. Жемістері қыркүйекте піседі. Олар домалақ, қызыл түсті, іші ұнтақ тәрізді болады.

Өсімдік қарағайлы ормандарда өседі. Анықтамалықтарда ақ мүк өсетін қарағайлы ормандар мен итбүлдіргенді алқаптар бөлек аталады. Қолайлы жерлерде аюқұлақ тұтас топ болып өсуі мүмкін.

Жинау кезінде өсімдікті дұрыс анықтау маңызды. Аюқұлақ көбіне қасында өсетін итбүлдіргенге ұқсайды. Итбүлдіргеннің сабағы тік өседі. Оның жапырақтары сопақша, шеттері қайырылған, ал төменгі жағында қара нүктелі түзілістер байқалады. Итбүлдіргеннің жидегінің іші шырынды, ал аюқұлақ жемісінің жұмсағы ұнтақ тәрізді болады.

Фитотерапия анықтамалықтарының мәліметтері бойынша, емдік мақсатта жапырақтары — *Folium Uvae-ursi* қолданылады. Дәл осы бөлігі өсімдіктің дәрілік шикізаты болып табылады.

### Аюқұлақты ұқсас өсімдіктерден қалай ажыратуға болады?

Жабайы өсімдік шикізатын жинағанда оның жалпы түрін ғана емес, жапырақтарының ерекшеліктерін де білу қажет. Анықтамалықтарда аюқұлақ жапырақтарын көкжидек, итбүлдірген және самшит жапырақтарымен араластырмау керектігі жеке көрсетіледі.

Көкжидек жапырақтары жұқа, жарғақ тәрізді болуымен ерекшеленеді. Төменгі жағы күңгірт, көкшіл-жасыл түсті, торлы шығыңқы жүйкелері болады.

Итбүлдірген аюқұлақпен жиі шатастырылады, себебі екі өсімдік те бір жерде өсуі мүмкін. Итбүлдірген жапырақтарының төменгі жағында қоңыр нүктелі бездері және сирек қысқа түктері болады. Жапырақ шеттері қайырылған, кейде ұсақ тісті немесе сәл ара тісті болуы мүмкін. Аюқұлақтың жапырақтары сағақ маңында көбірек жіңішкерген, ал жүйкелері қатты ойық болып, беті әжімді көрінеді.

Самшиттің де айырмашылықтары бар: оның жапырақтары жоғары қарай жіңішкереді, ұшы ойық болады, ал үстіңгі жағындағы жүйкелері шығыңқы келеді. Сонымен қатар самшит жапырақтарының жағымсыз иісі және жағымсыз тәттілеу-ащы дәмі сипатталған.

Мұндай айырмашылықтардың практикалық маңызы бар, себебі дәрілік шикізат ретінде дәл жапырақтар пайдаланылады және қолданар алдында оларды дұрыс анықтау қажет.

## Аюқұлақ жапырақтарының құндылығы неде?

Анықтамалықтарда негізгі назар жапырақтардың химиялық құрамына аударылады. Олардың құрамында арбутин және метиларбутин, илік заттар, флавоноидтар және органикалық қышқылдар бар.

Бір сипаттамада галл қышқылы, илік заттар, май, балауыз, шайыр және минералды тұздар көрсетілген. Гликозидтердің ішінен арбутин, метиларбутин және эриколин аталады. Сонымен қатар урсонның болуы сипатталған.

Басқа анықтамалықта арбутин, метиларбутин, гиперозид, пирогаллолды илік заттар, эллаг және басқа органикалық қышқылдар көрсетілген. Толығырақ фармакологиялық сипаттамада кверцетин, изокверцитрин, мирицитрин, гиперозид және мирицетин сияқты флавоноидтар да аталады.

Арбутин өсімдіктің әсерін сипаттауда ерекше орын алады. Анықтамалық мәліметтер бойынша, ол гидрохинон және глюкоза түзіп ыдырайды. Метиларбутин де гидролиз кезінде гидрохинон бөле алады.

Анықтамалықтар бұл заттармен жапырақтардың микробтарға қарсы және антисептикалық қасиеттерін байланыстырады. Илік заттар қабынуға қарсы әсерімен байланыстырылады. Фитотерапия анықтамалары бойынша, аюқұлақтың галендік препараттары несеп айдайтын, қабынуға қарсы және микробтарға қарсы қасиеттерге ие. Сондықтан өсімдікті қолданудың негізгі бағыты несеп шығару жүйесімен байланысты.

### Жапырақ қасиеттерін қандай заттар анықтайды?

Әртүрлі анықтамалықтарда жеке компоненттердің мөлшері кейбір айырмашылықтармен көрсетіледі. Бір сипаттамада арбутин мөлшері 3,5 %-ға дейін, екіншісінде — 8 %-ға дейін деп көрсетілген. Сонымен қатар пирогаллолды илік заттардың 35 %-ға дейін болуы атап өтіледі.

Жапырақ құрамына алма, протокатех және құмырсқа қышқылы сияқты органикалық қышқылдар кіреді. Флавоноидтардың ішінде қосымша кверцетин, изокверцитрин, мирицитрин, гиперозид және мирицетин аталады.

Өсімдіктің әсері анықтамалықтарда ең алдымен арбутин және илік заттармен байланыстырылады. Арбутин арбутаза ферментінің әсерінен гидрохинон мен глюкозаға ыдырайды, ал метиларбутин де гидролиз кезінде гидрохинон бөледі.

## Аюқұлақты не үшін қолданады?

Шөп дәрілерінде аюқұлақ жапырақтарын қуық және несеп жолдары ауруларында қолдану сипатталған. Сонымен қатар несеп жолы және несеп-тас ауруы да аталады.

Бір анықтамалықта жапырақтар қуықтың катаральды жағдайларында және бүйректен қан кетуде тұтқыр, шіруге қарсы және несеп айдайтын құрал ретінде көрсетілген. Басқа сипаттамада қайнатпа және жинақтар қуық пен несеп жолдарының қабыну ауруларында несеп айдайтын және залалсыздандыратын құрал ретінде қолданылады.

Мұндай жағдайлардың ішінде анықтамалықта пиелит, цистит және уретрит аталады. Халықтық фитотерапияның кейбір рецептерінде аюқұлақ бүйрек немесе қуық ауруларында қолданылған су қайнатпаларының құрамына кіреді.

Өсімдіктің дәстүрлі қолданылуы кеңірек те сипатталған. Анықтамалықтарда жапырақтарды бүйрек тастары, ревматизм және подагра кезінде несеп айдайтын құрал ретінде қолдану аталады. Бірақ мұндай сипаттамалар анықтамалық және дәстүрлі фитотерапияға жатады, олар шағымдардың себебін анықтауды алмастырмайды.

Өсімдікті сипаттауда негізгі орын несеп шығару жүйесіне беріледі. Дәл осы жүйемен анықтамалықтарда көрсетілген несеп айдайтын, микробтарға қарсы, антисептикалық және қабынуға қарсы әсерлер байланысты.

## Аюқұлақ жапырақтарын қалай қолданады?

Фитотерапия анықтамалықтарында жапырақтардан дайындалатын тұнбалар мен қайнатпалар сипатталған. Әсіресе қайнатпа жиі аталады.

Келтірілген тәсілдердің бірінде нақты қатынас көрсетілген: қайнатпа немесе тұнба 10:200 қатынасында дайындалады. Басқа деректе осы қатынас 200 мл суға 10 г шикізат ретінде көрсетілген. Күніне 3–4 рет 1 ас қасықтан қабылдайды.

Ескі анықтамалықта да жапырақтарды қайнатпа түрінде қолдану дұрыс екені көрсетілген. Сонымен қатар тым үлкен мөлшерлер жүрек айнуы мен құсуға әкелуі мүмкін екені ескертіледі. Сондықтан шикізат мөлшерін өз бетіңізше көбейтпеу керек. Фитотерапияда өсімдікті таңдау ғана емес, оны дұрыс дайындау түрін сақтау да маңызды.

Халықтық рецептерде аюқұлақ су негізіндегі шөп жинақтарының құрамына да кірген. Мұндай қоспаларда ол басқа өсімдіктермен бірге қолданылған. Мысалы, итбүлдірген жапырақтары, қырықбуын шөбі және басқа компоненттері бар жинақтар кездеседі. Бірақ мұндай қоспалардың құрамы мен мақсаты әртүрлі болады, сондықтан бір рецептті барлық жағдайға қолдануға болмайды.

Қарапайым қолдану үшін анықтамалықтарда екі негізгі түрі жақсы сипатталған — тұнба және қайнатпа. Жапырақтарды дайындаудың негізгі тәсілдері ретінде осы түрлер қарастырылады.

## Аюқұлақты қалай дұрыс демдейді?

Қарапайым нұсқа қажет болса, анықтамалықта 200 мл суға 10 г жапырақ қатынасы көрсетілген. Мұндай тұнба немесе қайнатпа күніне 3–4 рет 1 ас қасықтан қабылданады.

Басқа анықтамалықта да қайнатпа немесе тұнба 10:200 қатынасында дайындалып, күніне 3–4 рет 1 ас қасықтан қабылданатыны нақты көрсетілген.

Әсерін күшейткіңіз келіп, сусынды тым қою етіп дайындауға болмайды. Өсімдіктің дәрілік сипаттамасында тым үлкен мөлшерлер кезінде жағымсыз реакциялар болуы мүмкін екені ескертіледі.

Жапырақтардың дәмі айқын тұтқыр, сәл ащы болады. Анықтамалықтар мұны олардың құрамындағы илік заттармен байланыстырады.

## Аюқұлақты қашан және қалай жинайды?

Дәрілік мақсатта аюқұлақ жапырақтары жиналады. Бір анықтамалық мәліметі бойынша, олар гүлдеу басталғанға дейін немесе гүлдеу кезінде — мамыр және маусымның бірінші жартысында дайындалады.

Басқа деректе жинаудың екі кезеңі сипатталған: қыстап шыққан жапырақтар гүлдеуге дейін жиналады, кейін тамыз айында ағымдағы жылдың жас жапырақтарын жинауға болады. Сондықтан анықтамалық әдебиеттерде жинау мерзімі ретінде мамыр және маусымның бірінші жартысы, сондай-ақ кейінгі жинау үшін тамыз айы көрсетіледі.

Жинау кезінде бұтақтар кесіледі. Кептіру алдында қоңыр түске өзгерген жапырақтар алынып тасталады. Шикізат ашық ауада кептіріледі.

Ұсақ былғары тәрізді жапырақтарды дайындаудың тәжірибелік тәсілі сипатталған: алдымен өсімдік бұтақтары кесіледі, кейін олар кептіріліп, жапырақтар бұтақтардан ажыратылады. Бұл жұлу, өсімдікті тарау немесе бастыру арқылы жасалады, кейін сабақ бөліктері алынып тасталады. Соңғы тазалау елекпен жүргізіледі.

Жақсы кептірілген шикізат негізінен жапырақтардан тұрады. Олар тегіс, тығыз және сынғыш болады. Иісі дерлік болмайды. Дәмі қатты тұтқыр және ащылау. Сақтау кезінде шикізатты жарықтан қорғалған салқын жерде ұстайды.

### Дәрілік шикізат сапасына қойылатын талаптар

Анықтамалықтарда дайындалған шикізаттың сыртқы түрі мен тазалығына қойылатын талаптар келтіріледі. Жапырақтар жасыл түсін сақтауы, өзіне тән тығыздығы болуы және көп мөлшерде бөгде бөліктер болмауы керек.

Сонымен қатар стандарттау көрсеткіштері сипатталған: шикізат ылғалдылығы 12 %-дан аспауы керек, ал күл мөлшері — 4 %. Жасыл түсін жоғалтқан, ұсақ және үгітілген бөліктердің, сондай-ақ өсімдік сабақтарының шектеулі мөлшеріне рұқсат етіледі.

Мұндай талаптар қолданар алдында шикізат сапасын бағалауға және дұрыс дайындалған жапырақтарды көп қоспасы бар материалдан ажыратуға көмектеседі.

## Кәдімгі аюқұлақ: қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары

Ескі анықтамалықтарда негізгі ескерту шикізат мөлшеріне байланысты. Жапырақтардың тым үлкен дозалары жүрек айнуы мен құсуға әкелуі мүмкін.

Қазіргі анықтамалық сипаттамаларда да ұзақ қолдану кезінде болуы мүмкін жағымсыз реакциялар көрсетіледі. Олардың ішінде жүрек айнуы, іш өту және құсу аталады. Несеп шығару жүйесіне ұзақ әсер еткенде қабыну құбылыстарының күшеюі және бүйрек белгілерінің пайда болуы мүмкін.

Ұзақ қолдануға мұндай назар аударудың себебі өсімдік құрамымен байланысты. Арбутин гидрохинон түзіп ыдырайды. Анықтамалықта гидрохинон бүйрек арқылы несеппен бөлініп, бүйрек тініне тітіркендіргіш әсер ететіні көрсетілген.

Сондықтан жапырақтарды бақылаусыз ұзақ қолдануды қауіпсіз тәсіл деп санауға болмайды. Фитотерапия анықтамаларында аюқұлақты ұзақ қабылдау кезінде көбіне қабынуға қарсы және несеп айдайтын қасиеті бар басқа өсімдіктермен бірге, жинақтар мен шайлар түрінде сипаттайды.

Сонымен қатар несеп шығару жүйесіне қатысты кез келген шағымға мұқият қарау керек. Өсімдіктің ескі рецептерде болуы оны белгілердің себебін анықтамай қолдану керек дегенді білдірмейді.

Егер қолданғаннан кейін жүрек айнуы, құсу, іш өту пайда болса немесе несеп шығару жүйесіне қатысты жағымсыз сезімдер күшейсе, қолдануды тоқтатып, медициналық көмекке жүгіну қажет.

## Дәрігер қашан қажет

Қуық, несеп жолдары және бүйрек ауруларында алдымен шағымдардың себебін анықтау маңызды. Фитотерапия тексеруді және дәрігер тағайындауын алмастырмайды. Айқын, ұзақ немесе күшейіп келе жатқан белгілерде, жаңа шағымдар пайда болғанда немесе жағдай нашарлағанда дәрігерге қаралу әсіресе маңызды.

Сонымен қатар өсімдікті қолданғаннан кейін ерекше реакция пайда болса, адам үнемі дәрі қабылдаса немесе созылмалы ауруы болса, кеңес алу қажет. Өсімдік құралын нақты адам үшін қолдану қауіпсіздігін дәрігер анықтауы керек жағдайларда ерекше сақтық қажет.

Тұнба немесе қайнатпаны қолдануға күмән болса, қабылдауды бастамас бұрын маманмен кеңескен дұрыс.

## Редакциядан

Мақала фитотерапия анықтамалықтары мен дәрілік өсімдіктер сипаттамалары негізінде дайындалды. Ол ақпараттық сипатқа ие және дәрігер кеңесін алмастырмайды.

## FAQ

**Q: Бұл өсімдікті не үшін қолданады?**
A: Жапырақтары дәстүрлі түрде қуық және несеп жолдары ауруларында несеп айдайтын және антисептикалық құрал ретінде қолданылады.

**Q: Бұл өсімдіктің пайдасы неде?**
A: Жапырақтарында арбутин, метиларбутин, илік заттар, флавоноидтар және органикалық қышқылдар бар.

**Q: Бұл өсімдікті қалай дұрыс демдейді?**
A: Анықтамалықтарда 10:200 қатынасындағы тұнба немесе қайнатпа көрсетілген; күніне 3–4 рет 1 ас қасықтан қабылданады.

**Q: Бұл өсімдікті қалай қолдануға болады?**
A: Жапырақтары тұнба және қайнатпа түрінде, негізінен қуық пен несеп жолдары ауруларында қолданылады.

**Q: Бұл өсімдіктің қандай қарсы көрсетілімдері бар?**
A: Тым үлкен мөлшерлер жүрек айнуы мен құсу туғызуы мүмкін; ұзақ қолданғанда жағымсыз реакциялар болуы ықтимал.

**Q: Өсімдіктің қандай бөліктері емдік мақсатта қолданылады?**
A: Дәрілік мақсатта аюқұлақ жапырақтары — Folium Uvae-ursi қолданылады.

**Q: Бұл өсімдікті қай мезгілде жинау керек?**
A: Жапырақтар гүлдеуге дейін немесе гүлдеу кезінде, мамыр — маусымның бірінші жартысында жиналады; жеке анықтамалықта тамыз айындағы жинау да көрсетілген.

**Q: Бұл өсімдікті ұзақ уақыт ішуге бола ма?**
A: Ұзақ қолдану сақтықты қажет етеді: анықтамалықтарда ас қорыту және несеп шығару жүйесі тарапынан болуы мүмкін жағымсыз реакциялар сипатталған.


_Ағартушылық материал; дәрігер кеңесін алмастырмайды._